Кіріспе

Литвалық кітап контрабандистері немесе литвалық кітап тасымалдаушылар (жекеше: кітап тасымалдаушы) 1864-1904 жылдар аралығында мұндай материалдарға тыйым салынған кезеңде, орыс империясының литва тілінде сөйлейтін аймақтарына латын әліпбиінде басылған литва тіліндегі кітаптарды құпия түрде тасып кіргізді. Литва тіліндегі "knygnešys" сөзі сөздік мағынасында "кітап таситын адам" дегенді білдіреді. Ресей империясының билігінің дәстүрлі латын графикасын кириллицамен алмастыру әрекеттеріне қарсы тұрып, тіпті АҚШ-тан кітаптар әкеліп, оларды таратқан кітап тасымалдаушылар литвалықтардың русификацияға қарсы күресінің символына айналды.

Тарих

1863 жылғы поляк-литвалық көтерілістен кейін Ресей империясының үкіметі литва халқын орысшалау және оны тарихи тамырларынан, соның ішінде Рим-католик дінінен алшақтату үшін күш-жігерін күшейтті, ол Польша-Литва одақтастығының жылдарында кеңінен таралды. 1863 жылдың жазында Александр II Солтүстік-Батыс аймағының мемлекеттік төменгі мектептері үшін уақытша ереже шығарып, онда тек орыс тілінде білім беруге рұқсат етілді. 1864 жылы Вильнюс генерал-губернаторы Михаил Муравьев литва тіліндегі оқулықтарды тек кириллица әрпімен басып шығаруға бұйырды. Муравьевтің ізбасары Константин Кауфман 1865 жылы литва тілінде латын әрпін қолдануға тыйым салды. 1866 жылы патша литва тіліндегі баспа материалдарын басып шығаруға немесе импорттауға ауызша тыйым салды. Бұл бұйрықтың заңдық күші болмаса да, ол 1904 жылға дейін іс жүзінде орындалды. Осы кезеңде литва кітаптарының кириллицада шамамен елу бес басылымы жарық көрді. Сол кезде жарық көрген литва кітаптары мен мерзімді басылымдардың көпшілігі Кіші Литвада басылып, Литваға контрабандалық жолмен әкелінді. Кітап контрабандашылары ұсталғанда, айыппұл төлеп, елден қуу, тіпті Сібірге жер аударылу жазасына кесілді. Кейбіреулері шекараны кезіп өткеннен кейін атылды. 1867 жылы Самогития епископы Мотьеюс Валанчюс бұл басылымды шетелде жасырын түрде ұйымдастырып, қаржыландыра бастады және Литвада литва тіліндегі кітаптарды таратуды демеушілік етті. 1870 жылы оның ұйымы пруссиялық биліктің көмегімен ашылып, бес дін қызметкері мен екі кітап контрабандашысы Ресейдің шалғай аймақтарына жер аударылды. Басқа кітап контрабандашылары оның жұмысын жалғастырды. Тыйым салынған соңғы жылдары жыл сайын 30 000-дан 40 000-ға дейін кітаптар жасырын түрде әкелінді. Олардың үштен бірін билік ұстады. Литва кітаптары Литваның барлық елді мекендеріне жетті, ал көптеген заңды мекемелер кітаптарды жасырын тарату орталықтары ретінде пайдаланылды. Кітаптарды бүкіл Литва бойынша бірнеше құпия ұйымдар таратты, олардың ішінде Sietynas (ұйым), Atgaja, Teisybė, Prievarta, Aušrinė, Atžala, Lizdas, Akstinas, Spindulys, Svirplys, Žiburėlis, Žvaigždė және Kūdikis болды. Шығыс Пруссияда 1864 жылдан 1896 жылға дейін литва тілінде 3 500 000-нан астам басылым жарық көрді: шамамен 500 000 оқулық, 300 000-нан астам ғылыми және әдеби басылымдар, 75 000 газет және басқа да басылымдар. 19 ғасырдың соңында тыйымның тиімсіздігі мойндалды, ал 1904 жылы Ресей империясының ішіндегі аз ұлттарды орыс-жапон соғысындағы жеңілістен кейін тыныштандыру қажет деген ресми сылтаумен литва тіліндегі басылымдарға тыйым алынды. 1905 жылы, тыйым алынғаннан кейін көп ұзамай, кітап контрабандашыларының бірі Паневежис қаласында өз кітап дүкенін ашты. Бұл кітап дүкені бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді, ал Литвада оның атымен кітап дүкендерінің желісі бар. Бұл тарихи оқиға Литва Кеңес Одағының оккупациясы жылдарында кеңінен жасырылды.

