Кіріспе

Соғыс кезінде жау күштерін жаңылыстыруға жасалған әрекеттер. Әскери алдау (ӘӘҚҚ) – соғыс кезінде артықшылыққа ие болу үшін әскери бөлімнің қарсыластың шешім қабылдаушыларын қадамға немесе қадам жасамауға итермелеу арқылы қолайлы жағдай жасауға бағытталған әрекет. Бұл әдетте психологиялық операциялар, ақпараттық соғыс, көру алдауы немесе басқа да тәсілдер арқылы жасалмаған соғыс тұманын құру немесе күшейту арқылы жүзеге асырылады. Бұл дезинформацияның бір түрі ретінде психологиялық соғыспен байланысты. Әскери алдау операциялық қауіпсіздікпен (OPSEC) тығыз байланысты, себебі OPSEC қарсыластан ұйымның қабілеттері, іс-әрекеттері, шектеулері және ниеттері туралы маңызды ақпаратты жасыруға тырысады немесе қарсыластың байқауы мүмкін егжей-тегжейлерге сенімді балама түсіндірме ұсынады, ал алдау қарсыласты жаңылыстыру мақсатымен жалған ақпаратты ашады. Соғыста алдау ерте заманнан бастау алады. Ежелгі қытай әскери трактаты «Соғыс өнері» аз күшті әскерлердің көп күшті қарсыластарды жеңу үшін алдаудың маңыздылығын баса көрсетеді. Соғыста алдаудың мысалдары ежелгі Египет, Грекия және Рим, орта ғасырлар, Ренессанс және Еуропалық отаршылдық дәуірінде кездеседі. Алдау Бірінші дүниежүзілік соғыста қолданылды және Екінші дүниежүзілік соғыста одан да кеңінен таралды. Қазіргі заманда бірнеше елдің әскерлері алдау тактикасын, техникаларын және процедураларын толыққанды доктринаға айналдырды.

Анықтама

Көптеген стандартты әскери іс-қимылдар алдау ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ бұл алдау емес. Мысалы, бір бөлім миссияға дейін ұйымдастыру және жаттығуды аяқтау үшін жиналыс аймағына көшуі мүмкін. Жиналыс аймағындағы көлік құралдарын, жабдықтарды және қызметкерлерді жасыру, жауды шатастыру мақсатында қолданылатын стандартты алдамшы тактика болып табылады. Әскери алдау қарапайым алдамшы іс-қимылдардан гөрі күрделірек: бірлік белгілі бір қарсыластың шешім қабылдаушысын қарсыласына зиян келтіретін және алдауды қолданушы тарапқа пайдалы әрекет жасауға мәжбүр ететін мұқият жоспарланған және іске асырылған күрделі күш-жігерді жүзеге асырады.

Түрлері

Алдау қарсыластың операциялық ортаны түсінуін арттыру немесе азайту арқылы іске асырылуы мүмкін. Жаудың шешім қабылдауын шатастыруға бағытталған, екіұштылықты арттыратын алдау, бірнеше мүмкін достық әрекеттерді ұсыну арқылы оның санасында күмәнділікті себуді мақсат етеді. Қарсылас нақты қайсысы екенін білмейтіндіктен, оның реакциясы кешігеді немесе тоқтап қалады, бұл достық тарапқа үстемдік береді. Екіұштылықты азайту арқылы алдау жасауда, достық тарап қарсыласты достық әрекеттерге сендіруге тырысады – сендіруге, бірақ қате сендіруге. Нәтижесінде қарсылас уақытын, күштерін немесе ресурстарын тиімсіз жұмсайды, бұл достық тарапқа басымдыққа ие болуға мүмкіндік береді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы "Bodyguard" операциясы екіұштылықты арттыратын алдау ретінде қарастырылуы мүмкін, ол уақыт өте келе екіұштылықты азайтуға айналды. Бастапқыда мақсат – Германияның жоспарлаушылары мен басшыларының арасында Францияның Кале және Нормандияға, сондай-ақ Балқан, Оңтүстік Франция және Норвегияға жасалатын шабуыл мүмкіндіктерін көрсету арқылы шатастыруды күшейту болды. Ақырында, бұл алдау неміс тарапын Кале нағыз шабуыл ошағы деген қорытындыға келтірді. Одақтастар Нормандияға шабуыл жасағанда, олар толық күтпегендік артықшылығына ие болды.

Заңдық

Женева конвенциясының I (1977) хаттамасына қосылған тараптар соғыс жүргізу кезінде опасыздық көрсетуге келіспейді. Опасыздық – бір тараптың адал ниетпен әрекет етуге уәде беріп, одан кейін осы уәдені бұзу арқылы үстемдік алуды көздеген алдамшылық әрекет. Мысалы, бір тараптың жауды ашыққа шығарып, соғыс тұтқыны ретінде ұстау үшін бітім туралы ту көтеруі, ал содан кейін осы ашық жауға шабуыл жасауы. Басқа мысалдарға қорғалатын белгілер мен символдарды, мысалы, қызыл крест, жарты ай және кристалды, қару-жарақ пен оқ-дәрілерді медициналық мекеме болып көріну арқылы жасыру үшін дұрыс емес пайдалану кіреді.

