Түркиядағы ежелгі Лаодикея қаласы

Кіріспе

Фригиядағы ежелгі қала, Кіші Азия, қазіргі Түркия.

Лаодикея Ликус (Λαοδίκεια πρὸς τοῦ Λύκου Laodikeia pros tou Lykou; Лаодикея ад Ликум, сондай-ақ Лаодикея немесе Лаодикея деп транслитерацияланған) (қазіргі Лаодикея) – Ликус өзенінің (Çürüksu) жанында, Кіші Азияда, қазіргі Түркияда орналасқан бай ежелгі қала. Ол грек-эллинистік дәуірде Кария және Лидия аймақтарында, кейіннен Римнің Фригия Пакатиана провинциясының құрамында болды. Қазіргі Денизли қаласының жанында орналасқан. 2002 жылдан бері Памуккале университеті археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп, одан кейін интенсивті қалпына келтіру жұмыстарын атқарып келеді. 2013 жылы археологиялық ескерткіш Түркияның Дүниежүзілік мұра нысандарының тізіміне енгізілді. Бұл қала Жарияланым кітабында еске алынған Азияның жеті шіркеуінің бірі болды.

Орналасқан жері

Лаодикия Асоп және Капрус өзендерінің суларын Лик өзеніне құятын тар шатқалдардың арасындағы төбеде орналасқан. Бұл қала маңызды сауда жолында жатқан және оның төңірегінде көптеген ежелгі қалалар болған; Колоссадан батысқа қарай 17 шақырым, Иераполистен оңтүстікке қарай 10 шақырым, ал Ефестен шығысқа қарай 160 шақырым жерде жатқан. Лаодикия ежелгі Фригия аймағында орналасқан, бірақ кейбір көне авторлар оны түрлі провинциялық территорияларға жатқызған, бұл ерекше жағдай емес, себебі осы территориялардың нақты шекаралары анық емес және өзгермелі болған; мысалы, Птолемей мен Филострат оны Кария қаласы деп атаса, Византиялық Стефан оны Лидияға жатқызады.

