Кіріспе

Шоги нұсқасын 1981 жылы Р. Уэйн Шмитбергер ойлап тапты. Кит Шоги (鯨将棋 kujira shōgi) – шогидің (жапон шахматының) қазіргі заманғы түрі. Дегенмен, бұл жапондық ойын емес: оны 1981 жылы АҚШ-тың Р. Уэйн Шмитбергер ойлап тапқан. Ойын Judkins shogi-ге ұқсас, бірақ фигуралар саны көп, ал фигуралардың атаулары кит түрлерімен байланысты.

Мақсаты

Ойынның мақсаты – қарсыластың ақ китін басып алу.

Ойын процесі

Ойыншылар кезекпен ойнайды, ал қаралар бірінші болып қозғалады. (Ойынды талқылау барысында екі жақты ажырату үшін «қара» және «ақ» терминдері дәстүрлі түрде қолданылады, бірақ бұл терминдер фигуралардың нақты түсін көрсетпейді.) Ғамел бір фигураны тақтада жылжытудан, қарсыластың фигурасын алып тастаудан (жаптырудан) немесе бұрын жаптырылған фигураны тақтаның бос жанына қоюдан тұрады. Осы амалдардың әрқайсысы төменде толық сипатталған.

Қозғалыс және аулау

Қарсылас фигураны ығыстыру арқылы ұстап алады: Яғни, егер фигура қарсылас фигура тұрған алаңға көшсе, қарсылас фигура ығыстырылып, тақтадан алынады. Фигура өз ойыншысына тиесілі фигура тұрған алаңға қозғала алмайды (яғни, сол ойыншы басқаратын басқа фигура). Ойынның әрбір фигурасы өзіне тән жолмен қозғалады. Фигуралар тікбұрышты (яғни, алға, артқа, солға немесе оңға, плюс белгісінің (+) қабырғаларының бірінің бағыты бойынша) немесе диагональды (көбейту белгісінің (×) қабырғаларының бірінің бағыты бойынша) қозғалады. Кейбір фигуралар бірнеше түрлі қозғалысқа қабілетті, ал қозғалыс түрі көбінесе қозғалыс бағытына байланысты болады. Қозғалыс түрлері:

Қадам жылжытушылар

Кейбір фигуралар бір кезде бір ғана квадратқа жылжиды. (Егер достық фигура жақын алаңда тұрса, жылжитын фигура сол бағытта жылжуға болмайды; егер қарсыластың фигурасы болса, оны ығыстырып, қолға түсіруге болады.) Қадаммен жылжитындар: ақ кит, дельфин, горбатый кит, нарвал, көк кит және қасқыр кит.

Секіру бөлшегі

Нарвал секіре алады, яғни ол арадағы кез келген нәрсе – дос немесе жау болсын – ешқандай әсер етпей, тек тікелей алға қана өте алады.

Қатар бөлшектер

Сұр кит пен қасқыр кит тақта шектерімен ғана шектелген түзу сызық бойымен кез келген сандағы бос алаңды жылжыта алады. Дельфин де солай істей алады, бірақ тек артқы қатарда болғанда ғана; басқа жерде ол бір қадамдық фигура болып табылады. Егер қарсыластың фигурасы кедергі келтірсе, оны сол алаңға жылжу арқылы ұстап, тақтадан алып тастауға болады. Алқаптық фигуралар ұстаған жерінде тоқтауы керек және өз жолында тұрған фигураны айналып өте алмайды. Егер достық фигура кедергі келтірсе, жылжып келе жатқан фигураның қозғалысы сол кедергі келтірген фигураға жетпей тоқталады; егер достық фигура жанында болса, ол сол бағытта мүлдем жылжуға мүмкіншілігі жоқ.

Шах және мат

Ойыншы келесі жүрісте қарсыласының ақ китін ұстап алу мүмкіндігін тудыратын жүріс жасаса, онда бұл жүріс ақ китке шақ деп есептеледі; ақ кит шақта тұр деп айтылады. Егер ойыншының ақ киті шақта болса және ол ойыншының заңды жүрісі ақ китті шақтан шығара алмаса, онда шақ берген жүріс мат болып саналады және ойынды жеңіп алуға әкеледі. Ойыншыға мәңгілік шақ беруге рұқсат жоқ.

