Кіріспе

Қытай мен Тайвань арасындағы екіжақты қатынастар (кейде Қытай–Тайвань қатынастары, немесе Тайвань–Қытай қатынастары деп аталады) – Қытай (ресми түрде Қытай Халық Республикасы, ҚХР) мен Тайвань (ресми түрде Қытай Республикасы, ҚР) арасындағы қарым-қатынастар. Бұл қарым-қатынастар 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен Тайвань басқаруы Жапониядан Қытай Республикасына өткеннен кейін Тайваньның саяси мәртебесіне байланысты туындаған дау мен Қытай Азамат соғысының нәтижесінде ҚХР мен ҚР арасындағы кейінгі айырылысқа байланысты күрделі және даулы болып табылады. Басты сұрақ – екі үкімет әлі де «Бір Қытай» үшін азамат соғысында бақталасып жатыр ма, әрқайсысы бір елдің екі «аймағының» немесе бөлігінің бірін ұстап тұр ма (мысалы, «1992 жылғы консенсус»), оларды «бір ел, екі жүйе» қағидасы бойынша біріктіруге бола ма, әлде олар қазір тәуелсіз елдер ме (немесе «Тайвань» және «Қытай» немесе Екі Қытай)? «Cross Strait relations» деген ағылшын тіліндегі сөз екі тараптың саяси мәртебесіне сіңіп қалмайтын бейтарап термин саналады. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Тайвань басқаруы Жапон империясынан Қытай Республикасына (ҚР) берілді, бірақ Сан-Франциско келісімінің мәтініне қатысты құқықтық мәселелер әлі де шешілмеген. 1949 жылы Қытай Азамат соғысы Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) пайдасына шешімді бұрылыс жасағанда, Гоминьдан (ГМТ) басқаратын Қытай Республикасы үкіметі Тайваньға шегініп, Тайбэйде уақытша астанасын құрды, ал ҚКП Пекинде Қытай Халық Республикасының (ҚХР) үкіметін жариялады. Ешқандай келісім немесе бейбіт келісімге қол қойылған жоқ және азамат соғысы заңды түрде аяқталды ма деген пікірталас жалғасуда. Осыдан бері Пекин мен Тайбэй арасындағы қарым-қатынас шектеулі байланыс, шиеленіс және тұрақсыздықпен сипатталады. Бастапқы жылдары әскери қақтығыстар жалғасты, ал дипломатиялық жағынан екі үкімет те «Қытайдың заңды үкіметі» болу үшін бәсекелестікке түсті. Тайвань демократиялық елге айналғаннан кейін Тайваньның саяси және құқықтық мәртебесіне қатысты мәселе Қытаймен саяси бірігу немесе Тайваньның тәуелсіздігін жариялау арасындағы таңдауға қадам басты. ҚХР кез келген ресми тәуелсіздік жариялауға қарсы тұрып, Тайваньқа қатысты өзінің талаптарын сақтап отыр. Сонымен қатар, екі тарап арасындағы үкіметтік емес және жартылай үкіметтік алмасулар да күшейді. 2008 жылы екі тарап арасында 1949 жылдан бері үзілген үш байланысты (пошта, көлік, сауда) қалпына келтіру үшін келіссөздер басталды. Екі тарап арасындағы дипломатиялық байланыс көбінесе Тайваньдағы Гоминьдан әкімшіліктерімен шектеледі. Алайда, Демократиялық прогрессивті партияның (ДПП) үкіметтері кезінде келіссөздер ресми емес арналар арқылы практикалық мәселелер бойынша жалғасуда.

1949 жылға дейін

Тайвань бұғазындағы қарым-қатынастардың ерте тарихы мәдениеттер, адамдар және технология алмасуды қамтыды. Дегенмен, ежелгі дәуірде Қытайдың ешбір әулеті Тайваньды ресми түрде өзіне қосқан жоқ. 16- және 17-ғасырларда Тайваньға алғаш португалдықтар, содан кейін голланд және испан саяхатшылары келді. 1624 жылы Тайваньда алғашқы бекінісін құрғаннан кейін, 1662 жылы голландтарды Мин әулетіне адал Косинга (Чжэн Чэнгун) жеңіп, аралды басып алып, Тайваньда алғашқы ресми ханқытай үкіметін құрды. Косинганың ұрпақтары Тайваньды 1683 жылы Цин әскерлерімен жеңілгенге дейін Маньчжу Цин әулетіне қарсы Қытайға шабуылдар жасау үшін база ретінде пайдаланды. Тайвань 1684 жылы Фуцзянь провинциясына қосылды. 19-ғасырда басқа державалар Тайваньның стратегиялық орны мен бай ресурстарына көбірек назар аударған кезде, әкімшілік жаңарту шараларын жүзеге асыруды бастады. 1887 жылы император жарлығымен Фуцзянь-Тайвань провинциясы жарияланды. Алайда, Цин империясының құлдырауы Тайваньның дамуын озып кетті, және 1895 жылы Бірінші қытай-жапон соғысында жеңілгеннен кейін Император үкіметі Тайваньды Жапонияға мәңгілікке берді. Цинге адал жандар «Формоза Республикасы» туы астында жапондық билікке қысқа уақыт бойы қарсылық көрсетті, бірақ жапондық билік оларды тез басып тастады. 1928 жылдан 1942 жылға дейін Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) Тайваньның жеке мемлекет екенін мәлімдеді. 1937 жылы Эдгар Сноумен сұхбаттасқанда Мао Цзэдун: «Біз оларға (корейлерге) тәуелсіздік үшін күрестегі ынталы көмегімізді көрсетеміз. Тайвань үшін де солай», – деді. Жапония Тайваньды 1945 жылға дейін басқарды. Жапон империясының бір бөлігі ретінде Тайвань 1912 жылға дейін Цин әулетіне қатысты шетелдік юрисдикция болып саналды, содан кейін Жапон билігінің қалған кезеңінде Қытай Республикасына қарасты. 1945 жылы Жапония Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырады және Тайваньдағы күштерін одақтастарға тапсырды; Гоминьдан (КМТ) билік еткен ҚХР аралды өз бақылауына алды. Қытайдағы соғыстан кейінгі КМТ билігінің (1945–1949 жж.) кезеңі Тайваньда жергілікті тұрғындар мен жаңа КМТ билігі арасындағы қақтығыстармен еректелді. Тайваньдықтар 1947 жылдың 28 ақпанында көтеріліс жасады, бірақ КМТ көтерілісті қатыгездықпен басып тастады. Осы кезеңде Тайвань тәуелсіздігі қозғалысының тұқымы себілді. Қытай көп ұзамай толыққанды азаматтық соғысқа ұшырады. 1949 жылы қақтығыс КМТ-ға қарсы және ҚКП жағына шешуші түрде бұрылды. 1949 жылдың 1 қазанында ҚКП төрағасы Мао Цзэдун Пекинде Қытай Халық Республикасының (ҚХР) құрылғанын жариялады. ҚХР үкіметі Тайваньға шегінді, және 1949 жылдың желтоқсан айында Тайбэйді уақытша астана деп жариялады.

