Кіріспе

Шағатай хандығының ханы 1282 - 1307 жылдары Ирактағы Дууа (; 1307 жылы қайтыс болды), Дуа деп те аталады, Шағатай хандығының ханы (12821307). Ол Барақтың екінші ұлы еді. Ол Шағатай хандығының ең ұзақ билік еткен монархы болды және өлімінен бұрын Юань әулетінің номиналды үстемдігін Ұлы хан ретінде қабылдады. Оның тұсында Шағатай хандығы өзінің ең биік дәрежеге жетті.

Тарих

1282 жылы Кайду Дууаны Шағатай хандығының басшысы етіп тағайындады. Бұл жоғарылау Каиду қайтыс болғанға дейін Шағатайлардың адалдығын қамтамасыз етті. Бірнеше жыл бұрын, 1275 жылы Дуа, Чагатаид Ажики мен Кублайдың ұлы Аячи бастаған Кублай ханға адал ұйғыр күштерін жойды. Келесі жылы Кайду мен Дува Бесбаликке қарсы жорық жасады, Юань әскерлерін жеңіп, қаланы басып алды. Кейду мен Дуваның соққысы соншалықты күшті болды, ұйғырлар Жунгарияны жоғалтты. IV Ұлы Моғол хан Моңке хан (1251 - 1259) тұсында Уйғырстан 1211 жылы Уйғырстанның Идикут Баурчук Арты Тегинге берген Моғол империясының 5-ші улусының мәртебелі мәртебесін жоғалтты, ол Идикутты өзінің 5-ші ұлы деп атады, ал 1269 жылы Кайду Кублай ханға қарсы соғыс бастағанда Уйғырстан Кублай мен Кайду арасындағы айтыстың тақырыбына айналды. Халықты құтқару үшін Джунгариядағы Бешбалықтың (856 жылдан бері ұйғыр буддистік / маникейлік Qocho патшалығының бұрынғы жазғы астанасы) бүкіл ұйғыр халқы 1266 жылдан бері ұйғыр билеушісі Идикут Хочкар Тегин (火赤哈兒的斤 / huǒchìhāér dejīn) Түрпан депрессиясындағы Кара Ходжаға (ұйғыр идикуттарының 866 жылдан бері бұрынғы қысқы астанасы) көшірілді. Идикут Хочкар Кара Ходжа қорғанысын нығайтты, ал Джунгариядағы барлық ұйғыр қалаларын тұрғындары тастап кетті және бірнеше жыл ішінде осы монғол шабуылдары салдарынан қираған. Содан кейін Дууа ағасы Бузмамен бірге 120 000 сарбазбен алты ай бойы Кара Ходжаны (қазіргі Турпан маңындағы Идикут Шахри) қоршап алды. Олар ұйғыр қолбасшысы Идикут Хочкардан: "Біз 300 мың әскердің қарсылығын жеңдік, сіз бір ғана қаламен бізге қалай қарсы тұра аласыз?" деп тапсырыс берді. Қожқар оларға: "Мен өз тағдырым мен тағдырымның жолын қууға тырысамын, бұл қала - мен туып өскен жер, оның тұрғындары менің отбасым болды, егер мен өлуге тиіс болсам, онда бұл қала менің қабірім болсын. Дегенмен, монғол князьдері алты ай бойы шабуылдар арқылы қаланы басып алмады және ақырында Идикут Хочкар Дууаға қызымен некеге тұрып, қаржылай өтемақы беру арқылы ғана қоршауды алып тастады. Көп ұзамай, сол 1276 жылы Идикут Хочкар Юань Қытай шекарасына жақын жерде Кайду күштерімен кездейсоқ шайқаста қаза тапты. Дува сондай-ақ Тибеттегі Кублай билігіне қарсы Бригунг сектасының сәтсіз көтерілісіне көмек көрсеткен болуы мүмкін. 1278 жылы Дууа Юань аумағына шабуыл жасады. Кейдудің Ильхандықта билігін кеңейтуге тырысуы Дууаға 1295 жылдың басында монғол патшалығын жаулап алуға себеп болды. Қайду ұлы Сарбанның қолдауымен ол Хурасан мен Мазандаранға басып кірді, ал Илхандық қолбасшылар батысқа қарай жалғасу күресіне қатысқан. Ол Мазандаран қаласында сегіз ай болды. Ол Мазандараннан кеткеннен кейін, қайтып келе жатқанда көптеген қалаларды тонаған. Дува Гераттың картидтерін өз жағына көтерілуге көндіруге тырысты, бірақ олар бас тартты. Ол Кусуи қалаларын тонауға тырысты, бірақ бұл іске аспады; және Фушанг, ол көптеген тұрғындарды өлтіріп, сәттілікке жетті. Дува өзінің сәтсіздігінен қорыққандықтан, Гератқа қатысты осындай әрекет ешқашан болған жоқ; Көп ұзамай Кайду оны Орталық Азияға қайтарып алды, ал науқан аяқталды. Юань қолбасшыларының күшейген қарсылығы Кейду мен Дуваны 1297 жылы бірнеше рет кері шегінуге мәжбүр етті. 1298 жылы Дуа қыста Юань гарнизондарына шабуыл жасап, осы жеңілістер үшін кек алды. Юань қолбасшыларының көпшілігі ішіп-жеп, соғысуға қабілетсіз болды; Юань императоры Темур хан немесе император Ченцзонгтың немересі, одан да дайын болған Кёргүз оны өздігінен жеңе алмады. Дуа оны Юань жағын тастауға көндіруге тырысты, бірақ бұл сәтсіз болды. Содан кейін Дууа кері шегінді, бірақ оны қазіргі Кабудуодағы гарнизон әскерлері шайқаста жеңді. Дуваның күйеу ағасы жеңілістің ортасында тұтқындалды. Тұтқын алмасу келісіліп, оның қайын інісі қайтарылды, бірақ Кёргүз Юань сотына оралғанға дейін қайтыс болды. 1298 немесе 1299 жылы Дуа өзінің ұлы Кутлук Ходжаны Хурасанның үлкен бөлігін басқаратын моңғол тобы - Караундардың басшысы етіп тағайындады. 1300 жылы Юань әскерлері Кайдуға қарсы үлкен шабуыл жасады. Соңғысы Дууадан көмек сұрады, бірақ Шағадайд күштері таусылды деп, бас тартты. Жауабына таңғалған Кайду оған бұйрық жіберді, бірақ көп ұзамай Юаньмен кездесу үшін шығысқа қарай бұрылуға мәжбүр болды. Дегенмен, Дууа мен оның адамдары ақырында оған көмекке келді, ал 1301 жылы бір шайқаста ол өзі жараланып, жеңілді. Көп ұзамай Кайду қайтыс болды және саяси жағдай өзгерді. Дува Кайдудың орнын алмастырушы Орусты таңдағанын елемеді, оның орнына Кайдуның тұңғыш ұлы ...