Қанада мен Аляскадағы жоғалуға ұшыраған Хайда тілі

Кіріспе

Канада мен Аляскада таралған, жойылуға жақын тіл.

Хайда тілі (/h//aɪ//d//ə/ (X̱aat Kíl, X̱aadas Kíl, X̱aayda Kil, Xaad kil)) – Канаданың жағалауындағы Хайда-Гваай архипелагы мен Аляскадағы Принц-Уэльс аралында тұратын хайда халқының тілі. Қазіргі уақытта 24 туған тілдес бар, бірақ тілді жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр. 1774 жылы еуропалықтар Хайда-Гваайға келген кезде хайда тілінде сөйлейтін адамдардың саны шамамен 15 000 болған деп есептеледі. Жұқпалы аурулардың салдарынан хайда халқының саны күрт азайды, олар Массет, Скидегейт және Хайдабург үш ауылымен шектелді. Ассимиляцияға бейімділік және интернат мектептерінде хайда тіліне тыйым салу хайда халқы арасында тілдің қолданылуын күрт төмендетті, бүгінде этникалық хайдалардың көбісі қарым-қатынас үшін ағылшын тілін пайдаланады. Хайда тілінің жіктелуі күрделі мәселе, кейбір тіл білімі мамандары оны На-Дене тілдер отбасына жатқызады, ал басқалары оны оқшауланған тіл деп санайды. Хайда тілінің өзі негізінен фонетикалық ерекшеліктері бойынша Солтүстік және Оңтүстік диалекттерге бөлінеді. Солтүстік Хайда диалектілерінде фарингеялдық дауыштар кездеседі, бұл сирек кездесетін дыбыстар, олар жақын маңдағы Салишан және Вакашан тілдерінде де кездеседі. Хайда дыбыс жүйесіне эжективті дауыштар, глоттализацияланған соноранттар, дауыстылардың ұзындығының айырмашылығы және фонемалық тон кіреді. Диалекттер арасында тонның сипаты әртүрлі, ал Аляска Хайда тілінде ол негізінен питч-акцент жүйесі болып табылады. Силлабикалық латеральдар Хайда тілінің барлық диалектілерінде кездеседі, бірақ тек Скидегейт Хайда тілінде ғана фонемалық болып табылады. Хайда сөздерінде жоқ қосымша дауыстылар хайда әндеріндегі мағынасыз сөздерде кездеседі. Хайда тілін жазу үшін латын әліпбиін пайдаланатын бірнеше жүйе бар, олардың әрқайсысы Хайда дыбыстарын әртүрлі түрде көрсетеді. Хайда тілінде есімдер мен етістіктер нақты сөз таптары болып табылады, ал сын есімдер етістіктердің кіші тобын құрайды. Хайда тілінде аз ғана предлогтар бар. Индоевропалық типтегі сын есімдер Хайда тілінде етістіктерге аударылады, мысалы, "láa" ("жақсы болу"), ал ағылшын тіліндегі препозициялық тіркестер әдетте Хайда тіліндегі "қарым-қатынас есімдерімен" беріледі, мысалы, Аляска Хайда тіліндегі "dítkw" ("жағадан алыс, орманға қарай"). Хайда етістіктері уақыт, көрініс, модальдық сипаттама және дәлелділік бойынша жіктеледі, ал тұлға етістікке қосылатын жалғаулармен белгіленеді. Хайда тілінде жүздеген жіктеуіштер бар. Хайда тілінде сирек кездесетін тікелей-кері сөздік құрылым бар, онда атау жағдайларының орнына грамматикалық субъект пен объект адамдар мен есімдер кластары арасындағы иерархияны ұстанады немесе ұстанбайды. Хайда тілінде міндетті иелік те бар, онда есімдердің кейбір түрлері жеке тұра алмайды және иеленуші талап етіледі.