Гоминьданның шегінуі

1949 жылдың маусым айында ҚХР барлық қытай порттарын “жабық” деп жариялады және оның әскери-теңіз күштері барлық шетелдік кемелерді тоқтатуға тырысты. Жабылу Фуцзянь провинциясындағы Мин өзенінің сағасынан солтүстікке қарай, Маньчжуриядағы Ляо өзенінің сағасына дейін созылды. Қытайдың теміржол желісі жетілмегендіктен, солтүстік-оңтүстік саудасы теңіз жолдарына көп тәуелді болды. ҚХР-ның теңіз әрекеттері қытай балықшыларына да ауыр қиындықтар туғызды. Екі үкімет 1979 жылға дейін соғыс күйінде болды. 1949 жылдың қазан айында ҚХР-дың Кинмен аралын басып алуға жасаған әрекеті Кунингтоу шайқасында сәтсіз аяқталып, ҚХР Халық Азаттық Армиясының (ХАА) Тайваньға қарай жылжуын тоқтатты. 1949 жылдың 3 қарашасында Дэнбу аралы шайқасында ҚХР күштері ҚХР-ға қарсы күштерді кері шегіндірді, бірақ кейіннен ҚХР әуеде басымдық алғаннан кейін мәжбүрлі түрде қайта шегінуге түсті. ҚХР үкіметі Шанхай сияқты Қытайдың маңызды жағалау қалаларына бірнеше әуе шабуылдары жасады. Коммунистердің 1950 жылғы басқа да десанттық операциялары сәтті аяқталды: олар 1950 жылдың сәуірінде Хайнань аралын басып алды, Гуандун жағалауындағы Ваншан аралдарын (1950 жылдың мамыр-тамыз айларында) және Чжэцзянның жанындағы Чжоушан аралын (1950 жылдың мамыр айында) басып алды. 1950 жылдың 11 мамырындағы Донгшан аралы шайқасында да, сол жылдың қыркүйек және қазан айларындағы Наньпен аралы шайқасында да осы нәтиже орын алды. Алайда, АҚШ-тың қолдауымен ҚХР 1952 жылы Нанри аралы шайқасында жеңіске жетті. Сол жылы коммунистер Нанпенг архипелагы шайқасында, Далушан аралдары шайқасында және Донгшан аралы жорығында жеңіске жетті. Қытайдың құрлық бөлігінен айырылғаннан кейін, шамамен 12 000 Гоминьдан әскері Бирмаға қашып, 1950-ші жылдардың басында Қытайдың оңтүстігіне партизандық шабуылдар жасауды жалғастырды. Олардың басшысы генерал Ли Миге ҚХР үкіметі жалақы төлеп, Юньнань провинциясының губернаторы лауазымын берді. Бастапқыда АҚШ осы күштерді қолдады және Орталық барлау агенттігі оларға көмек көрсетті. Бірма үкіметі 1953 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына шағымданғаннан кейін, АҚШ ҚХР-ға адал күштерін кері қайтаруға қысым жасады. 1954 жылдың соңына қарай, шамамен 6000 әскер Бирмадан кетіп, Ли Ми өз әскерін таратып жіберді. Алайда, мыңдаған сарбаздар қалды және ҚХР оларды жабдықтауды және басқаруды жалғастырды, тіпті кейде құпия түрде күшейтуге көмектесті. Қытайдың солтүстік-батысында Гоминьданның мұсылмандық бүліктері 1950-ші және 1960-шы жылдарда коммунистерге бағынудан бас тартқан мұсылман Гоминьдан армия офицерлерімен күресті.

Корея соғысы мен Тайвань бұғазында болған дағдарыс

Көптеген сарапшылар Чианг үкіметінің коммунистер Тайваньға шабуыл жасаған жауабында құлайтынын күтті, ал АҚШ бастапқыда Чианг үкіметіне соңғы тұрып қолдау көрсетуге мүдделілік танытпады. 1950 жылдың маусым айында Корея соғысы басталғанда жағдай түбірлі өзгерді. Осы кезде АҚШ-та коммунистердің Чианг үстінен толық жеңіске жетуі саяси жағынан мүмкін емес болды, сондықтан президент Гарри С. Трумэн АҚШ-тың жетінші флотына Тайвань бұғазына кіріп, ROC және ҚХР-дың бір-біріне шабуыл жасауына жол бермеуді бұйырды. АҚШ флоты Тайваньға коммунистердің басып кіруіне кедергі келтірді, ал ҚХР 1950 жылдың қазан айында Кореяға әскер жіберуді шешті. ROC Корея соғысына қатысуды ұсынды, бірақ қабылданбады. Корея соғысы кезінде тұтқынға алынған кейбір коммунистік қытайлық сарбаздар, олардың көпшілігі бұрын КМТ сарбаздары болған, Қытайға емес, Тайваньға қайтарылды. АҚШ тарапынан әскери жауапкершілік деп қарастырылса да, ROC Фуцзяньдағы қалған аралдарын ҚХР-ды жеңу және Қытайды қайтарып алу үшін болашақтағы кез келген науқан үшін маңызды деп санады. 1954 жылдың 3 қыркүйегінде Тайвань бұғазындағы бірінші дағдарыс басталды, ол кезде ҚХА Кинменді бомбалауды бастады және Дачен аралдарын басып алумен қорқытты. Екі жыл бойы АҚШ-пен келіссөздер жүргізілді, бірақ Тайвань мәселесі бойынша келісімге қол жеткізілмеді. ROC бір кезде «Ұлттық даңқ» жобасын бастады, ол материктік Қытайды қайтарып алу жоспары болды. Жоба 1960 жылдары сәтсіз аяқталды, ал Қытай мен АҚШ арасында дипломатиялық қатынастар орнағаннан кейін бомбалау тоқтатылды. Екі тараптан да дезертирлер болды. Дипломатиялық тұрғыдан алғанда, осы кезеңде, шамамен 1971 жылға дейін, ROC үкіметі Қытай мен Тайваньның заңды үкіметі ретінде көптеген НАТО үкіметтері тарапынан мойындалды. ҚХР үкіметін Кеңес блогының елдері, одақтаспау қозғалысының мүшелері және Ұлыбритания мен Нидерланды сияқты кейбір батыс елдер мойындады. Екі үкімет те Қытайдың заңды үкіметі екенін мәлімдеді және екіншісін заңсыз деп атады. Азамат соғысының үгіт-насихаты білім беру жүйесіне еніп кетті. Әр тарап өзінің халқын қорлыққа толы өмірде суреттеді. Ресми БАҚ-та екі тарап та бір-бірін «бандиттер» деп атады. ROC сондай-ақ тайвандық ұлттық сананы немесе Тайвань тәуелсіздігін қолдауды да басып тастады.

