Кіріспе
Жапон тарихындағы жоғары санаттағы куртизандар категориясы ([[wikt:花魁) – дәстүрлі өнердегі шеберлігі мен білімі үшін қарапайым жезөкшелерден жоғары тұрған, Жапония тарихындағы ең жоғары санаттағы куртизандарды білдіретін ұжымдық термин. Бұл санаттағы әртүрлі дәрежелердің ішінде ең жоғарысы – тайу, олар дәстүрлі өнерде терең білім алғандықтары және Жапонияның саяси астанасы Киотода тұрып жұмыс істегендіктері үшін басқа оирандардан ерекшеленді. Саяси билік Токиоға көшкенімен, Киото мәдени орталық болып қала берді. Оирандар өз табиғаты бойынша жезөкшелікпен айналысса да, жоғары дәрежедегі оирандар клиенттерді таңдау құқығына ие болды; ал тайулар мүлдем секс жұмысына қатыспады. «Оиран» термині 1750 жылдары Эдоның «қызыл шамдар» ауданы Йошиварада пайда болды және тарихи Жапониядағы жоғары санаттағы куртизандардың барлық деңгейіне қолданылады. Оиранның қызметтері эксклюзивті және қымбатқа бағаланған, олар көбінесе қоғамның жоғарғы топтарын қызықтыратын. Олар жоғарғы сыныптағы ер адамдардың жүрегін ұрлап, олармен тең ақылдаса алатындықтары үшін де танымал болды. Көптеген оирандар ойын-сауық орындарының ішінде де, сыртында да белгілі болды және олардың суреттері укиё-э гравюраларында және кабуки театрлық қойылымдарында жиі кездеседі. Оирандар ән айту, классикалық би және музыка, соның ішінде кокю және котода ойнау сияқты дәстүрлі өнер түрлерінде жақсы білімді болуы керек еді, сондай-ақ клиенттермен жоғары мәдениетті және ресми тілде сөйлеуі күтілді. Кәсіби өркендеме кезеңінде олар сәнді және әсерлі әйелдер ретінде танылғанмен, 18-19 ғасырларда бұл бедел гейшаларға көшті. Гейшалар саудагерлер арасында қарапайым киімдерімен, шамисенде «Кута» деп аталатын қысқа, заманауи әндер орындауымен және ер адамдарға серіктес болу арқылы қазіргі заманғы әйелдік бейнесін көрсете білуімен танымал болды. Оирандардың танымалдылығы мен саны 19 ғасырда төмендеді, ал 1957 жылы Жапонияда жезөкшелік заңсыз деп жарияланды. Алайда, Киотоның Шимабара ауданында қалған тайуларға мәдени және сахналық өнер дәстүрлерін сақтап қалуға рұқсат берілді және олар гейшалардың «ерекше түрі» деп жарияланды. Бүгінгі күні өздерінің қызметінің бір бөлігі ретінде жезөкшелікпен айналыспайтын бірнеше тайу Киотода, сондай-ақ Жапонияның басқа аймақтарында оирандық шерулерді (оиран дотю) қайта жасайтын оирандармен бірге өнер көрсетеді.
