Кіріспе

Аруначал Прадеш – Үндістанның штаты. Ол әртүрлі стильдегі би музыкасымен танымал. Аймақтың билері көбінесе ритуалдық сипатта болады, бірақ мерекелік мақсатта да орындалады. Олардың көпшілігі топтық билер, ал кейбіреулері тек ерлерге арналған. Билерге попир, понунг және паси конгки (ади тайпасынан), рехам пада (нишинг тайпасынан), ажи лхаму (монпа тайпасынан) және хиири ханинг (апатани тайпасынан) кіреді.

Иду Мишми ырым-жырымдық биі

Иду мишмилердің ырымдық биі мен құнарлылық биі бар. Ырымдық би діни қызметкер немесе діни қызметкер әйел Ай ах, Ай Хим, Месала және Ррен рәсімдерінде орындалады. Құнарлылық биі Ррен рәсімінің соңғы күні орындалады. Бұл ырымдық бидің шығу тегі туралы нақты аңыз жоқ. Жергілікті дәстүрге сәйкес, жерлеу рәсімін алғаш рет жүргізген діни қызметкер Чинъюху, ал оның інісі Ахиюх, бұл бидің бір бөлігі болып табылатын басқа үш рәсімде бірінші болып қызмет еткен діни қызметкер болды. Бұл би діни қызметкерлердің лауазымымен байланысты. Діни қызметкерден басқа, көрермендер арасынан таңдап алынған үш-төрт биші болады. Киімдері әдетте белдік, қысқа жеңді пальто, оң жағында семсер, сол жағында былғары сөмке және бірнеше буғалы алқалардан тұрады. Діни қызметкер одан да бірнеше әсем заттар киеді: ерекше үлгідегі алжапқыш, екі-үш қатар қайыңмен безендірілген бас киім, жолбарыс және аю тістерімен әшекейленген алқа, бірнеше металл қоңырау. Діни қызметкер әйел мишми әйелінің киімі – көйлек, ұзын жеңді пальто және буғалы алқаларды киеді, соған қоса осы әсем заттарды да киеді. Оған әдетте әйел бишілер қосылады. Бишілер әдеттегі киім киеді. Бишілер қатар тұрады, діни қызметкер оң немесе сол жақтан екінші болады. Би кезінде қатардың бір шетінде тұрған биші мойнына ілінген кішкентай барабанды ойнайды. Діни қызметкер мен тағы екі биші өте кішкентай, жартылай шар тәрізді, бір қабықшалы барабанды бамбук таяқпен соғады, ол жіппен барабанға байланған. Егер болса, бесінші биші мүйіз кернейін ойнайды. Бес биші болғанда діни қызметкер қатардың ортасында тұрады. Ол дұға әнінің бір шумағын айтады, ал қалғандары музыкалық аспаптарда ойнайды, тізелерін иіп жоғары-төмен қозғалтады, оң және сол өкшелерін кезектесіп көтеріп, барабанның ырғағымен үйлестіре отырып, жерге тигізеді. Діни қызметкер шумақты аяқтаған соң, қалғандары оны хормен қайталайды. Содан кейін діни қызметкер әннің тағы бір шумағын айтады, оны қалғандары хормен қайталайды, осылай жалғаса береді. Алдымен тізелерін иіп, өкшелерін соққылап, содан кейін бір аяғын алға жылжытып, екіншісін бірден оған қояды. Егер бірінші қадамда оң аяқ алға жылжыса, келесі қадамда сол аяқ жылжысады. Әр қадамнан кейін тізелерін иіреді. Осылай барабанның ырғағы мен әнмен бірге алға қарай билейді. Алға қарай билеп біршама қашықтыққа жеткен соң, сол қозғалысты қайталап, артқа қарай билейді. Осылай алға-артқа қозғалады. Кейде қатардан шығып, төрт бұрышта тұрған төрт биші дұға әнін айтады, музыкалық аспаптарда ойнайды, тізелерін иіп, оң және сол өкшелерін кезектесіп көтеріп, жерге тигізе отырып билейді. Олар кейде орнын ауыстырып, үнемі би билеп, бірақ бір-біріне қарап тұрады. Кейде бір-бірінің соңынан айналып, шалқалап қадам басады. Басқа бір қозғалыста олар сағат тілі бойынша немесе сағат тіліне қарсы жаққа қарай билейді. Жарты шеңберге тұрып, сағат тіліне қарсы қозғалыспен оң аяғымен оңға қарай бір қадам жасап, сол аяғын бірден оң аяғының жанына қояды. Осылай тізелерін әр қадамнан кейін иіп, айналып билейді. Діни қызметкер діни қызметі үшін ақша талап етпейді, бірақ орындаушы оған қабілетіне қарай сыйлық береді. Сыйлық қолмен тоқылған пальто, мыс ыдыстар немесе шошқалар түрінде де болуы мүмкін. Музыка (Hindi: संगीत) Үндістанның мәдени әртүрлілігіне байланысты сан алуан. Ол құлшылық әндерінен басталып, психология, философия, анатомия, әлеуметтік-экономикалық жағдай, махаббат, күнделікті өмір сияқты қазіргі заманғы адам өмірінің барлық саласын қамтиды. Көптеген әндерде өмірге терең түсініктер кездеседі. Бұл салада Кабир, Мойынтдин Чишти, Лалон Факир сияқты көптеген белгілі бардтар, әулиелер немесе факирлер еңбек еткен. Негізгі жіктелуді аймақтық тілдерге қарай жасауға болады. Бхангр, лавани, дандия және раджастани сияқты түрлері көп. Кино мен поп-музыканың пайда болуы халық музыкасының танымалдығын азайтты, бірақ әулиелер мен ақындардың музыкалық кітапханалары мен дәстүрлері өте бай, көбінесе thumri түрінде орындалады. Үндістанның халық музыкасы биге байланысты.