Қарым-қатынастың суынуы (1979-1998)

1979 жылы АҚШ ҚХР-ды ресми түрде танып, оның Ресей Республикасымен (ROC) ресми қарым-қатынасын тоқтатқаннан кейін, Дэн Сяопин басшылығымен ҚХР Тайваньды азат ету стратегиясын бейбіт біріктіруге ауыстырды. Дэн Тайваньды ҚХР-ға қосу үшін модель ұсынды, ол Қытай мемлекетінің құрамында жоғары дәрежеде автономияны қамтиды, бұл Гонконгқа ұсынылған модельге ұқсас, ол ақырында "бір ел, екі жүйе" болады. Чжан Цзин Куо басшылығымен ROC үкіметі ҚХР үкіметімен байланыс жасамау, келіссөздер жүргізбеу және келісімге келмеу саясатын ұстанды – "үш жоқ" саясаты. Алайда, 1986 жылғы мамыр айында "China Airlines" жүк ұшағының қасырылуы кезінде Чжан бұл саясаттан бас тартуға мәжбүр болды. Тайваньдық ұшқыш ұшақтың басқа экипаж мүшелерін бағындырып, Гуанчжоуға ұшырды. Осыған жауап ретінде Чжан Гонконгқа делегация жіберіп, ҚХР шенеуніктерімен ұшақ пен экипаждың қайтарылуын талқылады, бұл екі жақ арасындағы қарым-қатынастағы маңызды өзгеріс ретінде қарастырылды. 1987 жылы ROC үкіметі Қытайға сапарларды рұқсат етті. Бұл көптеген адамдарға, әсіресе ондаған жылдар бойы Қытайдағы отбасыларынан бөлініп қалған КМТ-ның ескі әскерлеріне көмектесті. Бұл екі жақ арасындағы қарым-қатынастың жақсаруына да ықпал етті. Көбейген байланыстардың салдарынан туындаған мәселелер тұрақты келіссөздер механизмін қажет етті. 1988 жылы ҚХР ROC инвестицияларын ынталандыру үшін нұсқаулықты бекітті. Бұл нұсқаулық ROC мекемелерінің мемлекеттендірілмейтініне, экспортқа тарифтер салынбайтынына кепілдік берді және ROC бизнесмендеріне оңай қозғалыс үшін көп реткі визалар берілді. 1990 жылы Ли Тэн Хуи президент болған кезде Тайваньда Ұлттық Біріктіру Кеңесі құрылды. Ку Ченфу мен Ван Даохан басшылығымен екі ұйым 1993 жылғы Ван-Куо саммитіне әкелген бірқатар келіссөздерді бастады. Екі тарап та егемендік мәселелерінде нақтылықтан қашып, екі жаққа да тиесілі операциялық мәселелерді талқылауға келісті. Алайда, осы кезеңде ROC президенті Ли Тэн Хуидің сөздері Тайваньның тәуелсіздігіне қарай бұрыла бастады. 1990 жылдарға дейін ROC бірпартиялық авторитарлық мемлекет болып, Қытаймен бірігуге бейілді болды. Алайда, демократиялық реформалардың нәтижесінде Тайваньдағы халықтың пікірі саясатқа әсер ете бастады. Осының салдарынан ROC үкіметі "бір Қытай" қағидатынан бас тартып, Тайваньның жеке саяси ерекшелігін қалыптастыруға көшті. 1995 жылы Ли АҚШ-қа сапар шегіп, Корнелл университетінде шақырылған тыңдаушылар алдында сөз сөйледі. Тайваньның дипломатиялық әрекеттеріне жауап ретінде ҚХР екінші Ван-Куо саммитін белгісіз мерзімге кейінге шегерді. ҚХА 1996 жылғы Тайвань президенттік сайлауына әсер ету үшін ракеталық жаттығулар өткізіп, Тайвань бұғазындағы үшінші дағдарысқа әкелді.

Достық байланыссыз (1998-2008)

1998 жылы ARATS және SEF байланысты қайта жаңғыртты, ал Қытайдың Шанхай қаласында екінші Ван-Ку саммиті өтті. Қытайдың басшысы Цзян Цзэминь тайвандық өкілдерді де Пекинде қабылдады. 1999 жылдың шілдесінде Ван Даоханның Тайваньға қайта баруы жоспарланған кезде Ли Тэнхуэй бұғаздық қарым-қатынастарды «мемлекеттер арасындағы, немесе кемінде ерекше мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас» деп сипаттады. Лидің «екі мемлекет» теориясы Ванның сапарын белгісіз мерзімге кейінге шегерді, ал ҚХР 2000 жылдың ақпанында Тайвань президенттік сайлауына дейін «Бір Қытай қағидасы және Тайвань мәселесі» атты ақ парақ жариялады. 2000 жылы тәуелсіздікке ұмтылатын Демократиялық прогрессивті партияның (ДПП) өкілі Чэнь Шуйбянь ҚХР президенті болып сайланды. КМТ билікті ДПП-ға тапсыру алдында, Материктік істер жөніндегі кеңестің төрағасы Су Чи екі тарапқа да қабылдауға болатын ортақ тұсы ретінде «1992 жылғы келісім» деген жаңа терминді ұсынды, осылайша Тайвань мен Қытай бұғаздық байланысты жалғастыра алады. Чэнь 1992 жылғы келісімді қабылдауға ниет білдірді, бірақ өз партиясы ішіндегі наразылықтан кейін бас тартып алды. Өзінің инаугурациялық сөзінде Чэнь Шуйбянь «Төрт Жоқ және Бір Жоқ» деп уәде берді, атап айтқанда, тәуелсіздікке де, бірігуге де ұмтылмауға, сондай-ақ өзінің алдыңғысы Ли Тэнхуэй айтқан ерекше мемлекеттер арасындағы қарым-қатынас тұжырымын қабылдамауға және «Үш кішкентай байланыс» орнатуға міндеттенді. Сонымен қатар, ол ҚХР-мен экономикалық қарым-қатынасты қалыпқа келтіру саясатын ұстанды. ҚХР Тайваньбен тікелей сауда-саттық пен инвестицияларға 50 жылдық тыйым салды. 2001 жылдың қарашасында Чэнь «Бір Қытайды» жоққа шығарды және алдын ала шарттарсыз келіссөздер жүргізуге шақырды. 2002 жылдың 3 тамызында Чэнь бұғаздық қарым-қатынастарды «әр жақта бір ел» деп анықтады (яғни Қытай мен Тайвань екі бөлек ел). Содан кейін ҚХР ҚХР үкіметімен ресми байланысты үзіп жіберді. Ху Цзиньтао 2002 жылдың соңында Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы болды, Цзян Цзэминьнің орнын басып, Қытайдың іс жүзіндегі ең жоғарғы басшысы атанды. Ху «Бір Қытай» қағидасы бойынша келіссөздер ғана жүргізілуі мүмкін деп талап етті. Сонымен қатар, Ху мен ҚХР Тайваньға қарсы әскери қимылдар жасау туралы қауіп төндіре отырып, Тайвань тәуелсіздік жарияласа немесе ҚХР бейбіт бірігудің барлық мүмкіндіктері толығымен таусылған деп есептесе, Тайваньға қарсы әскери күш қолдануға дайын еді. ҚХР басқа елдерге Тайваньды дипломатиялық тұрғыдан оқшаулау үшін де дипломатиялық қысым көрсетуді жалғастырды. Алайда, 2003 жылғы Ирак соғысы кезінде ҚХР тайвандық әуе компанияларына Қытайдың әуе кеңістігін пайдалануға рұқсат берді. 2004 жылы Чэнь Шуйбянь қайта сайланғаннан кейін Ху үкіметі Цзян Цзэминь әкімшілігінен қалған байланыссыз саясатты өзгертті. Жаңа саясат бойынша, бір жағынан, ҚХР үкіметі Чэнь Шуйбяньмен байланысты тоқтатты. Ол Тайваньға қарсы әскери күшін күшейтіп, Тайваньды дипломатиялық тұрғыдан оқшаулау саясатын жалғастырды. 2005 жылдың наурызында Ұлттық халық конгресі «Тәуелсіздікке қарсы заңды» қабылдады, бұл Тайвань тәуелсіздік жариялаған жағдайда «бейбіт емес шаралардың» қолданылуын ресмиледірді. Екінші жағынан, ҚХР әкімшілігі Тайваньдағы саяси емес немесе тәуелсіздікке ұмтылмаған топтармен байланыс орнатты. 2004 жылдың 17 мамырында Ху Цзиньтао Тайваньға «Үш байланыс» бойынша келіссөздерді қайта бастау, түсініспеушілікті азайту және консультацияларды күшейту туралы достық ұсыныс жасады. Алайда, 2005 жылы Тайваньда жағымсыз қабылданған «Тәуелсіздікке қарсы заң» қабылданды. Қытай Коммунистік партиясы Тайваньдағы оппозициялық партия КМТ-мен партиялық деңгейде байланыстарын күшейтті, себебі олар «Бір Қытай» қағидасын қолдады. Күшейтілген байланыс 2005 жылы Қытайға «Пан-Көк» сапарымен аяқталды, соның ішінде 2005 жылдың сәуір айында Ху Цзиньтао мен КМТ төрағасы Лян Чанның кездесуі болды. Бұл 1949 жылы Қытайдағы азамат соғысы аяқталғаннан бері екі партияның басшылары арасындағы алғашқы кездесу болды.