([[wikt:花魁) is a collective term for the highest ranking courtesans in Japanese history, who were considered to be above common prostitutes (known as ) for their more refined entertainment skills and training in the traditional arts. Divided into a number of ranks within this category, the highest rank of oiran were the tayū, who were considered to be set apart from other oiran due to their intensive training in the traditional arts and the fact that they lived and worked in Kyoto, the political capital of Japan, which remained the cultural heart of the country when the seat of political power moved to Tokyo. Though oiran by definition also engaged in prostitution, higher ranking oiran had a degree of choice in which customers they took; tayū, in contrast, did not engage in sex work at all. The term oiran originated in Yoshiwara, the red light district of Edo in the 1750s, and is applied to all ranks of high level courtesans in historical Japan. The services of oiran were well known for being exclusive and expensive, with oiran typically only entertaining the upper classes of society, gaining the nickname for their perceived ability to steal the hearts and match the wits of upper class men. Many oiran became celebrities both inside and outside of the pleasure quarters, and were commonly depicted in ukiyo e woodblock prints and in kabuki theatre plays. Oiran were expected to be well versed in the traditional arts of singing, classical dance and music, including the ability to play the kokyū and the koto, and were also expected to converse with clients in upper class and formalised language. Though regarded as trend setting and fashionable women at the historic height of their profession, this reputation was later usurped in the late 18th through 19th centuries by geisha, who became popular among the merchant classes for their simplified clothing, ability to play short, modern songs known as [[Kouta (music) on the shamisen, and their more fashionable expressions of contemporary womanhood and companionship for men, which mirrored the tastes of the extremely wealthy, but for lower class merchants, who constituted the majority of their patronage. The popularity and numbers of oiran continued to decline steadily throughout the 19th century, before prostitution was outlawed in Japan in 1957. However, the tayū remaining in Kyoto's Shimabara district were allowed to continue practising the cultural and performing arts traditions of their profession, and were declared a "special variety" of geisha. In the present day, a handful of tayū, who do not engage in prostitution as part of their role, continue to perform in Kyoto, alongside a number of oiran reenactors elsewhere in Japan who perform in reenactments of the courtesan parades known as oiran dōchū.
Этимология
Оиран сөзі жапон тіліндегі (おいらの所の姉さん) фразасынан шыққан, ол шамамен "біздің (менің) жердегі қыз" деп аударылады. Кандзимен жазылғанда, бұл сөз екі таңбадан тұрады: [[wikt:花, "гүл" мағынасын береді, және [[wikt:魁, "жетекші" немесе "бірінші" дегенді білдіреді. Йошивараның ең жоғары дәрежедегі әйелдері ғана техникалық түрде оиран деп аталғанмен, қазір бұл термин барлығына қолданылады.
Дәстүрлі өнер
Юдзёмен салыстырғанда, олардың басты тартымдылығы ұсынған жыныстық қызметтері болса, оиран, әсіресе тайу, ең алдымен ойын-сауық шеберлері еді. Оиран болу үшін әйел жас кезінен бастап садо (жапондық шай рәсімі), икебана (гүлдерді безендіру) және каллиграфия сияқты көптеген дағдыларды үйренуі керек болды. Оиран сондай-ақ кото, шакухачи, цудзуми (қол барабаны), шамисен және кокю сазды аспаптарында ойнауды үйренді. Клиенттер оиранның жақсы білімді, әдемі әңгімелесе және көркем жаза білуін, сондай-ақ әңгімелесуде олармен тең деңгейде ақылдаса білуін күтті. Мұрагерлік есім алуға лайық емес, жеткіліксіз дәрежедегі немесе білікті оирандар, куртизанға лайық деп саналған кәсіби есімді пайдаланды; мұндай есімдер көбінесе жеке басын жасыру немесе бордельдің беделін жақсарту үшін таңдалған псевдонимдер болатын және әдеттегі әйел есімінен сәл күрделірек болды. Бұл есімдер, сондай-ақ камуро мен шиндзо (сәйкесінше балалар қызметшілері мен шәкірт куртизандар) есімдері хираганамен жазылды.
