Кіріспе

Конго Демократиялық Республикасының мәдениеті өте алуан түрлі, елдегі зор әртүрлілік пен сан алуан салт-дәстүрлерді көрсетеді. Конго мәдениеті аймаққа тән дәстүрлердің ықпалын да, отарлау дәуірінде келген және тайпалық салт-дәстүрлердің ерекшелігін жоймай, күшті әсерін сақтап келе жатқан шетелдік ықпалды да біріктіреді.

Халық, тіл және шығу тегі

Көптеген африкалық елдер сияқты, шекаралар отаршылдық державалармен белгіленді және этнолингвистикалық топтардың нақты таралуымен байланысы шамалы болды. Елде 242 тіл және, шамамен, сондай-ақ этникалық топтар бар. Жалпы алғанда, халықты құрайтын төрт негізгі топ бар: Конгоның ең ерте тұрғындары – пигмейлер, көбінесе аңшы-жинақшылар. Олар мыңдаған жылдар бойы өмір сүрген орманның жолдарын жақсы біледі және ауыл шаруашылығы өнімдеріне айырбастау үшін ұзын бойлы фермер көршілерімен ет саудалап өмір сүреді. Көбінесе пигмей емес қоғамға сіңіп, олардың тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдай бастайды. Бантулар Конгоға б.з.д. 2000 жылдан 500 жылға дейін бірнеше толқындарда, негізінен қазіргі Нигерияның оңтүстігіндегі аймақтан келді. Олардың саны ең көп, көбінесе қарапайым шаруалар болып тіршілік етеді. Олар елдің барлық аймақтарында кездеседі, ал олардың тілдері Конго Демократиялық Республикасының бес ресми тілінің үшін құрайды. Олардың ішінде Киконго я лета (Конго Орталық провинциясынан тыс жерлерде "Киконго" деп те аталады), лингала және тишулуба тілдері бар. Киконго я лета тілі Конго Орталық, Кванго және Квилу провинцияларында қолданылады және Бельгия отаршылдық әкімшілігімен насихатталды. Елорда Киншасада сөйлейтін лингала тілі елде кеңінен түсініледі, өйткені ол Конго өзені мен оның көптеген салаларының бойындағы сауданың лингва франкасы болып табылады. Лингаланың ұлттық армияның тілі ретінде бекітілуі, сондай-ақ оның конголық танымал музыканың мәтіндерінде қолданылуы оны қабылдауға ықпал етті және қазір елдегі ең танымал тілге айналды. Чилуба (Чилұба және Луба-Касай деп те аталады) оңтүстік-шығыс Касай аймақтарында сөйленеді. Бантулар Конго Демократиялық Республикасының төртінші ресми тілін – Кингвананы (суахили тілінің конголық диалектісін) әкелді. Бесінші тіл – француз тілі – Конгоның Бельгиямен отаршылдық қарым-қатынасының нәтижесінде мемлекеттік тіл болып табылады. Бұл суахили тілді бантулар жоғарыда аталған бантулармен туыс, бірақ олардың өмір салты әртүрлі, өйткені олар егіншілікпен қатар мал шаруашылығымен да айналысады. Олар Конгоның шығысындағы Руанда, Уганда, Бурунди және Танзания сияқты елдерден келді, сонымен қатар соңғы қақтығыстарды тудырған этникалық бәсекелестіктерді де әкелді. Елдің солтүстік-шығыс бөлігінде бастапқыда Оңтүстік Судан аймағынан келген топтар тұрады. Жалпы алғанда, бұл малшылар, оның ішінде тутсилер де бар. Бұл көшіп келушілер сол уақытта Руанда мен Бурундиге де келді, көбінесе жергілікті тұрғындармен араласты. Жоғарыдағы сипаттамалар қажеттілік бойынша оңайлатылған. Көптеген конголықтар көп тілді, ал қолданылатын тіл жағдайға байланысты. Мысалы, мемлекеттік қызметкер басқа лауазымды адаммен ресми және беделді тонды орнату үшін француз тілін, базарда тауар сатып алғанда лингала тілін, ал өз ауылында жергілікті тілді қолдануы мүмкін. Шығыста, Мобутудан кейінгі кезеңде Шығыс және Оңтүстік Африканың ықпалы тарағандықтан, ағылшын тілі де қолданылады. Конгода қолданылатын сленгтердің арасында Индубил 1960-шы жылдардан бері белгілі және қазіргі уақытта да дамып келеді. Этностық топтар арасындағы аралас некелер жиі кездеседі, әсіресе көптеген топтар қатар тұратын қалалық жерлерде. Еуропалықтар елде аз санда кездеседі, ауылдарда миссионерлер, ал қалаларда кәсіпкерлер мен саудагерлер ретінде танылады. Ливандықтар мен пәкістандықтар да саудагерлер ретінде жұмыс істейді. Конгодағы әртүрлі халықтар туралы толық ақпаратты Конгоның ерте тарихы мақаласынан табуға болады.