Тарих

Лаодикия Лыкус өзенінің үстінде, оның Меандр өзенімен қосылатын жерге жақын төбеде, эллиндік кезеңге дейінгі ежелгі қоныстың орнында салынған. Лаодикияны Селевкид әулетінің патшасы Антиох II Тео 261-253 ж.б.д. әйелі Лаодикидің құрметіне, сондай-ақ осы атпен аталатын бірнеше басқа қалалармен бірге құрды. Плинийдің сөзіне қарағанда, қала алғашқыда Диосполис, яғни "Зевстің қаласы" деп аталған, кейін Роас аталды. Көп ұзамай ол өте бай қалаға айналды. 220 ж.б.д. Ахай өзін аймақтың патшасы деп жариялады, бірақ 213 ж.б.д. Ұлы Антиохтан жеңілді. Антиох Вавилоннан Фригияға 2000 еврей отбасын көшірді. Осы кезден бастап Лаодикияның көптеген тұрғындары еврейлер болды, ал Цицерон Флакк кейіннен ғибадатханаға жыл сайын жіберілетін 9 кг алтынның үлкен сомасын тәркілегенін жазды. 188 ж.б.д. Магнезия шайқасында римдіктер Селевкидтерді жеңгеннен кейін Апамея шартына қол қойылды, ол Кіші Азияның батыс бөлігін Пергам патшалығына берді. Соңғы патшасы қайтыс болғаннан кейін, оның жері 133 ж.б.д. Римге қалдырылды. Римнен қалаға еркін қала мәртебесі берілді. Митридат соғыстары кезінде қала көп зардап шекті, бірақ Рим билігі астында тез қалпына келді. Рим республикасының соңы мен алғашқы императорлар тұсында Лаодикия сауда жолындағы тиімді орнының арқасында Кіші Азияның ең маңызды және гүлденген сауда орталықтарының біріне айналды, онда ірі ақша операциялары мен қара жүннің кең саудасы жүргізілді. Оның зор байлығы туралы Киелі кітапта айтылған. Рим кезеңінде Лаодикия рим конвентусының орталық қаласы болды, ол өзінен басқа 24 қаладан тұрды; Цицерон б.з.д. 50 ж. шамасында мұнда сот отырысын өткізгенін жазды. Страбон (б.з.д. 64 – б.з. 24 ж.) қаланың даңқының себебін топырақтың құнарлылығымен және кейбір тұрғындарының байлығымен байланыстырды, олардың арасында Лаодикиялық Иеро болуы мүмкін, ол қаланы көптеген әдемі ғимараттармен безендірді және өлгеннен кейін 2000 таланттан астам мұра қалдырды. Тұрғындарының байлығы грек өнеріне деген құштарлықты тудырды, бұл оның қираған орындарында көрініс тапқан, ал ғылым мен әдебиеттің дамуына ықпал еткенін скептик Антиох пен Теодастың есімдері, Анесидемнің ізбасарлары (б.з.д. I ғасыр) куәландырады, сондай-ақ үлкен медицина мектебінің болғаны да дәлелдейді. Лаодикияның бай азаматтары қалаға әдемі ескерткіштер салдырды. Осы азаматтардың басшыларының бірі, Полемон (б.з.д. 37 – б.з. 8 ж.) Армян Понтының патшасы болды (оның атымен "Полемониак" деп аталды) және Трапезунд маңындағы жағалаудың да патшасы болды. Қала өз монеталарын шығарды, олардың жазуларында Зевс, Эскулап, Аполлон және императорларға табынудың белгілері бар. Аймақ жиі жер сілкіністерінен зардап шекті, әсіресе Нерон тұсында болған үлкен жер сілкінісінен (60 ж.б.д.), ол қаланы толығымен қиратты. Алайда, қала тұрғындары қаланы қайта құруға және қалпына келтіруге императордың көмегін қабылдаудан бас тартты және өз қаражатымен оны жаңартты. Лулиан мен Пафос шейіт болғаны осы жерде болған деп есептеледі. Византия жазушылары Лаодикияны жиі атады, әсіресе Комнин императорларының кезінде. 1119 жылы император Иоанн II Комнен және оның бас әскери қолбасшысы Иоанн Аксуч Лаодикияны салжұқ түркілерінен басып алды. Бұл оның билігіндегі алғашқы маңызды әскери жеңіс болды. Император Мануил I Комнен қаланы бекітті. 1206-1230 жылдары Мануил Маурозомес билік етті. Түріктер мен моңғолдардың шапқыншылығы кезінде қала қирады.

