Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Славян құдайы
Slavic god
Радегаст немесе Радогост – ортағасырлық жылнамашылардың мәліметінше, полаб славяндарының құдайы, оның ғибадатханасы Ретрада орналасқан. Дегенмен, қазіргі ғылыми әдебиеттерде Радегасттың күн құдайы Сварожицтің жергілікті есімі немесе балама атауы екеніне көбінесе сенеді. Бұрынғы деректерде Сварожиц Ретраның басты құдайы болған. Кейбір зерттеушілер Сварожицке табыну орыны болған қаланың атын құдайдың аты ретінде жаңылыс түсіндірілгенін айтады. Чехияда Радегаст туралы танымал халық аңызы бар.
Radegast or Radogost is, according to medieval chroniclers, the god of the Polabian Slavs, whose temple was located in Rethra. In modern scientific literature, however, the dominant view is that Radegast is a local nickname or a local alternative name of the solar god Svarozhits, who, according to earlier sources, was the chief god of Rethra. Some researchers also believe that the name of the town, where Svarozhits was the main deity, was mistakenly taken for a theonym. A popular local legend in the Czech Republic is related to Radegast.
Этимологиясы мен түсіндірмелері
Латын тіліндегі дереккөздерде бұл есім Redigost, Redigast, Riedegost, Radegast деп жазылған. Бүгінде Radegast атауы ағылшын тілінде кеңінен қолданылады, бірақ Польша және Ресей сияқты бірнеше славян елдерінде Radogost атауы жиірек кездеседі. Атаудың бірінші бөлігінде «қуанышты» деген мағына беретін rad сөзі, ал екінші бөлігінде «қонақ» деген мағынадағы gost сөзі бар. Gost сөзі протоиндоеуропа тіліндегі *gʰostis сөзінен (готт тілінде «қонақ», латын тілінде hostis – «жатжерттеуші») шыққан. Сондықтан, есімді «қонақ күтуге дайын» немесе «қонақтарды жақсы қабылдайтын» деп аударуға болады. Бұл есім протославян тіліндегі *Radogostъ есімінен туындаған, мысалы, ежелгі поляк тілінде Radogost, Radgost, Radogosta, Radosta, ежелгі словен тілінде кездеседі. Бұл есім 6 ғасырда грек дереккөзінде славян тайпасының басшысы Ардагаст (Αρδάγαστος; ықтимал метатезиске дейінгі түрі) туралы айтылған. Бұл есім *jь иелік жұрнағымен кеңейтіліп (*Radogostjь), славян жерлерінде көптеген топонимдердің пайда болуына себеп болды, мысалы, Польшадағы Радогощ ауылы, Чехиядағы Радгощ тауы, серб-хорват топонимі, орыс тіліндегі және орыс гидронимдері, сондай-ақ Редарий тайпасына қарасты Радогощ қаласы. Тьетмар өзінің «Хроникасында» (шамамен 1018 жылы жазылған) Сварожицтің (күн құдайы ретінде танылған) Полаб Радогощінің ең қадірлі құдайы болғанын жазған. Бірақ, шамамен 50 жылдан кейін Адам Бременский осы қаланы Ретра (Rethre) деп атап, Редигастты осы қаланың басты құдайы деп сипаттаған. Осыдан келіп, Радегаст Полаб Сварожицінің тағы бір аты немесе Сварожицтің жергілікті лақап аты деп есептеледі. Ол көбінесе Радогост Сварожиц немесе Сварожиц/Радогост деп аталады. Дегенмен, кейбір ғалымдар қаланың атын қате түрде қаланың басты құдайы деп қабылдағандығын айтады. Николай Зубов алғашқы дереккөздерде Сварожиц пен Радегастты теңестіретін ешқандай мәлімет жоқ екенін көрсеткен. Сонымен қатар, rad түбірі шамамен 150 антропонимде кездеседі, бұл оны есімдердің ең танымал элементтерінің біріне айналдырады. gost түбірі де өте танымал компонент, нәтижесінде Радегаст немесе Гостирад сияқты есімдердің пайда болуы заңды. Ол сондай-ақ славяндардың балаларына құдайлық есімдер бермегенін (көне Грецияда болғандай) атап көрсетеді, сондықтан Радегастты теоним ретінде тану ерекше жағдайды қабылдауды талап етеді. Александр Брюкнер Адамның көп қателіктер жібергенін де мәлімдеген.