Haida '/h//aɪ//d//ə/ (X̱aat Kíl, X̱aadas Kíl, X̱aayda Kil, Xaad kil) is the language of the Haida people, spoken in the Haida Gwaii archipelago off the coast of Canada and on Prince of Wales Island in Alaska. An endangered language, Haida currently has 24 native speakers, though revitalization efforts are underway. At the time of the European arrival at Haida Gwaii in 1774, it is estimated that Haida speakers numbered about 15,000. Epidemics soon led to a drastic reduction in the Haida population, which became limited to three villages: Masset, Skidegate, and Hydaburg. Positive attitudes towards assimilation combined with the ban on speaking Haida in residential schools led to a sharp decline in the use of the Haida language among the Haida people, and today almost all ethnic Haida use English to communicate. Classification of the Haida language is a matter of controversy, with some linguists placing it in the Na Dené language family and others arguing that it is a language isolate. Haida itself is split between Northern and Southern dialects, which differ primarily in phonology. The Northern Haida dialects have developed pharyngeal consonants, typologically uncommon sounds which are also found in some of the nearby Salishan and Wakashan languages. The Haida sound system includes ejective consonants, glottalized sonorants, contrastive vowel length, and phonemic tone. The nature of tone differs between the dialects, and in Alaskan Haida it is primarily a pitch accent system. Syllabic laterals appear in all dialects of Haida, but are only phonemic in Skidegate Haida. Extra vowels which are not present in Haida words occur in nonsense words in Haida songs. There are a number of systems for writing Haida using the Latin alphabet, each of which represents the sounds of Haida differently. While in Haida nouns and verbs behave as clear word classes, adjectives form a subclass of verbs. Haida has only a few adpositions. Indo European type adjectives translate into verbs in Haida, for example 'láa "(to be) good", and English prepositional phrases are usually expressed with Haida "relational nouns", for instance Alaskan Haida dítkw 'side facing away from the beach, towards the woods'. Haida verbs are marked for tense, aspect, mood, and evidentiality, and person is marked by pronouns that are cliticized to the verb. Haida also has hundreds of classifiers. Haida has the rare direct inverse verbal alignment where instead of nominal cases, it is marked whether the grammatical subject and object follow or not a hierarchy between persons and noun classes. Haida also has obligatory possession, where certain types of nouns cannot stand alone and require a possessor.

Тарих

Хайда және еуропалықтар арасындағы алғашқы құжатталған байланыс 1772 жылы Хуан Перестің саяхаты барысында болды. Осы кезде хайдалар Хайда Гваайи, Далл аралы және Уэльс принці аралында мекен еткен. 1862 жылы келесі эпидемия болды, нәтижесінде халық саны 1658 адамға дейін азайды. 1830 жылдары хайда тіліне негізделген, Хайда жаргоны деп аталатын пиджин сауда тілі, аралдарда ағылшын, хайда, жағалау Цимшиан және Хейлцук тілдерінде сөйлейтіндердің арасында қолданылды. 1858 жылғы Фрейзер каньонындағы алтын асыруы Виктория қаласында өркендеуге алып келді, ал оңтүстік хайдалар жыл сайын сонда баруды бастады, негізінен әйелдерін сату мақсатында. Бұл үшін хайдалар чинук жаргонын пайдаланды. Мысалы, 1866 жылы Skidegate хайдалары еуропалық киімдермен киінген, ал солтүстік хайдалар "он жыл өткен соң да аю терісі мен жамылғы киген". Жаңа ауыл үлкен жетістікке жетті, және Солтүстік-Батыс жағалауында дәстүрді тастау жақсы өмірге жол ашады деген пікір тарады. Хайдалар өздері миссионерлерді өздерінің қауымдастығына шақырды, алғашқы миссионер 1876 жылы келді. Псалмдер кітабы, сондай-ақ Жаңа өсиеттен 3 Інжіл және Елшілердің істері де хайда тіліне аударылды. Бұл мектептерде ана тілдерді қолдануға қатаң тыйым салынды, және Солтүстік-Батыс жағалауындағы ана тілдердің жойылуына үлкен үлес қосты. 2003 жылғы мәліметтерге сәйкес, хайда тілінде сөйлейтін көптеген адамдардың жасы 70-тен 80-ге дейін, бірақ олар хайда тілінің «қатты түрленген» түрінде сөйлейді, ал тілді түсіну көбінесе 50 жастан асқан адамдармен шектеледі. Тілді білетін және сөйлейтін адамдардың арасында да оны сирек қолданады. Хайда тілі сабақтары көптеген хайда қауымдастықтарында бар, және Алясканың Оңтүстік-Шығыс университетінде Джуно, Кетчикан және Хайдабургте оқуға болады. Skidegate хайда тіліне арналған iPhone қосымшасы бар, ол «FirstVoices онлайн абориген тілдерінің дерекқорында сақталған екі тілді сөздік және сөз тіркестері жинағы» негізінде құрылған. com». 2017 жылы Kingulliit Productions толыққанды хайда тілінде түсірілген алғашқы көркем фильмнің түсірілімін бастады. «SGaawaay K’uuna» («Жағаның шеті») деп аталатын фильм 2019 жылдың сәуір айында Ұлыбританияда көрсетілуге жоспарланған.