Laodicea on the Lycus was built on the site of an earlier pre Hellenistic settlement, on a hill above the Lycus river, close to its confluence with the Maeander. Laodicea was founded by Antiochus II Theos, king of the Seleucid Empire, in 261 253 BC in honour of his wife Laodice, together with several other cities of the same name. According to Pliny the Elder, the town was originally called Diospolis, "City of Zeus", and afterwards Rhoas. It soon became a wealthy city. In 220 BC, Achaeus declared himself king of the region but was defeated by Antiochus the Great in 213 BC. Antiochus transported 2,000 Jewish families to Phrygia from Babylonia. Many of Laodicea's inhabitants were Jews from this time, and Cicero records that Flaccus later confiscated the considerable sum of 9 kg of gold, which was being sent annually to Jerusalem for the Temple. After the Battle of Magnesia in 188 BC, when the Romans defeated the Seleucids, the Treaty of Apamea was signed, which gave control of the whole of western Asia Minor to the Kingdom of Pergamon. With the death of its last king, its territory was bequested to Rome in 133 BC. It received from Rome the title of free city. It suffered greatly during the Mithridatic Wars but quickly recovered under the dominion of Rome. Towards the end of the Roman Republic and under the first emperors, Laodicea benefitted from its advantageous position on a trade route and became one of the most important and flourishing commercial cities of Asia Minor, in which large money transactions and an extensive trade in black wool were carried out. Its renowned wealth is referred to in the Bible. During the Roman period, Laodicea was the chief city of a Roman conventus, which comprised 24 cities besides itself; Cicero records holding assizes there c. 50 BC. Strabo (64 BC 24 AD) attributes the celebrity of the city to the fertility of the soil and the wealth of some of its inhabitants, amongst whom may have been Hiero of Laodicea, who adorned the city with many beautiful buildings and bequeathed to it more than 2000 talents at his death. The wealth of its inhabitants engendered a taste for the arts of the Greeks, as is manifest from its ruins, and that it contributed to the advancement of science and literature is attested by the names of the sceptics Antiochus and Theiodas, the successors of Aenesidemus (1st century BC), and by the existence of a great medical school. Its wealthy citizens embellished Laodicea with beautiful monuments. One of the chiefs of these citizens, Polemon (r. 37 BC 8 AD), became King of Armenian Pontus (called after him "Polemoniacus") and of the coast round Trebizond. The city minted its own coins, the inscriptions of which show evidence of the worship of Zeus, Æsculapius, Apollo, and the emperors. The area often suffered from earthquakes, especially from the great shock that occurred in the reign of Nero (60 AD) in which the town was completely destroyed. However, the inhabitants declined imperial assistance to rebuild and restore the city by their own means. The martyrdom of Lulianos and Paphos is believed to have happened here. The Byzantine writers often mention Laodicea, especially in the time of the Komnenian emperors. In 1119, Emperor John II Komnenos and his chief military commander, John Axouch, captured Laodicea from the Seljuk Turks in the first major military victory of his reign. It was fortified by the Emperor Manuel I Komnenos. In 1206–1230, it was ruled by Manuel Maurozomes. The city was destroyed during the invasions of the Turks and Mongols.