In Latin sources, this name is noted as Redigost, Redigast, Riedegost, Radegast,. Today, the name Radegast is predominantly used in English, but in several Slavic countries like Poland and Russia, the prevailing notation is Radogost. The first part of the name contains the adjective rad ("glad"), of uncertain further etymology, and the second part contains the noun gost ("guest"), from Proto Indo European *gʰostis (cf. Gothic "guest", hostis "stranger"), and the name can be translated as "one who is ready to welcome a guest" or "the one who takes good care of guests". The name is ultimately derived from the Proto Slavic given name *Radogostъ, cf. , Old Polish Radogost, Radgost, Radogosta, Radosta, Old Slovene , probably attested as early as the 6th century in a Greek source mentioning a Slavic tribal chief named Ardagast (Αρδάγαστος; form before probable metathesis). This name, expanded by the possessive suffix * jь (*Radogostjь), formed many toponyms throughout Slavdom, cf. Polish villages Radogoszcz, Czech mountain Radhošť, Serbo Croatian toponym , Russian , and Russian hydronyms and and others, as well as the town of Radogošč, which belonged to the Redarii tribe. Thietmar, in his Chronicle (written around 1018 r.) states that Svarozhits (recognized as a solar deity) was the most worshiped god in Polabian Radogošč. The same town, however mentioned under the name of Rethra (Rethre), is also described about 50 years later by Adam of Bremen, who recognizes Redigast as the chief god of this city. As a result, it is generally believed that Radegast is another name for the Polabian Svarozhits, or that Radegast is a local sobriquet for Svarozhits. He is often mentioned as Rad(o)gost Svarozhits, or Svarozhits/Radogost. Some scholars, however, recognize that the name of the city was mistakenly assumed to be the chief deity of the city. Nikolay Zubov first points out that primary sources nowhere equate Svarozhits and Radegast. Moreover, the stem rad appears in almost 150 anthroponyms, which makes this stem one of the most popular elements of names; the stem gost is also a very popular component, which naturally results in the existence of names like Radegast or Gostirad. He also indicates that the Slavs originally did not give children divine names (as happened in ancient Greece), so the recognition of Radegast as a theonym would require the assumption of an exceptional situation. Aleksander Brückner also claimed that Adam made many mistakes.
Басқа ұсыныстар
Сонымен қатар, Радегаст есімін готтардың басшысы Радагайсус есімімен байланыстыруға талпыныстар жасалды, бірақ Радагайсустың өзіндік гот этимологиясы бар. 18 ғасыр авторлары Карл Готлоб Антон мен Антон Томаж Линхарт Радегастты "қуаныш құдайы немесе кең пейілді, бақытты шетелдік" деп қарастырды, алайда Радегастты тәуелсіз құдай деп санау ықтимал емес. Радегасттың жалған құдай болғаны да күмәнді. Кейбір ғалымдар бұл қаланың аты белгілі бір құдайдың есімімен байланыстырылған болуы мүмкін деп болжайды. Жерар Лабуданың пікірінше, латын тіліндегі Riedegost орманмен қоршалған аймақты көрсетеді. Ол атаудың екінші бөлігін "gozd" – "орман" деп оқып, бүкіл атауды "Редарийлер орманы" деп түсіндіруді ұсынады, сондай-ақ бірінші бөлігін "redny" – "батпақты, лайлы" деп оқып, "Батпақты, лайлы орман" деп атауға болады.
There were also attempts to combine the name Radegast with the name of the Gothic chief Radagaisus, but name Radagaisus has its own Gothic etymology. 18th century authors, Karl Gottlob Anton and Anton Tomaž Linhart, regarded Radegast as "the god of joy or the generous happy foreigner," but the view of Radegast as an independent deity is considered unlikely. It is also unlikely that Radegast was a pseudo deity. Some scholars have also suggested that the city was named after a deity, rather than the other way around. According to Gerard Labuda, the Latin Riedegost refers to an area surrounded by forest. He suggests reading the second segment as gozd "forest" and the whole name as "Forest of the Redarians", or also reading the first segment as redny "muddy, marshy" and the whole name as "Marshy, muddy forest".
Жалған бұйымдар
XIX ғасырдың екінші жартысында, славян құдайларын бейнелеуге арналған Приллвиц мүсіндері танымал болды. Бүгінде бұл табыс 18 ғасырда жасалған жалғандық деп есептеледі. Мүсіндердің бірі Радегастты бейнелейді деп айтылады, ал мүсіннің үстіне құдайдың аты руналармен жазылған. Радегаст Вацлав Ханканың 19 ғасырдағы "Mater Verborum" атты чех-латын сөздігіндегі жалған глоссаларда да кездеседі.