The first documented contact between the Haida and Europeans was in 1772, on Juan Pérez's exploratory voyage. At this time Haidas inhabited the Haida Gwaii, Dall Island, and Prince of Wales Island. The next epidemic came in 1862, causing the population to drop to 1,658. In the 1830s a pidgin trade language based on Haida, known as Haida Jargon, was used in the islands by speakers of English, Haida, Coast Tsimshian, and Heiltsuk. The Fraser Canyon Gold Rush of 1858 led to a boom in the town of Victoria, and Southern Haida began traveling there annually, mainly for the purpose of selling their women. For this the Haida used Chinook Jargon. For instance, Skidegate Haida were reported as dressing in the European fashion in 1866, while Northern Haida "were still wearing bearskins and blankets ten years later." The new village was greatly successful, and throughout the Northwest coast the attitude spread that abandoning tradition would pave the way for a better life. The Haida themselves invited missionaries to their community, the first arriving in 1876. The book of Psalms as well as 3 Gospels and Acts from the New Testament would also be translated into Haida. These schools strictly enforced a ban on the use of native languages, and played a major role in the decimation of native Northwest Coast languages. As of 2003, most speakers of Haida are between 70 and 80 years of age, though they speak a "considerably simplified" form of Haida, and comprehension of the language is mostly limited to persons above the age of 50. The language is rarely used even among the remaining speakers and comprehenders. Haida classes are available in many Haida communities and can be taken at the University of Alaska Southeast in Juneau, Ketchikan, and Hydaburg. A Skidegate Haida language app is available for iPhone, based on a "bilingual dictionary and phrase collection words and phrases archived at the online Aboriginal language database FirstVoices. com." In 2017 Kingulliit Productions was working on the first feature film to be acted entirely in Haida; the actors had to be trained to pronounce the lines correctly. The film, entitled SGaawaay K’uuna ("Edge of the Knife"), was due to be released in the United Kingdom in April 2019.

Жіктеу

Франц Боас 1894 жылы алғаш рет хайда тілінің генетикалық тұрғыдан тлингит тілімен туыс болуы мүмкін екенін айтты, ал тіл білімі маманы Эдвард Сапир 1915 жылы хайда тілін На-дене тілдер отбасына қосты. Бірақ қазіргі таңда көптеген тіл білімі мамандары хайда тілін жеке тіл ретінде қарастырады. Бұл теория баршаға бірдей қабылданбаған; мысалы, Энрико (2004) хайда тілінің шын мәнінде На-дене отбасына жататынын дәлелдейді, алайда ерте заманда алынған сөздер дәлелдерді күмәнді етеді.

Диалектілері

Хайда тілінде Солтүстік және Оңтүстік диалектілері арасында маңызды диалектілік айырмашылық бар. Бұл ерекшелік Солтүстік-Батыс Американың шағын аймағындағы тілдерге тән, олардың ішінде салишан және вакашан тілдері, сондай-ақ хайда тілі бар. Кейбір сөйлеушілер үшін [дыбыс белгісі] тек буынның басында ғана кездеседі, ал [дыбыс белгісі] онда кездеспейді, осылайша олар бір фонеманың аллофондары болып табылады. Солтүстік Хайдада (Масет және Аляска Хайдасы) [дыбыс белгісі] тарихи түрде [дыбыс белгісі] болып дамыған, ал кейін Оңтүстік Хайда, Тлингит, Цимшиан және Чинук жаргонынан заемсөздер арқылы қайтадан енгізілген. Жұтқыншақ дауыстарының нақты айтылуы диалектіге қарай өзгереді. Масет Хайдасында олар жұтқыншақ үнді дауыстары ([дыбыс белгісі]), ал Хайдабургте сөйленетін Аляска Хайдасының нұсқасында олар эпиглоттальдық діріл ([дыбыс белгісі]) және дірілдеген эпиглоттальдық жарық ([дыбыс белгісі]) немесе эпиглоттальдық тоқтау ([дыбыс белгісі]) деп сипатталған. Аляска Хайдасында барлық тілдік, ұлтас және эпиглоттальдық дауыстар, сондай-ақ кейбір сөйлеушілер үшін, кластерлердің бірігуінен туындаған дөңгеленген нұсқалары бар. Аляска Хайдасында альвеолярлық немесе пост-альвеолярлық кедергіге дейін [дыбыс белгісі] [дыбыс белгісі] болып жеңілдеуге ұшырайды, ал Skidegate Хайдасында [дыбыс белгісі] буын соңында аллофонға ие.