Аксиомалар, максималар және принциптер

Қазіргі заманғы әскери алдау доктринасының дамуы бірнеше ережелер мен нақыл сөздерді қалыптастыруға әкелді. АҚШ доктринасында ең маңыздыларының үшi Магрудер қағидасы, Джонс дилеммасы және алдамшы материалды орналастырудағы сақтық (күтпеген пайдадан қашықтау) ретінде көрініс береді.

Магрудер принципі

Конфедерация армиясының генералы Джон Б. Магрудердің есімімен аталған бұл принцип, мақсатты адамды бұрыннан бар сеніміне ұстап тұруға, жаңа сенімге көндіруден гөрі оңай екенін көрсетеді. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастар "Минцет" операциясында Германияның Грекия мен Балқан аймақтары Солтүстік Африкадан кейін келесі шабуыл нысаны болады деген бұрынғы сенімін пайдаланып, ал шындығында Сицилияға шабуыл жасауды жоспарлаған.

Джонстың қиындығы

Британдық ғалым Реджинальд Виктор Джонстың есімімен аталатын Джонс дилеммасы, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың күш-жігерінде маңызды рөл атқарған, алдау нысанына қолжетімді барлау және ақпарат жинау мен тарату ресурстарының саны артаған сайын, оны алдау қиындай түседі. Керісінше, алдау жоспарында манипуляцияланған немесе нысанадан жасырылған барлау және ақпарат жүйелері неғұрлым көп болса, нысана алдауға сенеді деген ықтималдық та соғұрлым жоғары. Екінші дүниежүзілік соғыстағы "Bodyguard" операциясының алдауы неміс тарапынан шындық ретінде қабылдануының бір себебі – Германияның Англиядағы іс-әрекеттер туралы ақпарат алу мүмкіндігі шектеулі болды, бұл одақтастарға қолжетімді немiс барлау ресурстарын басқаруға мүмкіндік берді.

Қауіпке түспеу

Егер алдау нысаны алдау туралы ақпаратты тым оңай ("сенуге қиын") алса, онда ол оған сене қоймайды және алдау сәтсіз аяқталады. Сондықтан алдау жоспарлаушылар алдау ақпаратын оның табиғи жолмен алынғандай сезім тудыратындай етіп орналастыруға көңіл бөлгені жөн. Алдау нысаны содан кейін әртүрлі көздерден жиналған мәліметтерді байланыстырып, сенімді, бірақ жалған әңгіме құра алады. Ең тиімді алдау жоспарлары жаудың күдігін пайдаланып, оның қатысуын талап етеді, яғни алдау ақпаратын алуға уақыт пен күш жұмсауға немесе оны түсіндіруге көп еңбек жұмсауға мәжбүрлейді. Нақты ақпараттың бекерден алынғандай сезіммен қабылданғанына мысал ретінде, Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Кельнге бағыт алған неміс офицерлерін тасымалдаған ұшақ нашар ауа райынан адасып, Бельгияға қонды. Бельгия билігі ұстағанға дейін немістер өздерімен алып жүрген құжаттарды, Бельгия мен Нидерландыға жасалатын шабуыл жоспарларының көшірмелерін өртеп жіберуге тырысты. Бельгия билігі оларды оңай алу себебінен бұл шындықты жалған деп санады.

Таңғалудың түрлі түрлері

Достық күштердің қарсыласын жаңылыстыруға болатын жағдайлар SALUTE IS мнемоникасымен сипатталады, ол – Сан, белсенділік, орналасқан жер, бөлімше, уақыт, жабдық, мақсат және стиль дегенді білдіреді. Бұл қағидаға сәйкес, достық тарап қарсыласты қанша көп санат бойынша алдаса, қарсыластың алдануға сену ықтималдығы сонша артады. АҚШ әскерінде бұл доктрина алдау нысанының танымдық процесін түсінуден басталады. "Көр, ойла, іс жаса" деп аталатын қарсыластың осы түсінігі нысанаға қандай ақпаратты қандай арна арқылы жеткізу қажеттігін қарастырады, осылайша нысана жағдайды қалай қабылдайды және одан қарсыласты достық тарапқа пайдалы әрекеттерге итермелейтіндей болады. Жоспарлау кезінде "Көр, ойла, іс жаса" кері ретпен қарастырылады: достық тарап алдаудың нәтижесінде қарсыластың не істеуін қалайды, нысана осы әрекетті жасау үшін қандай түсініктерге ие болуы керек, және нысанаға қандай ақпаратты қандай арна арқылы жеткізу керек, осылайша нысана қажетті түсінікке ие болады. Мысалы, "Бодигард" операциясының мақсаты Германияны Нормандиядан ("Іс жаса") күшін аударуға мәжбүр ету болды. Одақтастар алдау нысанының (Гитлер) санасына сіңдіргісі келген түсінік – Одақтастар Каледе ("Ойла") шабуыл жасауды жоспарлап отыр деген болды.