In the second half of the 19th century, so called Prillwitz idols, which were supposed to depict Slavic deities, became popular. Nowadays, this find is considered an 18th century forgery. One of the statues is said to represent Radegast, and on the statue the name of the god is written using runes. Radegast is also found in the glosses falsified by Václav Hanka in the 19th century in the Czech Latin dictionary Mater Verborum.
Радощ туралы аңыз
Чехияда Кирилл мен Мефодийге байланысты жергілікті аңыз бар, оған сәйкес Радегаст Радхост тауында құлшылық етілген. Бұл аңыз бойынша Кирилл мен Мефодий тауға христиандық дінді тарату үшін сапар шегуді шешті. Олар Велеградтан Зашова арқылы Радхоштқа жолға шығып, адамдарды дүркіреп шомылдыру рәсімінен өткізді. Тауға жақындағанда, алыстан музыка мен ән-күйдің дыбыстарын естіді. Таудың басына жеткенде олар ханзада Радох басқарған пұтқа табыну рәсімдерін көрді. Ханзада жаңа келгендердің пұттарды кемсіртіп жатқанын естіп, Кириллге наразылық білдіріп, оған күш қолдануға тырысты. Осы сәтте Кирилл ұстаған айқыш төңірегінде жарқын сәуле пайда болды – Кирилл «бір ғана нағыз Құдай» туралы айта бастады, ал пұттарды «тозақтың туындысы» деп атады. Содан кейін шу болды, дауыл қозғалды және пұттардың барлық мүсіндері мың-мың шашырап сынатылды. Кейіннен Радегасттың ұлы ғибадатханасы мен сәнді мүсіні тұрған жерге қасиеттілер айқыш орнатты. Бұл аңыз тау туралы жарияланымдарда жиі кездеседі және әңгіме көп рет жоққа шығарылса да, мысалы, халық ауыз әдебиетінде көрініс тапқан. Аңыз алғаш рет 1710 жылы дін қызметкері Ян Жири Стрёдовскийдің "Sacra Moraviae historia sive Vita S. Cyrilli et Methodii" еңбегінде пайда болды. Таудың атына және оның шығу тегіне арналған тарауда ол дін қызметкерінің куәлігін келтіреді, оның сөзіне қарағанда, халық арасында таудың басында тұрған және миссионерлер құлатқан сол аттас құдай туралы аңыз жүрген. Осыған сүйене отырып, Стрёдовский тауда құлшылық ететін көпшілік пен пұтқа табынушылық рәсімдері туралы көркем әңгіме құрастырды. Сондай-ақ, таудың тығыз орманды аймағында бұрын адамдар тұрғандығын көрсететін археологиялық немесе тарихлық дәлелдер де жоқ.
In the Czech Republic, there is a local legend associated with Saints Cyril and Methodius, according to which Radegast was worshipped on Radhošť. According to this legend, Cyril and Methodius decided to go on a Christianizing mission to the mountain. They set out to Radhošť from Velehrad through Zašová, where they baptized people. When they were approaching the mountain, they heard sounds of musical instruments and singing from the distance. When they reached the mountain, they saw pagan rituals led by prince Radoch. When the prince heard about the newcomers who were belittling the pagan gods, he began to rebuke Cyril and wanted to use force against him. At this point a glow appeared around the cross held by Cyril – Cyril began to speak of the "one true god" and the pagan gods as "an invention of hell". Then there was a noise and thunder and all the statues of the gods broke into a thousand pieces. Later, on the spot where the magnificent temple and idol of Radegast had stood, the saints erected a cross. This legend is often found in publications about the mountain and, although the tale has been debunked many times, it often appeared, for example, in folklore. The legend first appears in 1710 in Sacra Moraviae historia sive Vita S. Cyrilli et Methodii by parish priest Jan Jiří Středovský. In the chapter dedicated to the name of the mountain and its origin, he refers to the testimony of a priest, according to whom a legend circulated among the people about a god of the same name, who stood on the top of the mountain and was overthrown by missionaries. On this basis, Středovský created a colourful story about a crowd of worshippers and pagan rituals on the mountain. There is also no archaeological or historiographical evidence that the heavily forested area on the mountain was inhabited in the past.