Ойынның соңы

Қарсылас ойыншының ақ китін ұстаған ойыншы жеңіске жетеді. Бірақ іс жүзінде мұндай жағдай сирек кездеседі, себебі ойыншы мат болғанда немесе жеңіліс анық болғанда ойынды доғарып тастайды. Заңсыз қадам жасаған ойыншы дереу жеңіледі. (Бұл ереже бейресми ойындарда жеңілдетілуі мүмкін.) Ойынның аяқталуының тағы бір мүмкін (бірақ сирек кездесетін) түрі – қайталау (千日手 sennichite). Егер бірдей позиция бір ойыншыға қатысты төрт рет қайталанса, онда ойын нәтижесіз деп есептеледі. Дегенмен, мәңгілік шахқа тыйым салынғанын естен шығармаңыз. Екі позицияның бірдей саналуы үшін қолдағы фигуралардың саны да, тақтадағы орналасуы да бірдей болуы керек. Нәтижесіз аяқталған ойындар әуесқой турнирлерде тең түскен болып есептеледі, бірақ кәсіби турнирлерде ойынды түстерін ауыстырып қайта ойнау талап етілуі мүмкін (мүмкін, уақыт лимиті төмендетіледі).

Ойын белгісі

Шоги қозғалыстарын көрсету үшін ағылшын тіліндегі мәтіндерде қолданылатын әдісті Джордж Ходжес 1976 жылы жасады. Ол шахматта қолданылатын алгебралық нотациядан алынған, бірақ бірнеше жағынан ерекшеленеді. Бұл нотация кит шогиде фигураларды атау үшін қолданылатын әріптерде өзгертілген. Типтік мысал P f6 болып табылады. Бірінші әріп жылжытылған фигураны көрсетеді: D = дельфин, B = көк кит, N = нарвал, G = сұр кит, H = горбатый кит, P = порпоиза, W = ақ кит. Жақсартылған порпоиза жай ғана K = қаскыр киті болып белгіленеді. Фигураның аталымынан кейін қозғалыс түрін көрсететін символ келеді: қарапайым қозғалыс үшін бос қалдырылады, x – тұтқын үшін, ал * – фигураны тастау үшін. Содан кейін фигура қонған шаршының аталымы келеді. Ол файлды білдіретін кіші әріп пен қатарды білдіретін сандан тұрады, мұнда a1 – төменгі сол жақ бұрыш (қара ойыншының көзқарасынан қарағанда), ал f6 – жоғарғы оң жақ бұрыш. (Шаршыларды белгілеудің бұл әдісі жапондық емес, батыс конвенциясына сәйкес келеді.) Егер жоғарыдағы нотация түсініксіз болса, қай фигура екенін нақты көрсету үшін фигура аталымынан кейін бастапқы шаршының аталымы қосылады. Мысалы, егер қараның екі горбатый киті болса (біреуі тұтқынға алынып, тасталып қойылған), оларды e3 шаршысына жылжытуға болады, және олар (мысалы) Hd2 e3 және Hf2 e3 деп ажыратылады. Қозғалыстар әдетте шахматтағыдай нөмірленеді. Мысалы, ойынның басталуы былай болуы мүмкін:

1. D e3 D c4
2. D d3 N a4
3. D d4 Dxd4

Гендикап ойындарында ақтар бірінші ойнайды, сондықтан қараның 1-ші қозғалысы эллипспен алмастырылады.

Паулуич кит шоги

Бұл нұсқаны 2005 жылы Дэвид Паулувич ойлап тапты, ол 7x7 тақтада ойнатылады және жаңа қосымша фигураны, Тынық мұхитының солтүстік оң китін (А) қамтиды. Ол кіші сұр кит сияқты қозғалады, яғни сырғанамай, тек бір қадамға жылжиды, бірақ сонымен қатар тікелей алға немесе диагональ бойымен артқа жылжи алады – яғни, тенджику шогидегі иттің қозғалысы сияқты. Оны ұстап, тастауға болады, ал қалған Уайл Шоги ережелері өзгеріссіз сақталады.