Ма Иньчжоудың тұсауы

2008 жылы Гоминьдан заң шығарушы сайлауда үлкен басымдыққа ие болды, ал оның үміткері Ма Инцзю 22 наурызда Тайвань президенттік сайлауында жеңіске жетті. Ма Маңғар аралық қарым-қатынастардың «өзара танымаудан» «өзара мойындамауға» қарай өзгеруі керек екенін айтты. Ол бұл қарым-қатынастың екі Қытайдың немесе екі мемлекеттің арасындағы емес екенін, ерекше қарым-қатынас екенін мәлімдеді. Маның президенттік кезеңінде тараптар арасындағы ынтымақтастық күшейді. Ху Цзиньтао да, оның жаңа әріптесі Ма Инцзю де 1992 жылғы консенсусты Тайвань бұғазының екі жағы арасындағы келіссөздердің негізі деп санайтын. 2008 жылдың 26 наурызында Ху Цзиньтао АҚШ президенті Джордж Бушпен телефон арқылы сөйлесіп, «1992 жылғы консенсус» екі тараптың да «бір ғана Қытай бар екенін мойындайтынын, бірақ оның анықтамасы бойынша келіспеушіліктер бар екенін» көрсетеді деп түсіндірді. Одан кейін екі тарап арасында бірқатар кездесулер өтті. 2008 жылдың 12 сәуірінде Ху Цзиньтао Азия үшін Боао форумында сол кездегі Тайвань вице-президенті Винсент Сиумен, «Тайвань бұғазының ортақ нарығы» қорының төрағасы ретінде кездесті. 2008 жылдың 28 мамырында Ху Цзиньтао Гоминьдан төрағасы Ву Похсюнмен кездесті, бұл Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) мен Гоминьдан басшыларының биліктегі партиялар ретінде алғашқы кездесуі болды. Осы кездесуде Ху мен Ву екі тараптың да 1992 жылғы консенсус негізінде жартылай ресми диалогты қайта бастауы керек екеніне келісті. 2008 жылдың маусымында Тайваньның «ARATS» және «SEF» ұйымдары арасындағы жоғары деңгейдегі келіссөздер қайта жаңғыртылды, ал алғашқы кездесу Пекинде өтті. 13 маусымда «ARATS» президенті Чэнь Юньлинь және «SEF» президенті Чжан Пинкун екі тарап арасындағы тікелей рейстердің 4 шілдеде басталатыны және Тайваньның Қытайдан күніне 3000-ға дейін келушілерді қабылдауына рұқсат берілетіні туралы келісімге қол қойды. Алғашқы тікелей рейстер 2008 жылдың 15 желтоқсанында орындалды. 2009 жылдың 1 мамырында екі аймақ арасындағы қаржылық қарым-қатынас жақсарды, бұл қадамды The Times газеті «маңызды кезең» деп сипаттады. Тайваньның қаржылық реттеуші органы – Қаржылық қадағалау комиссиясы, қытай инвесторларына 1949 жылдан бері алғаш рет Тайвань ақша нарығына инвестиция салуға рұқсат берілетінін хабарлады. Инвесторлар компанияның жалпы акцияларының оннан бір бөлігінен аспайтын Тайвань акцияларын сатып алуға өтініш бере алады. Бұл қадам қытай инвестицияларына қатысты шектеулерді жеңілдетуге бағытталған «қадамдық» стратегияның бір бөлігі болды. Тайбэйлік экономист Лян Чиюань: «Тайваньның Қытаймен қарым-қатынасы жақсарғандықтан, оның тәуекел факторы айтарлықтай төмендеді. Қытайлықтар мұнда инвестицияларының өсуіне байланысты соғыс бастаудан тартыншақ болады» деді. Әскери тұрғысынан алғанда, Тайвань Қорғаныс министрлігінің 2010 жылғы есебінде Қытайдың тартымды дипломатиясы тек Тайваньға қатысты Қытайдың талаптарына зиян келтірмейтін мәселелерде ғана қолдау көрсетілетіні, ал Тайвань тәуелсіздік жарияласа, жаппай қырып-жою қаруын жасаса немесе ішкі хаосқа ұшыраса, ҚХР басып кіретіні айтылды. Президент Ма Қытай Халық Республикасын Тайвань қалаларына бағытталған зымырандарды жоюға бірнеше рет шақырды, бірақ нәтиже болған жоқ. Ма сондай-ақ ҚХР-ды Сунь Ятсеннің еркіндік пен демократияға шақыруын қабылдауға шақырды. 2013 жылдың маусымында Қытай Тайваньның материктік экономикамен интеграциясын жақсарту үшін 31 жаңа шара ұсынды. 2013 жылдың қазан айында Индонезияда өткен АТЭС саммитінде қонақ үй вестибюлінде Қытай материгі істері жөніндегі кеңес министрі Ван Ючи Тайвань істері жөніндегі кеңес министрі Чжан Жицзюньмен қысқаша сөйлесті, әрқайсысы ресми лауазымымен аталды. Екі тарап та өздерінің агенттіктері арасында тұрақты диалог механизмін құруды талап етті. Чжан Ванды Қытайға сапармен шақырды. Екі министр 2014 жылдың 11 ақпанында Нанкинде кездесті, бұл 1949 жылдан бері екі тарап арасындағы алғашқы ресми, жоғары деңгейдегі үкіметтік байланыс болды. Кездесуде Ван мен Чжан тікелей және тұрақты байланыс арнасын құруға келісті. Олар сондай-ақ Қытай материгінде оқитын тайваньдық студенттерге денсаулық сақтануды қамтамасыз ету, өз аумақтарында «SEF» және «ARATS» кеңселерiн құру және осы кеңселер құрылғаннан кейін қамауға алынған адамдарға сапарларға рұқсат беру мүмкіндігін зерттеу туралы келісімге келді. Чжан 2014 жылдың 25-28 маусымы аралығында Тайваньға ресми сапармен келді, бұл оны осы елге келген ҚКП-ның ең жоғары лауазымды адамы етті.

