Кіріспе

Табиғи аттарды оқыту – жылқыны оқытудың әртүрлі техникаларының жиынтық атауы, ол 1980-жылдардан бері үлкен танымалдылыққа ие болды. Бұл техника аттармен байланыс орнатуға, еркін жайылымда жүрген аттардың табиғи мінез-құлқына негізделген әдістерді қолдануға және зорлық-зомбылыққа негізделген оқыту әдістерін қабылдамауға бағытталған. Табиғи аттарды оқытумен айналысатын мамандар бұл тәсілді "дәстүрлі" техникалардан түбегейлі өзгеше деп сипаттайды, олар көбінесе қажетсіз күш қолдануға негізделген болып бейнеленеді. Монти Робертс және Пат Парелли сияқты танымал мамандар өз әдістері мен жабдықтарын кітаптар, телешоулар, тікелей көрсетулер және басқа да бұқаралық ақпарат құралдары арқылы кеңінен таныстырады. Табиғи аттарды оқытуды жақтаушыларға қатысты сын – олардың әдістері жаңа емес, бұл классикалық ұғымдар, олар тек өнімдер мен тауарларды сату үшін қайта аталып немесе жаңадан ұсынылып отыр деген пікірлер айтылады.

Тарих

Жылқымен ынтымақтастыққа жету үшін оның сезімін түсініп, үйлесімде жұмыс істеу идеясы жаңа емес. Бұл туралы куәліктер б.з.д. 430 – 354 жылдар шамасындағы Ксенофонттың «Ат шаруашылығы туралы» екі бөлімді трактатында кездеседі. Онда басқа нәрселермен қатар, мінез-құлқының қалыптасуы және жазалаудан гөрі сенімділікпен қарау маңызды екеніне баса назар аударылған. Еуропада американдық үлгіден тәуелсіз дамыған бірнеше нұсқаулар бар, олар испан немесе венгр атшылығы дәстүрлерінен, сондай-ақ классикалық дрессаж ілімінен әсер алған. Кейбіреулерінде атпен тиімді байланыс құру үшін адамның дене тіліне негізделген жұмыс қолданылады. Бұл техникалардың қазіргі заманда қабылдануы (және оларды сатудың өсуі) 1970 жылдардан бері артып келеді, ал бастапқыда баяу болған өсім 1980 және 1990 жылдары қарқындады. XIX ғасыр американдық жаттықтырушысы Джон Соломон Рэйри 1852 жылы Виктория патшайымының шақыруымен Виндзор қасарасына барып, өзінің ең жабайы жылқыларында Рэйри әдісін көрсетті. Кейбір табиғи атшылар өздерін сипаттау үшін «аттың құлағына сыбырлаушы» терминін қолданбайды, ал кейбір ат жаттықтырушылары бұл атауды ұнатпайды және оны өздеріне қолданбауды тілейді. «Табиғи атшылық» – АҚШ-тың батысында пайда болған салыстырмалы түрде жаңа термин, ол 1985 жылға дейін кеңінен қолданылмады. Бұл қозғалыс шеңберінде оның пайда болуы Пат Пареллиге байланысты, ол кітабының атауында осы фразаны қолданды. 1990 жылдары Николас Эванстың «Аттың құлағына сыбырлаушы» кітабының және кейіннен Роберт Редфордтың осы аттас фильмінің танымалдылығы арқасында бұл термин «аттың құлағына сыбырлаушы» терминімен байланысты болды, бұл табиғи атшылық туралы халықтың білуін арттырды. Бұл қозғалыс жылқы индустриясындағы көптеген адамдарды «дәстүрлі» тәжірибелерге күдікпен қарауға және жылқы мінез-құлқын жақсырақ түсіну үшін оқыту теориясы мен ат шаруашылығы ғылымына жүгінуге итермеледі. Табиғи атшылық қозғалысында «дәстүрлі» немесе «дәстүрлі әдістер» деген сөздер көбінесе жылқыны бағындырып, оның рухын сындыру арқылы үйретуге бағытталған қатыгез әдістерге сілтеме жасайды. Мұндай әдістердің кейбіреулері адамның білімсіздігі немесе мачоизм сияқты қарапайым кемшіліктеріне байланысты болуы мүмкін. Ал басқалары жылқыдан толық мойынсұну мен әлсіздікті талап ететін және оның жаман мінез-құлқына жазалаудың немесе қорқытудың салдары ретінде емес, жылқының қасақана жасаған әрекеттері деп қарауға негізделген әскери дайындықтың белгілі бір түрлерінен алынған. Дегенмен, көңілжай әдістер әрқашан болған екенін атап өткен жөн.