Синтаксисі

Хайда тіліндегі сөйлемдер етістікпен аяқталады. SOV сөз тіркесі әрқашан мүмкін, ал OSV сөз тіркесі субъект объектіден гөрі 'күштірек' болғанда қолданылуы мүмкін; осылайша, Хайда тілі тікелей-кері тіл. Мысалы, адам аттан күшті, ал ат арбадан күшті. Келесі топтар күшінң азаю ретімен тізімделеді: "белгілі, жалғыз, ересек еркін адамдар; ересек емес және/немесе құлдықта және/немесе белгісіз және/немесе топталған адамдар; адам емес жоғары жануарлар; жансыз және төменгі организмдер (балықтар және одан да төменгілер)". Есімдіктер етістікке жақын орналасады және оған қосымша (клитика) ретінде жалғанады. Олардың ішкі реті – объект-субъект, немесе себептік конструкцияда объект-әрекет жасаушы-субъект, мысалы, Bill dii dalang squdang hal gan Bill me you punch direct. "Билл маған ұруға айтты". Субъекттен гөрі объект күштірек болғанда, оның күші де маңызды, мысалы, 'laa ga 7isda gan = ga 'la 7isda gan' ол бір нәрсені алды' деген сөздегі белгісіз есімдік ga. "Біреу" (nang) немесе "кейбір адамдар" (tl') субъекті болып келетін сөйлемдер ағылшын тілінде пассивтік сөйлемдер ретінде аударылуы мүмкін, мысалы, láa tl' ḵínggan "оны (бірнеше адам) көрді", сөзбе-сөз "кейбір адамдар оны көрді". Клитикалық есімдіктер етістіктердің толықтырғыштары ретінде, иеленушілік белгісі ретінде, сандық белгілермен және Skidegate Haida тілінде кейбір кейіпкерлердің объектілері ретінде қолданылады. Лексикада әрекетті субъектіні қабылдайтын етістіктер басым (шамамен 69%), одан кейін объекті субъектіні қабылдайтын етістіктер (29%) және екеуін де қабылдайтын етістіктер (2%) келеді. Өздігінен тұратын етістіктер (мысалы, "қарт болу") объекті субъектіні қабылдайды, ал көптеген транзитивті етістіктер әрекетті субъектіні қабылдайды (бірақ "ұнату" сияқты етістіктерге қараңыз). Кейбір етістіктерде мағыналық айырмашылық болуы мүмкін, мысалы, gwaawa (Masset) әрекетті субъектімен "бас тарту" мағынасын білдірсе, объекті субъектімен "қаламау" мағынасын білдіреді. Энрико (2003) әрекетті жағдайдың жоспарлауды білдіретінін айтады; осылайша, Хайда тілі негізінен әрекетті-стативті тіл, бірақ кейбір транзитивті етістіктерде субъект жағдайы да өзгеріп отырады. Клитикамен өзгертілгенде, клитикалық есімдіктердің орнына тәуелсіз есімдіктер қолданылады, мысалы, hal ngíishlgan "ол жақсы болды" l'áa háns ngíishlgan "ол да жақсы болды" болады, егер клитикалық háns 'сондай-ақ, қоса' қосылса. Мағынаны күшейту және сирек жағдайда тақырыпты көрсету клитика uu~ huu арқылы жасалады, ол сөйлемнің басындағы сөзден кейін қойылады, мысалы, Bill uu Mary qing gan (Skidegate) "Билл Мэриді көрді" / "Мэри Биллді көрді", 7ahl7aaniis uu "qaagaa" hin. uu 'la kya. a gaa n "Сол, оны 'qaagaa' деп атады". Сұрақ сөздер әрқашан осы жұрнақты (энклитиканы) қабылдайды, мысалы, guusuu "не?", tláanuu "қайда?", gíisanduu "қашан?". Хайда тілінде иеленуді көрсетудің бірнеше тәсілі бар. Хайда тілінде міндетті иелену бар, бұл Солтүстік Американың жергілікті тілдеріне тән ерекшелік, онда белгілі бір есімдер (Хайда тілінде отбасылық қатынастар, дене мүшелері және "байланысты" есімдер) иеленушімен бірге келуі керек және жеке тұра алмайды. Мысалы, díi aw "менің анам" деуге болады, бірақ *aw деуге болмайды, бірақ nang awáa 'анасы бар адам' сияқты айналымды қолдануға болады. Бұл есімдер байланысты объективті есімдіктерді қолдана отырып иеленеді, олардың барлығы (а)нг 'өз' есімдігінен бұрын келеді. Міндетті түрде иеленуге жататын есімдер класына "байланысты есімдер" және кейіндік сөздер кіреді, олар әдетте ағылшын тілінде препозицияларға немесе препозициялық тіркестерге аударылады және уақыттық және кеңістіктік қатынастарды көрсетеді. Байланысты есімдер кейбір арнайы үшінші тұлға иелену есімдіктерін қабылдайды ('láa, 'wáa, tl'áa hal, ahljíi, tl' емес), мысалы, 'wáa ḵáahlii "ішінде" (сөзбе-сөз "оның ішкі жағы"). Иеленуші есімдік болғанда, иеленген есімнен кейін тәуелсіз объективті есімдік қоюға болады, соңғысы нақты түрде, мысалы, náay díinaa "менің үйім". Тәуелсіз объективті есімдіктер де иелену мағынасында жеке қолданылады, мысалы, díinaa "менікі".