Күнбағыс студенттік қозғалысы

2014 жылы «Күнбағыс» студенттік қозғалысы басталды. Азаматтар Тайвань заң шығарушы Юанын 23 күн бойы басып алып, үкіметтің Қос жағалау сервистік сауда келісімін күштеп қабылдауына наразылық білдірді. Наразылар Қытаймен жасалған сауда келісімінің Тайваньды Бейжіңнің саяси қысымына осал қалдыратынын сезінді. Келісім заң шығарушы органда ратификацияланбады. 2014 жылдың қыркүйегінде Си Цзиньпин Тайваньқа «бір ел, екі жүйе» моделін қолдануды ұсынды, бұл оның алдыңғыларынан гөрі қатаң ұстанымды көрсетеді. Бұл модель 2005 жылдан бері ҚХР тарапынан айтылмаған, сол кезде «Бөліністің алдын алу заңы» қабылданған еді. 2015 жылдың 7 қарашасында Си Цзиньпин мен Ма Ын Сингапурда кездесіп қол алысты, бұл 1949 жылы Қытай азаматтық соғысы аяқталғаннан бергі екі тараптың басшылары арасындағы алғашқы кездесу болды. Олар «Қытай материгінің басшысы» және «Тайвань басшысы» ретінде кездесті. Осы кездесуде маңызды келісімдерге қол жеткізілмеді, алайда 2015 жылдың соңында Материктік істер жөніндегі кеңес төрағасы мен Тайвань істері жөніндегі басқарма басшысы арасында тікелей байланыс желісі құрылды. 2016 жылдың қаңтар айында оппозициялық ДПП Тайвань президенттік сайлауында жеңіске жетті. Жаңа басшылыққа өту кезінде ҚХР Әділет министрі Ло Ин Шай наурыз айында материктік Қытайға 5 күндік тарихи сапар жасады, ол 1949 жылы Қытай азаматтық соғысы аяқталғаннан кейін Қытай Республикасы үкіметінің өкілі ретінде материкке алғаш рет барған министр болды.

Цай Ин Вэннің инаугурациясы

2016 жылғы Тайваньдағы жалпы сайлауда Цай Ин Вэнь және ДПП үлкен жеңіске жетті. Цай бастапқыда Чэн Шуй Бьян сияқты стратегияны ұстанды, бірақ сайлауда жеңіске жеткеннен кейін ҚХР тарапынан салқын қабылдауға тап болды. Президент Цай інаугурациялық сөзінде 1992 жылғы консенсус талқыланғанын, бірақ консенсусқа қол жеткізілгені туралы келісім болмағанын мойындады. Ол бұл кездесудің екі жақ арасындағы 20 жылдық диалог пен қарым-қатынасқа ықпал еткенін атап өтті. Цай осы тарихи фактілер, сондай-ақ Қытай Республикасының конституциялық жүйесі мен тайваньдықтардың демократиялық еркі негізінде қарым-қатынастың жалғасатынына үміттенді. Пекин Цайдың жауабын "толық емес емтихан жұмысы" деп бағалады, себебі Цай 1992 жылғы консенсус мазмұнымен келіспеді. Осыдан кейін барлық алмасулар бейресми арналар арқылы жүзеге асырылды. Цай үкіметі бұрынғы президент Ма Ин Чжоудың Гонконгқа сапарына тыйым салды, бірақ 2016 жылы ДПП-ға қатыспаған Тайваньнан келген сегіз облыс әкімі мен қала басшысы Пекинге барды. Олардың сапары Цай билікке келгеннен кейін екі жақ арасындағы қарым-қатынасты жаңартпақ және қайта бастау мақсатын көздеді. Сегіз жергілікті басшы 1992 жылғы консенсус негізінде "бір Қытай" саясатын қолдайтындарын мәлімдеді. 2017 жылдың қазан айында Цай Ин Вэнь Қытай Коммунистік партиясының 19-шы съезінен кейін екі тараптың да қарым-қатынасын қайта жаңартуға үміттенді, сондай-ақ өзара іс-қимылды реттейтін жаңа тәжірибелер мен ережелерді қарастыру қажет екенін айтты. Алайда, Си Цзиньпин 19-шы съездегі ашылу сөзінде Тайваньқа қатысты ҚХР-дың егемендігін баса көрсетті. Сонымен қатар, ол үкімет 1992 жылғы консенсусты қабылдаса, Тайваньмен ашық келіссөздер мен "кедергісіз алмасу" мүмкіндігін ұсынды. 2010 жылдардың ортасынан бастап Пекин президент Цай Ин Вэньге қысым көрсету үшін Тайваньға баруға рұқсат етілген қытайлық туристік топтардың санын шектеді. Тайваньнан басқа, Ватикан мен Палау да ҚХР-ды РОК-қа қарағанда мойындауға қысымға ұшырады. Қытай Тайваньқа қарсы гибридтік соғыс жүргізіп отыр деген айыптамалар да болды. Тайвань президенті Цай Ин Вэнь, премьер-министр Уильям Лай және халықаралық БАҚ өкілдері Қытайды әлеуметтік желілер арқылы жалған ақпарат таратып, тайваньдық қоғамды бөліп, сайлаушыларға ықпал етуде деп бірнеше рет айыптады. 2019 жылы Цай Ин Вэнь Си Цзиньпиннің сөйлеген сөзіне қатысты үкіметтің позициясын түсіндіріп, 1992 жылғы консенсусты ешқашан қабылдамағанын мәлімдеді. Цай 1992 жылғы консенсусты ашық қабылдамаудан тікелей қабылдамауға көшті, бұл термин Пекин тарапынан "бір ел, екі жүйе" ретінде анықталғанын, сондықтан осы мәселені талқылаудың қажеті жоқ екенін айтты. 2019-20 жылғы Гонконг наразылықтарын қолдаған Цай Тайвань президенті болғанша "бір ел, екі жүйе" қағидатын қабылдамайтынын уәделеді. 2020 жылдың қаңтарында қайта сайланған Цай Ин Вэнь Тайваньның "Қытай Республикасы (Тайвань)" деген тәуелсіз ел екенін мәлімдеді, сондай-ақ Қытайдың құрлықтағы билігі бұл жағдайды мойындауы керек екенін атап өтті. Гонконг наразылықтарының салдарынан және COVID-19 пандемиясы кезінде ҚХР-дың Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымына РОК-ты кіргізбеуге жасаған тұрақты әрекеттерінен Тайвань халқы Қытайға қарсы көзқарасын күшейтті. Оппозициялық КМТ 2020 жылы Қытаймен жақындасу саясатын қайта қарастыратынын мәлімдеп, Қытай материгінен алшақтағандай көрінді. 2021 жылдың наурызында КМТ төрағасы Джонни Чианг Гонконгтағы наразылықтарға Пекиннің реакциясын және тайваньдықтардың саяси бостандыққа берген құндылығын еске салған Тайвань үшін "бір ел, екі жүйе" моделін жүзеге асырылатын модель ретінде қабылдамады. 2021 жылы Тайваньдағы Гонконг экономикалық, сауда және мәдени кеңсесі, содан кейін Макао экономикалық және мәдени кеңсесі жұмысын белгісіз мерзімге тоқтатты. 2021 жылдың қазан айында Цай Ұлттық мереке күнінде сөйлеген сөзінде тайваньдықтардың Қытай қысымына "мойынсұнуға" мәжбүр болмайтынын мәлімдеді, сондай-ақ Тайвань өзінің қорғанысын нығайта беретінін айтты. ҚХР Цайдың сөзін "жанжалды қоздырды және фактілерді бұрмалады" деп айыптады, сондай-ақ Тайвань тәуелсіздігін іздеу диалогқа есікті жабатынын қосты. 2021 жылы Тайваньнан ананас пен балауыз алма импортына тыйым салғаннан кейін, Қытай үкіметі 2022 жылдың маусымында тыйым салынған химиялық заттар мен басқа заттардың шамадан тыс мөлшері табылғандықтан, групер балығын импорттауға тыйым салды.