Лаудікидегі мәсіхшілік

Лаудікиядағы үлкен еврей қауымының арқасында, ол ерте заманда христиандықтың орталығына және епископтық орынға айналды. Колосстықтарға жолданған хатта Лаудікия қаласы Пауыл елшінің қамқорлығындағы қауымдардың бірі ретінде еске алынады. Епафрас деген адам Коласса, Лаудікия және Ликумдағы Фригияның үш қаласындағы христиандар үшін тырысқандықтан сәлем жолдайды. Лаудікиялық христиандарға сәлемдерді жеткізуді сұраған автор, өзінің хатын Лаудікияда (Колосстықтарға 4:16) жария оқуды және Лаудікиялықтарға арналған басқа хатты (Лаудікиялықтарға жолданған хатты қараңыз) Колассада жария оқуды өтінеді. Бірінші Тімотеге арналған грек қолжазбаларының кейбіреулері: «Фригия Пакатианасының астанасы Лаудікияда жазылған» деген сөздермен аяқталады. Лаудікия Аян кітабындағы Азияның жеті шіркеуінің бірі. Лаудікия епископтығына жататын алғашқы үш епископтың есімдері белгісіз, олардың есімдері Жаңа өсиеттегі адамдарды еске түсіреді: Архип (Колосстықтарға 4:17 (ESV)); Нимфа, 4 ғасырдың соңындағы Апостолдық Конституцияларда Лаудікия епискобы ретінде көрсетілген (Колосстықтарға 4:15 (ESV) бойынша Нимфа есімді адам немесе ең жақсы қолжазбаларға сәйкес, Нимфа есімді әйел); және Диотреф (Жохан 9 (ESV)). Осы үшеуден кейін шахид болған Сагарис (шамамен 166 ж.). Сисинний туралы мәліметтер шахид Артемонның ісінде, оның шіркеуінің діни қызметкері ретінде кездеседі. Нунхий Никея соборында (325 ж.) болды. Жазу арқылы белгілі Евгений, оның ізбасары болған. Константий ариандық Секропийді Никомидия епископтығына ауыстырды. 1968 жылы соңғы епископ ауыстырылғаннан бері басқа епископтар тағайындалмаған. Лаудікия сотының грек тілінде жазылған 60 қағидасы бар. Теодореттің куәлігі бұл жиналыстың өткенін растайды, оның күні көп талқыланған. Кейбіреулер бұл собор Никея соборынан (325 ж.) немесе кемінде Константинополь соборынан (381 ж.) бұрын өткен болуы керек деп ойлайды. Бірақ соңғысынан кейін қарастыру қауіпсіздей көрінеді. Бұл қағидалар, әрине, бұрынғы мәтіннің қысқаша мазмұны және екі түрлі жинақтан алынған сияқты. Олар тәртіп пен діни рәсімдер тарихында маңызды рөл атқарады; кейбір протестанттар періштелерге табынуға қарсылық ретінде олардың біреуін пайдаланған. 100 метр ұзындығы және 11 метр биіктігі бар артқы қабырға фрескалармен жабылған және әлемдік археология үшін маңызды саналады. Әсіресе, Денизлидегі Баспинар бұлағынан басталатын және мүмкін, одан да алыс жерден басталатын су құбырының қалдықтары қызығушылық тудырады. Лаудікияның оңтүстігіндегі аңғардан өту үшін, римдіктердің әдеттегі тәжірибесі сияқты, қала деңгейінен жоғары аркалармен ашық каналды пайдаланудың орнына, екі құбырлы қысымды сифон қолданылды, ол аңғарға түсіп, қалаға қайта көтеріледі. Сифонның аңғардың түбіндегі су қысымы мықты құбырларсыз қиындық тудырды. Сифонды қолдаушы төменгі аркалар қаланың оңтүстігіндегі төменгі төбенің басына жақын басталады, онда бас резервуар орналасқан, содан кейін қала төбесінің шетіндегі бірінші тарату резервуарына (castellum aquae) жалғасады, оның қалдықтары стадионның шығысында және Оңтүстік ванналар кешенінің жанында көрінеді. Суда әктас көп болған, сондықтан кейін пайда болған жарықтардың орнында аркалардың үсті қалың қабықпен жабылған. Сифон үлкен, қашалған тас құбырлардан тұрады, кейбіреулері әктаспен жабылған, ал кейбіреулері толығымен бітелген. Терминал резервуарда суды тарату үшін солтүстік, шығыс және оңтүстік жақтарында әртүрлі диаметрдегі көптеген саз құбырлар бар, олар синтермен бітелгендіктен уақытында ауыстырылды. Терминалдың батысында қақпаның жанында шағын фонтан орналасқан. Су құбыры жер сілкінісі кезінде қираған сияқты, қалған аркалар бір жағына қарай иілген, бірақ көп сынбаған. Біріншісінен солтүстікке қарай 400 метр қашықтықта екінші тарату терминалы мен тұнбалау резервуары көрінеді, олар травертин блоктарынан жасалған тағы бір сифон арқылы байланысқан, ал бұл үлкен және қаланың көп бөлігін қамтамасыз еткен. 2015 жылы су заңын жазған сирек кездесетін мәрмәр блок табылды. 114 жылы шығарылған, таулардан Лаудікияға әкелінген суды пайдалануды реттейтін, суды ластаған, арналарды бұзған немесе су құбырларын ашқан үшін 5-12,5 мың динарий айыппұл салынды. Қаланың оңтүстік шетіндегі стадион/ипподром жақсы сақталған. Отырғыштар тар аңғардың екі жағына орналастырылған, оны осы мақсатқа пайдаланып, екі жағынан да жапқан. Батысқа қарай арбалар мен жылқыларды аренаға кіргізетін жер астынағы жолдың қалдықтары бар, кіреберіс үстінде ұзын жазу орналасқан. Стадионның солтүстігінде аймаққа тән екі бөлек ваннасы бар гимназия кешені орналасқан. Ол солтүстік агорамен және булеутерионмен байланысқан. Жазу бойынша, бұл кешен Адрианның 135 жылғы сапары үшін салынған. 2019 жылы қазба жұмыстары кезінде рим императоры Траянның мүсіні табылды.

