Кіріспе

Психологияның рөліне қатысты философиялық тұжырым – философиялық тұжырымдардың тобы. Психологизм – белгілі бір психологиялық фактілер, заңдар немесе ұғымдар, психологиялық емес фактілерді, заңдарды немесе ұғымдарды негіздеуде немесе түсіндіруде орталық роль атқаратын философиялық тұжырымдардың тобы. Бұл термин Иоганн Эдуард Эрдманн тарапынан "психологизм" деп ойлап табылды және ағылшын тіліне "psychologism" деп аударылды.

Анықтама

Оксфорд ағылшын сөздігі психологизмді былай анықтайды: "Психология теориясы немесе идеялар метафизика, эпистемология немесе мағына туралы түсіндірудің негізін құрайтын көзқарас немесе доктрина; (кейде) әсіресе математикалық немесе логикалық заңдарды психологиялық фактілермен түсіндіру немесе олардан шығару". Эпистемологиядағы психологизм, оның мәселелерінің "ой процестерінің дамуын психологиялық зерттеу арқылы қанағаттанарлық түрде шешілуі мүмкін" деген идеясы Джон Локктың "Адам ақылы туралы эссесінде" (1690 ж.) жазылған. Психологизмнің басқа түрлері – логикалық психологизм және математикалық психологизм. Логикалық психологизм – логикалық (немесе логика философиясы) позиция, онда логикалық және математикалық заңдар психологиялық фактілер немесе заңдармен негізделген, олардан туындаған, түсіндірілген немесе толыққанды түсіндіріледі. Математика философиясындағы психологизм – математикалық ұғымдар мен/немесе шындықтар психологиялық фактілер мен заңдарға негізделген, олардан туындаған немесе олармен түсіндірілетін позиция.

Пікірлер

Джон Стюарт Миллді Эдмунд Гуссерл логикалық психологизмнің бір түрін қолдаушы деп айыптады, бірақ мұндай болмауы да мүмкін. Кристоф фон Сигварт, Бенно Эрдман, Теодор Липпс, Герардус Хейманс, Вильгельм Иерусалим, Теодор Эльсенханс сияқты көптеген XIX ғасыр неміс философтары, сондай-ақ өткен мен қазіргі заманғы көптеген психологтар (мысалы, Вильгельм Вундт) да осылай болды.

Психологизмді Готтлоб Фреге өзінің «Арифметика негіздері» атты анти-психологиялық еңбегінде және көптеген еңбектері мен мақалаларында, Гуссерлдің «Арифметика философиясы» туралы шолуында да айқын сынады. Гуссерл «Логикалық зерттеулерінің» бірінші томында, «Таза логиканың кіріспесі» деп аталатынында, психологизмді толыққанды сынап, одан алшақтауға тырысты. Фрегенің аргументтері көбінесе назарсыз қалды, ал Гуссерлдің аргументтері кеңінен талқыланды.