2022 және 2023 жылдарға арналған әскери оқу-жаттығулар

2022 жылдың 2 тамызында АҚШ Палатасының спикері Нэнси Пелоси Тайваньға сапар жасады. Қытай оның сапарын Тайваньдағы өзінің егемендік құқықтарын бұзу деп қарастырып, ҚХА Тайваньді қоршаған алты аймақта 4-7 тамыз аралығында тікелей атыс жаттығуларын өткізетінін жариялады. Бұл жаттығулар аралдың ең қозғалған теңіз және әуе кеңістігін қоршаған аймақтарда өтті. Әскери жаттығуларға тікелей оқ-дәрілерді қолдану, әуе күштері, теңіз күштерінің орналасуы және ҚХА-ның баллистикалық зымырандарды ұшыруы кірді. Жауап ретінде Тайвань кемелер мен ұшақтарды жөнелтті. Әскери қақтығыс болмаса да, бұл екі ел арасындағы шиеленісті күрт арттырды. Қытай 10 тамызда жаттығулардың аяқталғанын хабарлады, бірақ Тайвань бұғазында тұрақты "патрульдеулер" жүргізілетінін де мәлімдеді. 2022 жылдың 10 тамызында ҚХР-дың Тайвань ісі жөніндегі кеңсесі мен Мемлекеттік кеңес ақпараттық кеңсесі бірлесіп 2000 жылдан бергі Тайвань мәртебесі туралы алғашқы ақ қағазды – "Тайвань мәселесі және Қытайдың жаңа дәуірдегі қайта бірігуі" деп аталатын құжатты жариялады. Ақ қағазда ҚХР Тайваньды "бір ел, екі жүйе" формуласы бойынша біріктіруге тағы да шақырды. Ерекшелігі, бұрынғы ақ қағазда болған, бірігуден кейін Тайваньға әскер жіберілмейтіні туралы мәлімдеме осы құжатта жоқ болды. Тайваньтың Материктік істер жөніндегі кеңесі ақ қағазды "қалауға құрылған және фактілерді ескермейтін" деп бағалады. 2023 жылдың 8 сәуірінде президент Цай АҚШ Палатасының спикері Кевин Маккартиді Калифорнияда кездескеннен кейін тағы бір әскери жаттығулар басталды. Пекин бұл операцияны "Бірлескен қылыш" деп атады. Тайвань Қытайдан 70 ұшақ және 11 кеме көргенін хабарлады. Әскери жаттығулардың бірінші күні, қытай кемелерінің бірі Қытай мен Тайвань арасындағы ең жақын нүкте – Пингтан аралының жанынан өтіп бара жатқанда оқ атқан. 2023 жылы Тайваньда қытайлық тыңшылыққа қатысты қылмыстық істердің саны күрт өсіп, жыл соңына қарай 16-ға жетті. 2013 жылдан 2019 жылға дейін Әділет министрлігінің Тергеу бюросы Қытай тарапынан жасалған 44 тыңшылық ісін тіркеді.

Жартылай ресми қатынастар

Өкіметтік емес байланыс «Тайвань бұғазының алмасу қоры» (SEF) және «Тайвань бұғазы арқылы қатынастар қауымдастығы» (ARATS) арқылы сақталады. Формальды түрде жеке құрылымдар болғанымен, SEF және ARATS екі тараптың атқарушы үкіметтерімен тікелей басқарылады: SEF – ҚХР Атқарушы Юаньының Материктік істер жөніндегі кеңесі, ал ARATS – ҚХР Мемлекеттік кеңесінің Тайвань істері жөніндегі кеңсесі. Екі ұйымның басшылары да толық уақытты тағайындалғандар және басқа мемлекеттік лауазымдарды атқара алмайды. Екі тарап арасындағы жартылай ресми өкілдік кеңселер – Тайваньдағы ҚХР-дың «Тайвань бұғазының туристік алмасу қауымдастығы» (CSTEA) және Қытайдағы Тайвань бұғазының туристік қауымдастығы (TSTA). Екеуі де 2010 жылдың мамыр айында құрылған. Дегенмен, осы кеңселердің міндеттері тек туризммен байланысты мәселелермен шектеледі. Гоминьдан мен Қытай Коммунистік партиясы 2006 жылдан 2016 жылға дейін КМТ-ҚКП форумы арқылы тұрақты диалог жүргізді. Тайваньда бұл «екінші жол» деп аталды және екі партия арасындағы саяси түсіністікті сақтауға көмектесті. Шанхай-Тайбэй қалалық форумы – Шанхай мен Тайбэй қалалары арасындағы жыл сайынғы форум. 2010 жылы Тайбэй қаласының сол кездегі мэрі Хау Лунг Пин қалалар арасындағы алмасуды ілгерілету үшін бастаған бұл форум сол жылдың соңында Шанхайдың Тайбэй халықаралық гүл фестиваліне қатысуына әкелді. Тайбэй мен Шанхай Тайвань бұғазының екі жағындағы алмасуды жүзеге асырған алғашқы қалалар. Форум 2014 жылдан 2022 жылға дейін Тайбэйдің КМТ-ға жатпайтын мэрі Ко Вэнь-цзе болған кезеңде де жалғасты. Байланыстың тағы бір түрі – екі тарап арасындағы мәселелердің техникалық және операциялық аспектілерін келісу үшін тиісті үкіметтер аккредиттеген жеке органдар арқылы. «Макао моделі» деп аталатын бұл байланыс жолы Чэн Шуйбянь басшылығының жылдарында да сақталды.