Сыртқы келбеті
Оиранның сыртқы келбеті гейшалар мен қатардағы әйелдерден айқын түрде ерекшеленді, бұл олардың клиенттерінің жоғары дәрежелі талғамы мен күтілімдерін көрсетеді. Эдо дәуірінің өрбу кезеңінде оирандар шаштарына әдетте тасбақа панцирінен, күмістен, алтыннан және асыл тастардан жасалған сегізден астам үлкен канзаши (шаш әшекейлері) тағатын, олардың үлкен, күрделі және мұқият балауыздалған шаш үлгілерінде орналастырылған; бұл шаш үлгілерінің әрқайсысының өзіндік атауы мен мағынасы болды және олар түрлі дәрежелерді, маусымдарды және жағдайларды көрсететін. Оиранның киімі бірнеше қабат кимонодан тұратын, сыртқы кимоносы әдетте учикаке деп аталатын, ауыр безендірілген жібек брокаттан тігілген киім болатын, оның төменгі жиегі ауыр тігіспен безендірілген. Учикакелерді ақсүйек әйелдер де киетін, ал Мейдзи дәуірінің соңында кейбір күйеу жібектер де кие бастады, бірақ оиран киетін учикакелер әлдеқайда әсем әрі көзге түсетін болды. Бұл учикакелерде алтын және күміс жіптермен тоқылған және кестеленген, айдаһарлар, көбелектер, арабеск түймелер, қарағай, шабдалы және бамбук сияқты күрделі, дәстүрлі және жақсы тілектерді білдіретін суреттер бейнеленген. Бұл киім белбеусіз, төменгі кимононың үстінен киілетін, ал төменгі юбкасында ғана өрнек болса, қалған бөлігі юбанға (кимононың ішкі киімі) ұқсас болатын. Киім ансамблі алдыңғы жағынан байланған оби (белбеу) арқылы толықтырылды. Эдо дәуірінде бұл оби кеңейіп, қатаңдап, салмағы мен қолайсыздығын арттырды. Оирандар белгілі бір оби стилін киюімен танымал болды, ол үлкен, тегіс бетке ие болып, үлкен суреттермен безендірілді. Парадқа қатысқанда немесе серуендегенде оирандар үш «тісі» бар биік паулония ағашынан жасалған гета (аяқ киім) тағатын. Олардың өлшеміне қарамастан жеңіл болғанымен, олар оиранға кішкентай, баяу қадамдармен ғана жүруге мүмкіндік берді; сондықтан оирандар сури аши (сегіздік) қадамымен, сырғанап жүретін кома гетада, екі шақырушы (вакаимоно деп аталатын) көмегімен жүрді. Оирандар көбінесе таби шұлық кимейтін, олардың жалаңаш аяғы киімнің эротикалық бөлігі саналды. Барлығында, оиран киетін салтанатты парад киімінің салмағы 100 кг-нан асып, көбінесе 100 кг-ға жететін, сондықтан кию үшін көп көмек қажет болатын.
Құлдырау
Оларды оқшаулау, олардың келісімшарттарының қатаңдығы – олар кәсіптен қол үзгенге дейін 10-15 жыл бойы жұмыс істеді – және ләззат аудандарын тастап кете алмауы, оирандардың уақыт өте келе дәстүрлі, ескірген және ритуалды болуына, халықтан алшақтауына және әдеп, мінез-құлық және сөйлеудің қатаң ережелерімен шектелуіне әкелді. Бұл, көпшілік үшін олардың салыстырмалы түрде қолжетімсіз болуымен қоса, байлығы жоғары, бірақ әлеуметтік жағдайы төмен саудагерлер класында оиранды жалдау мүмкін болмағандықтан, олардың орнына әлдеқайда қолжетімді және арзан гейшаларды іздеуіне себеп болды. Уақыт өте келе, оирандар кең қоғамдағы танымалдықтарын жоғалтты және олар формалды, жоғары сыныптық сөйлеу мен сыртқы түрін көрсететін жоғары мәдениетті куртизандар ретінде емес, ләззат аудандарынан шыға алмай, өздерінің қарыздарымен шектеліп, түрмеде отырған әйелдер ретінде қарастырыла бастады. Оирандардың сыртқы түрін сақтау да сәндегі өзгерістерді көрсетпеді. Геша кәсібі дамып, танымал бола бастаған кезде, билік саудагерлердің ысырапшыл және бай талғамын шектеуге тырысты, нәтижесінде көптеген киім-кешек жарлықтары қабылданды, бұл халықтың эстетикалық талғамын өзгертті және [[ики] сияқты қарапайым және зерделі эстетиканың пайда болуына әкелді, оирандар мүлдем осы эстетиканы ұстанбады. Сол сияқты, оиран ұсынған ойын-сауық та бұрынғы ұрпақтардан бері көп өзгермеді. Оирандар шамизенде ойнағанмен, олар үшін жазылған заманауи әуендерді емес, нагаута сияқты ұзын балладаларды орындады, олардың лирикасы тазартылған, бірақ сәндік болды. Бұл гейшалардың сүйіп орындаған әндерінен өзгеше болды, өйткені олардың лирикасы көбінесе шынайы және жүректен шыққан.