Кітап контрабандасы қауымдастықтары

Қоғам Орналасқан жері Белсенді жылдар Мотьев Валанчустың мүшелері Ковно губернаторлығы 1867–70 ? Мартинас Седеравичус Сударгас; Самогития және Сувалкияда белсенді 1870 жылдардың басы – 20 ғасырдың басы ? Гаршвяй Гаршвяй; Паневежис және Укмерге аймақтарында жұмыс істеген 1883–95 5–7 Атжая (Жаңару) Шяуляй аймағы 1889–95 3–11 «Швиеса» кітап дүкені (Жарық) Юргежерис, Кальвария ауданы 1880 ? Шяуляй аймағының Егіншілер қоғамы 1891 ? (аты жоқ) Паневежис аймағы 1892 9 (аты жоқ жастар) Панемуне волость, Мариямполе 1892 ? Немунелис және Апащя Биржай аймағы 1893–? 7–? «Тейсибе» (Ақиқат) 1893 – 1896 жылдан кейін 5–15 «Аушрине» Ковно губернаторлығы 1893–94 7 «Приеварта» (Қысым) 1894 ? «Даржелис» (Шағын бақ) Криклинай 1894–95 16 «Атжала» (Тармысы) Гринкишкис 1894 6–10 «Сиетинас» (Жұлдыздар шоқшасы) Мариямполе ауданы 1894–97 70 «Жибурелис» (Шағын шам) Паневежис аймағы? 1897 5–15 (аты жоқ) Мариямполе ауданы 1898 15 (аты жоқ) Ковно губернаторлығы 1899 27 «Жвайгжде» (Жұлдыз) Панемунелис 1900–02 20 Литва жастары Расейняй аймағы 1900–01 15 «Шпиндулис» (Сәуле) Мариямполе ауданы 1900 ? «Артояй» (Егіншілер) Мариямполе 1901–05 13–48 «Аушреле» (Шағын таң) Панемунелис 1900–03 5–15 Литва фермерлерінің одағы Аукштайтия 1901 13–20 (аты жоқ) Ковно губернаторлығы 1902 ? «Мужикелис» (Шарва) Қайряй 1903 ? «Виенибе» (Бірлік) Қайряй 1903–05 5–7

Есте сақтау

Кітап контрабандистері Литваның ұлттық қайта өркендеуінің маңызды бөлігі болды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Литвада кітап контрабандашыларын музейлер, ескерткіштер және көше атауларымен құрметтеді. Каунаста "Белгісіз кітап контрабандисіне" арналған мүсін тұр. Литвалықтар мен кітаптың ерекше қарым-қатынасы әлі күнге дейін өте танымал Вильнюс кітап жәрмеңкесінде көрінеді. Сондай-ақ, литва кітап контрабандистері болашақтың қалыптасуына үлкен үлес қосты. Олар өз елі үшін күресті және бүгінгі күнге дейін көптеген жерлерде құрметке ие. Тыйым салынған литва кітаптарын тарату үшін жасырын желі құрған кітап контрабандисі Юргис Биелинис 1846 жылдың 16 наурызында дүниеге келді, және бұл күн Литвада Кітап контрабандистері күні (Knygnešio diena) ретінде атап өтіледі. 1988 жылы Литва мәдениет қоры жанында Литвалық Knygnešiai қауымдастығы құрылды. Оның мақсаттарының бірі – барлық литва кітап контрабандистері мен баспагерлері туралы ақпарат жинау болды. 2017 жылға дейін "Knygnešys" атты төрт томдық кітап жарық көрді. 1997 жылы Ұлы соғыс музейінде "Knygnešių sienelė" ашылды, ал 1998 жылы "Šimtas knygnešių. Knygnešių sienelės vardai" ("Жүз кітап контрабандисі. Кітап контрабандистері қабырғасындағы есімдер") атты кітап жарық көрді. 1959–2000 жылдары (қазіргі заманғы) кітаптар мен кітап баспагерлері туралы ақпарат жариялаған "Knygnešys" журналы шықты. 2018 жылғы Лондон кітап жәрмеңкесінде литва авторларының кітаптарын тарату және литва павильоны туралы ақпарат тарату үшін Knygnešiai тактикасы қолданылды.