Көлік

Қытай Халық Республикасы (ҚХР) Қытай мен Тайвань арасындағы пошта, көлік және сауда байланыстарын дамыту мақсатында "Үш байланыс" жобасын ұсынды. 2003 жылға дейін саяхатшылар үшінші бағытқа, әдетте Гонконг немесе Макаоға, уақытты талап ететін тоқтау жасауға мәжбүр болды. 2003 жылы Қытай Жаңа жылы қарсаңында Тайвань мен материктік Қытай арасында арнайы (чартерлік) рейстер басталды. Бірақ, бұл рейстер де Гонконгқа қонуға міндетті болды. 2005 жылы көлік моделі жақсартылды, рейстер Гонконгтың ұшу ақпараттық аймағы арқылы қонбастан өтуге мүмкіндік алды. Тікелей рейстер мен жүк тасымалы 2008 жылға дейін басталған жоқ. Тайвань тұрғындары Қытай Республикасының (ҚР) паспортын Қытай материгіне саяхаттау үшін, ал Қытай материгінің тұрғындары Қытай Халық Республикасының (ҚХР) паспортын Тайваньға саяхаттау үшін пайдалана алмайды, себебі ҚР мен ҚХР екеуі де мұны халықаралық саяхат деп санамайды. ҚХР үкіметі Тайвань тұрғындарынан Қытай материгіне кірген кезде Тайвань тұрғындарына арналған материкке баруға рұқсат алған куәлікті талап етеді, ал ҚР үкіметі Қытай материгінің тұрғындарынан Тайвань аймағына кірген кезде Қытай Республикасының Тайвань аймағына кіру-шығу рұқсатын талап етеді.

Экономика

Қытай Тайваньның сыртқы тікелей шетелдік инвестицияларының ең маңызды бағыты болып табылады. 1991 жылдан 2022 жылға дейін Тайвань компаниялары Қытайға 200 миллиардтан астам АҚШ долларын инвестициялады. Тайваньдықтарға тиесілі өндірістің көп бөлігі, әсіресе электроника және киім-кешек секторы, ҚХР-да шоғырланған. Бұл инвестициялар Тайвань экономикасына көмектескенмен, Қытайдың экономикалық өсуіне де серпін берді. Қытай Тайваньтың ең ірі сауда серіктесі болып табылады және жалпы сауда айналымының 20 пайыздан астамын құрайды. Қытай мен Гонконг Тайвань экспортының 30 пайыздан астамын құрайды. 2022 жылы Тайваньның Қытай мен Гонконгпен саудадағы оң балансы 100,4 миллиард долларды құрады. Электрондық компоненттер, оның ішінде жартылай өткізгіш чиптер, Тайваньтың Қытайға экспорттағы басты тауары болып табылады. Екі жақ үкіметтері бір-бірінің заңдылығын мойындамағандықтан, маңғыстау арқылы экономикалық байланыстар үшін құқықтық қорғау жеткіліксіз. Экономикалық ынтымақтастық жөніндегі негізгі келісім (ECFA) инвестицияларға құқықтық қорғау ұсынуы мүмкін деп есептелді. 2014 жылы «Күнбағыс» студенттік қозғалысы Қытай-Тайвань қызмет көрсету саудасы жөніндегі келісімді (CSSTA) тоқтатты. Қытай да, Тайвань да өзара экономикалық тәуелділікке қанағаттанбауды сезінеді және әрбір үкімет балама жолдарды іздеуге ұмтылды. 2016 жылдан бері Тайвань «Жаңа Оңтүстік саясаты» арқылы Қытайға экономикалық тәуелділігін азайтуға тырысып келеді. 2022 жылы осы саясат бойынша бағытталған елдерге жасалған Тайвань инвестицияларының жалпы сомасы Қытайға жасалған инвестициялардан басып өтті. Қытайда жұмыс істейтін тайваньдықтардың саны да азайды. 2015 жылы Тайваньнан тыс жерде жұмыс істейтін тайваньдықтардың 58 пайызы Қытайда жұмыс істесе, олардың саны 420 000 адамды құрады. 2021 жылы бұл көрсеткіш 163 000-ға дейін төмендеді, бұл шетелде жұмыс істейтін 319 000 тайваньдықтың 51,1 пайызын құрады. 2021 жылы Қытай Тайваньдан ананас импортын тоқтатты, себебі өзінің егіндеріне зиян келтіруі мүмкін «зиянды организмдер» қаупі бар екенін мәлімдеді. Тайвань үкіметі бұл шешімді Қытайдың Тайваньға саяси қысым көрсетуге бағытталған әрекеті деп сипаттады. Австралиялық арпа мен шарапқа қатысты оқиғаға ұқсас, Қытай «бәсекелестерін жазалау үшін екіұшты және түсініксіз сауда саясатын қолдануда» деп айыпталды. Бұл тыйымға жауап ретінде Тайваньдық саясаткерлер мен одақтастары Тайвань ананастарын «еркіндік ананастары» деп насихаттады.

Мәдени алмасу

Тайбэйдегі Ұлттық сарай мұражайы мен Пекиндегі сарай мұражайы көрмелерге бірлесіп қатысқан. Ғалымдар мен академиктер Тайвань бұғазының екі жағындағы мекемелерге жиі барады. Екі тарапта жарық көрген кітаптар бір-бірінде қайта басылады. Дегенмен, тікелей импорт шектеулері, әртүрлі жазу жүйелері және цензура кітаптар мен идеялар алмасуына белгілі бір кедергі келтіреді. Кейбір мәдени алмасулар тіпті Қытайдың біртұтас майдандық жұмысымен байланысты деп айыпталады. Тайваньдық студенттер Қытайдың жалпыұлттық бірыңғай емтиханы – Гаокао тапсырмай-ақ, материктік Қытай университеттеріне түсуге үміткер бола алады. Екі жақтың оқушылары үшін бір-біріне сапар шегудің тұрақты бағдарламалары бар. 2019 жылы Тайваньда 30 000 материктік Қытай және Гонконг студенттері білім алды. Сол жылы Гонконгта 7 000-нан астам тайваньдық студент оқыды. Діни алмасу жиілеуде. Мацу құдайына табынушылардың және буддистердің арасында үнемі байланыс бар. Тайваньдық буддистік ұйым Цу Чи – Қытайда жұмыс істеуге рұқсат алған алғашқы шетелдік үкіметтік емес ұйым.