Haida clauses are verb final. SOV word order is always possible, while OSV may also be used when the subject is more 'potent' than the object; thus Haida is a direct–inverse language. For example, a human is more potent than a horse, which is more potent than a wagon. The following groups are listed in descending order of potency: "known single adult free humans; non adult and/or enslaved and/or unknown and/or grouped humans; non human higher animals; inanimates and lower organisms (fish and lower)." Pronouns are placed adjacent to the verb and cliticized to it. Their internal order is object–subject, or in causatives object causee subject, for example Bill dii dalang squdang hal gan Bill me you punch direct. that PA "You told Bill to punch me / Bill told you to punch me". Potency is also relevant for pronoun ordering when one pronoun is less potent, for example the indefinite pronoun ga in 'laa ga 7isda gan = ga 'la 7isda gan 'she took some.' Sentences with nang "someone" or tl' "some people" as the subject may be translated as passive sentences in English, for example láa tl' ḵínggan "he was seen (by more than one person)", literally "some people saw him". Clitic pronouns are used as complements of verbs, as inalienable possessives, with quantifiers, and in Skidegate Haida as the objects of some postpositions. Verbs taking agentive subjects are most common in the lexicon (about 69%), followed by those taking objective subjects (29%) and those that may take either (2%). Intransitive verbs of inherent states (e. g. "be old") take an objective subject, while most transitive verbs take agentive subjects (but cf. verbs like gu'laa "like"). With some verbs that may take either, there may be a semantic difference involved, e. g. gwaawa (Masset) which means "refuse" with agentive subject but not want with objective subject. Enrico (2003) argues that the agentive case indicates planning; thus Haida is essentially an active–stative language, though subject case is also variable in some transitive verbs. Independent pronouns are used instead of clitic pronouns when modified by a clitic, so for example hal ngíishlgan "he got well" becomes l'áa háns ngíishlgan "he also got well" when the clitic háns 'also, too' is added. Focus and less commonly topic are marked with the clitic uu~ huu, placed after a sentence initial constituent, e. g. Bill uu Mary qing gan (Skidegate) "Bill saw Mary" / "Mary saw Bill", 7ahl7aaniis uu "qaagaa" hin. uu 'la kya. a gaa n "That one, he was called 'qaagaa. Question words always take this enclitic, for example guusuu "what? ", tláanuu "where? ", gíisanduu "when?". There are multiple ways that Haida marks possession. Haida has obligatory possession, a common feature of native North American languages where certain nouns (in Haida, family relationship, body part, and "relational" nouns) must occur with a possessor and cannot stand alone. For example, one can say díi aw "my mother" but not *aw, though one may use a circumlocution like nang awáa 'one who is a mother'. These nouns are possessed using the bound objective pronouns, which all precede the noun except (a)ng 'one's own'. Included in the class of obligatorily possessed nouns are so called "relational nouns" and postpositions, which generally translate to prepositions or prepositional phrases in English and refer to temporal and spatial relations. Relational nouns take some special third person possessive pronouns ('láa, 'wáa, tl'áa rather than hal, ahljíi, tl'), e. g. 'wáa ḵáahlii "in(side) it" (lit. "its interior"). An alternate construction when the possessor is a pronoun is to place an independent objective pronoun after the possessed noun, the latter in definite form, e. g. náay díinaa "my house". The independent objective pronouns also occur by themselves with possessive force, e. g. díinaa "mine".