With its large Jewish community, Laodicea very early became a seat of Christianity and a bishopric. The Epistle to the Colossians mentions Laodicea as one of the communities of concern for Paul the Apostle. It sends greetings from a certain Epaphras from Colossae, who worked hard for the Christians of the three Phrygian cities of Colossae, Laodicea ad Lycum and Hierapolis. Asking for greetings to be sent to the Laodicean Christians, the writer requests that his letter be read publicly at Laodicea (Colossians 4:16) and that another letter addressed to the Laodiceans (see Epistle to the Laodiceans) be given a public reading at Colossae. Some Greek manuscripts of the First Epistle to Timothy end with the words: "Written at Laodicea, metropolis of Phrygia Pacatiana". Laodicea is also one of the seven churches of Asia mentioned in the Book of Revelation. The first three bishops attributed to the see of Laodicea are very uncertain, their names recalling people mentioned in the New Testament: Archippus (Colossians 4:17 (ESV))); Nymphas, already indicated as bishop of Laodicea by the Apostolic Constitutions of the last quarter of the 4th century (a man named Nymphas or, according to the best manuscripts, a woman named Nympha is mentioned in Colossians 4:15 (ESV)); and Diotrephes (John 9 (ESV)). After these three comes Sagaris, martyr (c. 166). Sisinnius is mentioned in the Acts of the martyr Saint Artemon, a priest of his church. Nunechius assisted at the Council of Nicaea (325). Eugenius, known by an inscription, was probably his successor. Constantius transferred the Arian Cecropius to the See of Nicomedia. which has appointed no further titular bishops to the see since the transfer of the last incumbent in 1968. Sixty canons of a Council of Laodicea, written in Greek, exist. The testimony of Theodoret asserts this assembly was actually held, the date of this assembly being much discussed. Some have even thought that the council must have preceded that of Nicaea (325), or at least that of Constantinople (381). It seems safer to consider it after the latter. The canons are, undoubtedly, only a resume of an older text and appear to be derived from two distinct collections. They are of great importance in the history of discipline and liturgy; some Protestants have invoked one of them in opposition to the veneration of angels. The 100m long and 11m high back wall is covered with frescoes and is considered important for world archaeology. Particularly interesting are the remains of an aqueduct starting several km away at the Baspinar spring in Denizli and possibly having another more distant source. Unusually, to cross the valley to the south of Laodicea, instead of the usual open channel carried above the level of the city on lofty arches as was the usual practice of the Romans, an inverted siphon was employed consisting of a double pressurised pipeline, descending into the valley and back up to the city. The water pressure in the siphon at the bottom of the valley was a challenge without strong piping. The low arches supporting the siphon commence near the summit of a low hill to the south of the city where the header tank was located and thence continue to the first terminal distribution tank (castellum aquae) at the edge of the hill of the city, whose remains are visible to the east of the stadium and South Baths complex. The water was heavily charged with calcareous matter, as several arches were covered with a thick encrustation where leaks occurred later. The siphon consisted of large carved stone pipes; some were much incrusted, and some completely choked up. The terminal tank has many clay pipes of various diameters for water distribution on the north, east, and south sides, which were replaced in time because of the choking by sinter. To the west of the terminal is a small fountain next to the vaulted gate. The aqueduct appears to have been destroyed by an earthquake, as the remaining arches lean bodily on one side without being much broken. A second distribution terminal and sedimentation tank are visible 400m north of the first, to which it was connected via another siphon of travertine blocks, and this one was bigger and supplied most of the city. In 2015, a rare marble block was found with the inscription of the water law. Issued in 114 AD, it regulated the use of water imported from the mountains to Laodicea on pain of 5 to 12.5 thousand denarii fines imposed for polluting water, destroying channels, or opening water pipes. The stadium/hippodrome near the city's southern extremity is in a good state of preservation. The seats are arranged along two sides of a narrow valley, which was taken advantage of for this purpose and was closed up at both ends. Towards the west are considerable remains of an underground passage by which chariots and horses could be admitted into the arena, with a long inscription over the entrance. Immediately north of the stadium lies a gymnasium complex coupled with twin baths peculiar to the region. It is linked to the south agora on its north side and a bouleuterion. An inscription shows the ensemble was built for Hadrian's visit in 135. In 2019 a statue of Roman emperor Trajan was unearthed at the site.