Гейшалармен бәсекелесу
Оиранның құлдыраған жылдары гейша мамандығы пайда болды және күшейе түсті, бұл құлдырауға тікелей немесе жанама түрде ықпал етті. Гейшалар ресми түрде көңіл көтерудің төмен деңгейдегі түрі саналды және жоғары топтар оларды жиі қолдамады, олар тайуды қолдауға міндетті болды. Алайда, Эдо дәуірінде гейшалар саудагерлердің талғамына айналды, олардың төмен әлеуметтік статусы және жоғары қаржылық тәуелсіздігі оларды жоғары топтардың самурайлар отбасының беделін сақтауға байланысты әлеуметтік міндеттемелерден босатты. Эдо дәуірінде саудагерлердің байлығы мен ысырапшылдығы арта келе, гейшалардың негізгі табыс көзіне айналды. Гейшалар оираннан айырмашылығы, әлеуметтік және қаржылық қолжетімділікті білдірді. Гейшаларға қызмет ету арзанға түсті, олармен сөйлесу бейресми болды, клиенттерді көңіл көтеру алдында көп таныстыру қажет болмады, сондай-ақ олар сол кездегі ең танымал әндерді орындап, әндей білді. Саудагерлерді бақылауға және жоғары топтардың беделін сақтауға бағытталған киім-кешек туралы жарлықтар арқылы, байлықты ашық көрсетуге тыйым салынды және ол жасырын күйге түсірілді, нәтижесінде ики сияқты эстетикалық стильдер танымал болды, оларды гейшалар бейнеледі және насихаттады. Гейшаның адалдығы да жоғары бағаланды, себебі гейшалар кімді көңіл көтеруді қаласа, сол адамды таңдай алатын. Гейшалар көптеген романтикалық әңгімелердің басты кейіпкеріне айналды. Гейшалар оирандардың көңіл көтеру аудандарында жұмыс істесе де, кейде олардың сыртында жұмыс істеуге тыйым салынды. Кәсіби даму барысында екі мамандықты ажыратуға қатысты заңдар қабылданды. Бұл уақыт өте келе, гейша мен оиран арасындағы айырмашылықты күшейтіп, біріншісінің танымалдығын арттырып, екіншісінің құлдырауына себеп болды. Гейшаларға оирандар сияқты әсем киінуге тыйым салынды және олар клиенттерімен бірге ұйықтауға құқықсыз болды. Гейшалар бөлек тіркеу кеңсесінде тіркелді, егер оиран гейшаны клиентті тартып алды деп айыптаса, толық тергеу жүргізілетін, егер кінәлі деп табылса, жұмыс істеуге тыйым салынатын. Гейша мен оиранның үйлеріне белгілі бір деңгейде міндеттемелер болғанымен, гейшалар жұмыс берушілер оиранды қарастырғандай физикалық мүлік саналмады. Оирандар өздерінің көңіл көтеру аудандарынан шыға алмаса, жоғары дәрежедегілер болмаса, бордель иесінің талабы бойынша кез келген клиенттерді көңіл көтеруге мәжбүр болды, ал гейшаларға үйлерінен шығып, қандай меценаттарды көңіл көтеруді қаласа, оларды таңдауға рұқсат етілді, нәтижесінде оиранның адалдығын шаршы жұмыртқамен салыстыратын мақалдар пайда болды, себебі екеуі де болмайтын нәрселер еді. Дегенмен, кейбір адамдар Шимабараны ханмачи ретінде таниды, және тайулардың саны мен қызметі баяу өсіп келеді. Қазіргі таңда жыныстық қатынассыз тайу өнерін меңгеруші әйелдер оны кәсіп немесе өмір салты ретінде емес, мәдени мұраны сақтау мақсатында орындап жүзеге асыруда.