Аляска диалектісіндегі сөз тіркестері

Қила Ало/ Сәлем Сэну данг Гиидаң Қалайсың? Дi 'лаagang Мен жақсымын. Ау'а Рахмет. Дi uyáadang Мен сені сүйемін. Сануу дi dáng kya'áang? Сенің есімің қандай? hín díi kya'áang Менің атым. Háws dáng díi íngsaang Мен сені тағы да көремін. Hingáan an hl gu uyáat 'uu Бір-біріңді сүйіңдер. Gíistgaay gúst uu dáng 'wáalaagang? Сен қай руға жатасың?

Басқа басылымдар

Энрико, Джон. 2003 жыл. Хайда синтаксисі. (2 том) Линкольн, NE: Небраска университетінің баспасы. Энрико, Джон. 2005 жыл. Хайда сөздігі: Скидегейт, Масет және Аляска диалектілері. (2 том) Фэрбанкс: Алясканың жергілікті тілдер орталығы; Джуно: Сеаласка мұра институты. Фишер, Робин. 1992 жыл. "Контакт және қақтығыс: Британдық Колумбиядағы Үнді-Еуропалық қатынастар, 1774–1890". UBC Press. Гринберг, Дж. Х. 1987а. Америкадағы тіл. Стэнфорд, CA: Стэнфорд университетінің баспасы. Гринберг, Дж. Х. 1987б. "На-дене мәселесі". Гринберг (1987a), 321–330 бб. Харрисон, Чарльз. 1925 жыл. "Солтүстік Тынық мұхитының ежелгі жауынгерлері; Хайдалар, олардың заңдары, әдет-ғұрыптары және аңыздары". Лондон, H. F. & G. Witherby. Пинноу, Х. Й. 1985 жыл. Das Haida – На-дене тілі ретінде. (Abhandlungen der völkerkundlichen Arbeitsgemeinschaft, 43–46 томдары.) Норторф, Германия: Völkerkundliche Arbeitsgemeinschaft. Пинноу, Х. Й. 2006а. Гринберг жіктемесіндегі На-дене тілдері. / The Na Déné Languages in Light of Greenberg's Classification. Екінші толықтырылған басылым / Second revised edition. Бредштедт: Druckerei Lempfert. Пинноу, Х. Й. 2006б. Хайданың На-дене тілі ретіндегі орнына қатысты тілдік-тарихи зерттеу. (Indiana журналынан қайта басылған, 10-том, Гердт Кутчерге арналған естелік жинақ. 2-бөлім. Берлин, 1985 жыл. Қосымша = Тибет-қытай тілдерімен байланыстағы На-дене тілдері.) Бредштедт: Druckerei Lempfert. Свонтон, Джон Р. 1905 жыл. Хайда мәтіндері мен мифтері. Скидегейт диалектісі. (Америкалық этнология бюросының бюллетені 29.) Вашингтон, округ Колумбия: Смитсон институты. Свонтон, Джон Р. 1908 жыл. Хайда мәтіндері. Масет диалектісі. (Америкалық табиғи тарих мұражайының естеліктері, 10-том, 2-бөлім.) Лейден: E. J. Brill.