Жалпы теориялар

Табиғи атпен жұмыс істеу әдістері мен нақты теориялары сарбаздан сарбазға өзгеше, бірақ олардың ортақ тақырыбы – жаттығу және мінез-құлқымен жұмыс істеудің мейірімді және жұмсақ екенін айту. Барлық аттарды оқыту сияқты, операнттық шарттау – қажетті мінез-құлқыны нығайту үшін қолданылатын негізгі оқу құралы. Ең көп қолданылатын шарттау әдісі – қысымды қолдану және босату, онда ат мойынсұнғанға дейін немесе мойынсұнуға тырысқанға дейін физикалық қысым қолданылады, содан кейін бұл әрекеттің теріс нығайтуы ретінде қысым алынып тасталады, және кейбіреулері үшін – атпен жүру. Көбінесе қорғасын арқанды пайдалану ұсынылады, ол қорғасын және қысқа жетек арқандарының қызметін атқарады. Кейбір, бірақ барлық емес, сарбаздар аттарды тосқауылсыз жұмыс істетеді немесе тосқауылсыз жұмысты олардың жаттығуларының шыңы деп санайды. Ат мінгізілгеннен кейін, көптеген сарбаздар еркін сақиналы немесе толық жақшалы шанышқыны және сіңіргіш жолақтары бар арқан жетектерін пайдалануды ұсынады, сол жағындағы қорғасын арқан бөлігі хакамордың мехатесіне тән. Барлық сарбаздар жылқының аузымен жеңіл немесе минималды байланыс арқылы қарым-қатынас мүмкін болуын атап өтеді, алдымен салмақ пен аяқ көмегін пайдалануға шақырады. Дегенмен, табиғи атпен жұмыс істеу және тұрақты, жеңіл байланысқа баса назар аударатын атпен жүру тәсілдері өзара қарама-қайшы емес. Бір сарбаз патенттелген бітіссіз тұтқаны қолдану жылқыны тиімдірек басқаруға және бітіспен байланысты басқа да мәселелерді шешуге көмектеседі деп ұсынды. Алайда, бітіссіз тұтқаның пайдасы соңғы зерттеулерде көрсетілгендей, айқыш конструкция жақ асты мен мойынға елеулі қысым түсіреді, ал тіл сияқты жұмсақ тіндер мұрын сүйегі мен ауыз қуысы сияқты қатты тіндерге қарағанда жүргізушінің қолынан қысымды көтеруге жақсы бейімделген, дегенмен, ауыз жарақаты бар жылқылар үшін бітіссіз конструкциялар әлі де қолайлы болуы мүмкін.

Тиімділік

2009 жылы жүргізілген шағын зерттеуде "дәстүрлі" жаттығулармен салыстырғанда, табиғи ат шаруашылығы әдістерінің тиімділігі қарастырылды. Зерттеу нәтижесінде, табиғи ат шаруашылығы жаттығулары адам мен ат арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға, техникалық көрсеткіштерге зиян келтірмей, жаттығу барысында аттың стрессін азайтуға көбірек мүмкіндік беретіні анықталды. Алайда, 2012 жылғы зерттеу дөңгелек қаламдағы жаттығулардың кейбір түрлеріне күмән келтірді, себебі қысымды босату әдістері ат пен адам арасындағы өзара әрекеттесуді күшейтпейді (қашықтан басқарылатын көліктер ұқсас реакцияны тудырады), керісінше, атты қорқыту арқылы бақылауға алып, бастапқыда есептелгендей, оны жақсылыққа жатпауы мүмкін.

Сын

Табиғи аттарды қолдану қозғалысы бірнеше жағынан сыналып келді. Бірінші сын – табиғи аттарды қолданудың жаңа және ерекше нәрсе екендігі туралы айғақтардың негізсіздігі, себебі ұқсас әдістер өте ұзақ уақыттан бері қолданылып келеді. Кейбір сарапшылар, әсіресе классикалық дрессаж және басқа да ағылшын стиліндегі ат спорты түрлерінде, осы қозғалыстың көп бөлігін ғасырлар бойы қолданылып келген, классикалық аттарды қолданудың гуманистік әдістерін қолдану деп санайды. Дегенмен, көптеген табиғи аттарды қолданушылар олардың осы әдісті өнертапқандықтарын мойындайды және жылқыны гуманистік тұрғыдан ұстау техникаларындағы бұрынғы жұмыстарды бағалайды. Тағы бір жиі кездесетін алаңдаушылық – қозғалыстың тым көп жарнамамен және маркетингпен ілгері жылжуы. Атап айтқанда, керемет нәтижелер туралы әңгімелер жаңадан бастағандарды, жылқыны оқытуда аз күш жұмсап, білім мен тәжірибесіз кереметтер жасай алатындарына сендіруі мүмкін деген қауіп бар. Бұған байланысты, кейбір сатушылар жалпы ат жабдықтарының атауын өзгертіп, оның брендтік нұсқаларын жоғары бағамен сатады. Кейбір жаттықтырушылар белгілі бір брендтің немесе үлгінің жалпы жабдықтарын пайдалануды жеке талғамнан гөрі басқа факторлармен байланыстырады. Ал, олар сататын жабдықтардың, мысалы, қатты таяқтар мен яхталық өрім арқандардың, табиғи аттарды қолдануға арналған жаттығуларға қолайлы ерекшеліктері бар екенін айтады. Әсіресе, дәстүрлі жаттығу әдістерін гуманистік емес деп сипаттау классикалық жаттығу әдістерін дұрыс бейнелемейді. Басқа жаттықтырушылар жылқыны ұстап, жаттықтырудың өзінің "табиғи" емес екенін, адамдардың жылқымен жасайтын ешбір нәрсесі жылқы үшін "табиғи" емес екенін атап көрсетеді. Кез келген жаттығу әдісінде теріс күшейтуді шамадан тыс пайдалану, қалаған мінез-құлықтың жиілігін арттыру үшін, жағымсыз стимул немесе "қысым" босатылғанға дейін, жылқыда мазасыздық пен стресс тудыруы мүмкін. Егер жылқы қалаған мінез-құлықты көрсетпесе немесе жаттықтырушы дұрыс орындалғаннан кейін қысымды жеңілдетпесе, бұл стресс ұзаққа созылады.