Гуманитарлық іс-шаралар

Екі тарап бірнеше рет бір-біріне гуманитарлық көмек көрсетті. 2008 жылғы Сычуань жер сілкінісінен кейін, Сычуаньда аман қалғандарды құтқаруға Тайваньнан сарапшылардан құралған іздеу-құтқару тобы жіберілді. Қытай Республикасының Қызыл Крест қоғамы және Цу Чи сияқты қайырымдылық ұйымдарының координациясымен көмек материалдары да жеткізілді. 2023 жылғы Жишишань жер сілкінісінен кейін Тайвань президенті Цай Ынвэнь Қытай Халық Республикасына көңіл айтып, гуманитарлық көмек ұсынды. Цай ресми мәлімдеме жасап, сондай-ақ X әлеуметтік желісінде жеңілдетілген иероглифтермен жазба жариялады.

Әскери

Қытай ауқымды әскери құрылысқа кірісті. АҚШ Тайваньмен әскери алмасуды күшейтті, ал АҚШ әскери кемелері Тайвань бұғазы арқылы бұрынғыдан гөрі әлдеқайда көп өтті. Қытай мен Тайвань арасындағы соғыс мүмкіндігі туралы әртүрлі болжамдар тарады. Тайваньның Ұлттық қауіпсіздік бюросының бас директорының орынбасары Чэнь Вэнь Фан 2020 жылы Си Цзиньпиннің 2049 жылға дейін «Тайвань мәселесін» шешуді көздегенін мәлімдеді. 2022 жылы АҚШ Тынық мұхитындағы әскери қолбасшылығы Қос бұғаз арасындағы жағдайдың өте қиын екенін, себебі Қытай Екінші дүниежүзілік соғыстан бері көрілмеген әскери күштер мен құрал-жарақ жинап жатқанын атап өтті. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің бастығы адмирал Майк Гилдей американдық әскерилердің 2024 жылға дейін Қытайдың Тайваньға басып кіруіне дайын болуы керектігін ескертті. Стратегиялық және халықаралық зерттеулер орталығының (CSIS) жүргізген сауалнамасы Қытайдың Тайваньпен бірігуге бекінгенін және Тайвань бұғазында әскери дағдарыс немесе қақтығыс болу ықтималдығының жоғары екенін көрсетті. Сауалнама сонымен қатар Қытайдың Тайваньпен бейбіт жолмен бірігуді күтуге дайын екенін, бірақ Тайвань тәуелсіздігін жарияласа дереу басып кіретінін көрсетті. Қытай Халық Республикасы Тайваньның де-факто тәуелсіздігіне қарсы тұра отырып, Қытайдың бірігуіне қол жеткізу мақсатында Тайвань аумағына әскери шабуыл жасау мүмкіндігі мен қаупін бірнеше рет айтты. Мұндай қауіп 2020 жылдардың басынан бері күшейді, себебі Қытайдың билігі әскери араласуға дайындығын білдірді, күштерін жинады және Тайвань маңында жиі жаттығулар өткізді. Осының салдарынан Тайвань да мұндай араласуды болдырмау және оған қарсы тұру үшін әскери дайындық пен халықаралық саяси қолдау іздестірді. 2022 жылы Тайвань маңында өткен ҚХА жаттығулары әскери сценарийді жүзеге асыруға және АҚШ-тың Тайваньның қазіргі жағдайын қолдауына наразылық білдіруге дайын екендерін көрсетті.

Үндістан

Үндістанның Тайвань егемендігі және ҚХР-дың әскери қатері алдындағы позициясы аймақтық күш тепе-теңдігінің кілті саналады, ал Тайвань мәселесіне қатысты саясаты әскери күшейтумен және басып кіру мүмкіндігінің артуымен қатар дамып келеді. Ол мұндай басып кірудің аймақтық тұрақтылыққа, экономикалық қатынастарға және өзінің қауіпсіздігіне тигізетін салдарларын зерттеп отыр деген хабар бар. Қытайдың Үнді-Тынық мұхитындағы гегемониясын нығайтуы және тауарлар мен логистиканың, сондай-ақ электрондық технология өндірісінің тоқырауынан туындайтын экономикалық салдар Тайвань қауіпсіздігіне қатысты оның басты алаңдаушылықтары болып табылады. Кейбір сарапшылар Үндістанды Америка Құрама Штаттарына жақындасқандай көреді, бұл айқын позициялау және артып келе жатқан жауапкершілік, елдің соғысқа тартылу мүмкіндігіне әкелуі мүмкін. 2023 жылдың тамызында Үндістанның үш зейнеткер генералдары Тайваньде өткен қауіпсіздік конференциясына қатысты, оны Сыртқы істер министрлігі ұйымдастырды, және Тайвань министрліктерімен, сондай-ақ Ұлттық қорғаныс және қауіпсіздік зерттеу институты – негізгі әскери сараптама орталығымен жабық есіктерде талқылаулар өткізді. Параллельдікпен, Үндістанның Қорғаныс штабының бастығы, генерал Анил Чуахан Үндістанның соғысқа тартылу мүмкіндігі және елдің іздеуі керек жолы туралы зерттеуді бастады деген хабар тарады. Сауалнамаға қатысушылардың 22 пайызы Тайвань бұғазының екі жағында да бөлек саяси жүйелер сақталуы мүмкін екенін, бірігудің міндетті түрде соңғы мақсат емес екенін қабылдады. 2022 жылы өткізілген тағы бір сауалнамада қытайлық респонденттер Тайваньға қатысты қатал саясатты жақтаушылар мен достық саясатты жақтаушылар арасында бөлінгенін көрсетті. Интернеттегі жас, ұлтшыл қытайлар, «Кішкентай қызғылттар» деп те аталатындар, кейде Ұлы өрт қабырғасын айналып өтіп, Тайвань тәуелсіздігіне қарсы наразылық білдіретін хабарламалар мен стикерлермен сайттарды толтырады.

Тайвань

[[Файл:Ұлттық Чэньчжи университеті жеке басын зерттеу.svg|thumb|upright=1.5|Ұлттық Чэньчжи университеті Сайлау зерттеу орталығының 1992 жылдан бері жыл сайын жүргізген жеке тұлғаларды зерттеуінің нәтижелері. Материктік істер жөніндегі кеңес (МКК) және Focus Survey Research жүргізген басқа да сауалнамалар да ұқсас жауаптар көрсетті. Тайвань қоғамдық пікір қоры (ТПОФ) жүргізген сауалнамада халық Қытаймен бірігуге қарағанда тәуелсіздікті қалайтыны анықталды. Адамдардың өзін "тайвандық" немесе "қытайлық" деп санауына қатысты, NCCU және TPOF сауалнамаларының екеуінде де көпшілік тайвандықтар ретінде танысты. МКК сауалнамалары Тайваньның болашағын Тайвань халқының өзі шешуі керек екенін үнемі көрсетіп келеді. Президент Цай Ин Вэньнің Қытаймен қарым-қатынас саясаты бойынша ТПОФ жүргізген 2016 жылдың тамызындағы алғашқы сауалнамада 51 пайыз мақұлдау, 40 пайыз мақұлдамау көрсетілді. Бірақ үш айдан кейін мақұлдау көрсеткіші төмендеп, 2018 жылдың желтоқсанында 25 пайыздық ең төменгі деңгейге жетті. Дегенмен, 2019 жылдан кейін мақұлдау көрсеткіші қайта өсті.