Кіріспе

Орта Азиядағы көл. 17 ғасырға дейін көлге Аму-Дарья өзенінің саласы – Узбой өзені су жеткізіп тұрған, ол Каспий теңізіне дейін ағып жатқан. Бүгінде оның негізгі су көзі Аму-Дарьядан келген канал, сондай-ақ қоршаған суармалы жерлерден ағып келетін, пестицидтерге, гербицидтерге және ауыр металдарға толы су.

Этимология

Көлдің атауы түркі тіліндегі "сары" (сары) және "қамыс" (шоқыма) сөздерінен шыққан, бұл бұрын кеңес кезеңінде су басқанға дейін құрғаған алаптың сары балшығы мен тұзының түсіне сілтеме жасайды. Қазіргі Түрікмен билігі атауды "түрікмендетуді" қалайды, оны түрікменше "сары қамыс" деп түсіндіру арқылы дәлелдеуге тырысады.

Тарих

Тарихы бойында көл бірнеше рет құрғап, Амударья суларының келуіне байланысты қайта пайда болды. Сарығамыш көлінің құрғап кету кезеңдері өзеннің Арал теңізіне құйылуымен байланысты. Көл неоген кезеңінің соңында, жоғарғы антропоценде (теңіз деңгейінен 58 метр биіктікте) болды, оның ауданы қазіргі Ассаке ауданының алабын қоса алғанда, содан кейін 14-16 ғасырларда (теңіз деңгейінен 50-62 метр биіктікте) жайылған. Амударья өзенінің сулары соңғы рет 1878 жылғы су тасқыны кезінде бассейнге тікелей келді. 1960 жылдардың басынан бері Сарықамыс көлі коллекторлық дренаж суларымен толықтырылып, су беру Дариалдық коллекторы арқылы жүзеге асырылды, ал Амударьяның сол жағалауындағы егістік жерлерден су пайдаланылды.

Фауна

Сарықамыс көлінің ихтиофаунасы Амударьядан және жасанды дренаж желісінің су қоймаларынан келген түрлердің есебінен қалыптасқан. Көлдің көп бөлігін Арал-Амударья бассейнінің туа біткен түрлері және иммигрант түрлері мекендейді, олар өздігінен келген және 1969-1974 жылдары балық шаруашылығы мақсатында жасанды түрде көшірілген. 1980-1987 жылдары мұнда 27 түр тіркелді, ал 2018 жылы – 32 түр, олардың 34,4% иммигрант түрлері. Көлдің бар болған кезеңі ішінде ихтиофаунаның 36 түрі анықталды, оның ішінде сазан, қолыбас және шоқ балықтары бар. 2020 жылдың соңында Түрікменстанның Дашоғуз уәлаятындағы Сарықамыс көліне екі тонна сазан, күміс сазан және шөп сазан шабақтары жіберілді. Сарықамыс көлінде ақ құтан, қызғылт және жалдарлы пеликан, қара қаз сияқты құс түрлері де қоныстанған.