Жергілікті дәстүрлі наным-сенімдер

Конголықтардың 11,5 пайызы ғана толығымен жергілікті сенімдерді ұстанады, бірақ бұл дәстүрлі сенім жүйелері христиан дінінің түрлерімен өріліп, конголықтардың көпшілігіне таныс. Демократиялық Конго Республикасының (ДКОР) барлық аймақтарында осы сенімдер әртүрлі формада көрінеді, бірақ олардың ортақ белгілері бар: рухтар әлемінің жолымен билейтін жаратушы рух, алайда бұл құдай оқиғалардың тікелей себебі болып саналмайды. Көптеген конго тілдерінде жаратушы құдайдың аты «әке» немесе «жасаушы» деген сөздерден туындайды. Кейбір топтар жаратушының кең тараған екенін, ал басқалары құдайдың аспанда мекендейтінін айтады. Көптеген түпкілікті діндердің жатқандарын үшін, жаратушы құдаймен байланыс ата-бабалардың рухтары арқылы жүзеге асырылады. Аз ғана топтар адамдардың тікелей байланысқа түсе алатынына сенеді. Денедегі өмірлік күшке сенім бар, ол өлім кезінде денені тастап, ата-баба рухына айналады. Бұл рухтар туыстарының өмірінде оларға жаза беру немесе сыйлау арқылы әрекет етуді жалғастырады. Католик дәстүріндегі қасиеттілерге ұқсас, кейбір көне ата-бабалар (мысалы, шебер аңшылар немесе діни көшбасшылар) бұрынғы туысқандарынан тыс адамдар тарапынан құрметтеледі. Көбінесе орманды аймақтарда табынылатын табиғат рухтары, айналмалар, бұлақтар және таулар сияқты нақты орындардың бейнесі болып табылады. Өмірден кейінгі әлем көбінесе көлдердің астындағы жер астында орналасқан деп есептеледі, онда конголық ауылдардың көшірмелері бар. Пайғамдар, сиқыршылар, түс жорушылар және емшілер – табиғаттан тыс күштердің арналары. Ата-бабаларға, табиғат рухтарына және жаратушы құдайға арналған рәсімдер мен ұжымдық дұғалар әдетте қасиетті ағаштар, үңгірлер немесе жол тоғысы сияқты белгілі бір орындарда өткізіледі. Бұл рәсімдер әдетте күнің нақты уақытында өтеді. Орындар мен уақыттар этникалық топтарға байланысты өзгереді. Сиқырға сенім кең таралған және кейде христиан дінінің фундаменталистік және евангелистік бағыттарымен тоғысады. Соңғы жылдары бұл сенімдер қалалық аймақтарда жаңа жақтастар тапты, бұрын олар негізінен ауылдық жерлермен шектелген. Сиқыршылыққа және әдеттен тыс күштерге сенімнің артуы соғыс пен кедейліктің салдарынан туған әлеуметтік құлдырауды көрсетеді. Конго қалаларында көшпенді балалардың көпшілігі сиқыршы деп айыпталғаннан кейін отбасыларынан қуылған. Бұл үйсіз «көше балалары» көбінесе зираттарда тұрады, тек түнде ғана шығады және құпия істермен айналысады. Би-Би-Сидің Киншасадағы көше балалары туралы мақаласын қараңыз. Салыстыру үшін, Маямидегі көше балаларының сенімдері туралы мақаланы қараңыз.

Католик және протестанттық христиандық

Конгода христиан дінінің тарихы ұзақ, ол 1484 жылы португалдықтар келіп, корольді және Конго халқының төңірегіндегілерді дінге көндіргеннен бастау алады. 1506 жылы португалдықтар қолдаған үміткер, Конгоның Альфонсо I патшалық таққа отырды. Альфонсо (Конго корольдік отбасы португалдық есімдерді қабылдай бастады) Ватиканмен қарым-қатынас орнатты. Көбірек дінге өту Бельгия отарлық кезеңінде болды. Христиан діні әртүрлі формаларда кездеседі және кейбір жағынан туған жергілікті сенімдерге қызықтай ұқсас. Отарлық кезеңде христиандықтың еуропалық үлгісі билік тарапынан алғаш рет насихатталды. Конголықтар көбінесе ақ адамдардан бөлек шіркеулерге немесе құлшылыққа қатысты. Егер олар бір төбеде ғибадат етсе, конголықтар артқы қатардағы орындықтарға, ал ақ адамдар алдыңғы қатардағы орындықтарға отыратын. Отарлық кезеңнің соңына қарай христиандыққа көбірек африкалық элементтер енгізілді, соның ішінде бұрын дінсіздік деп қарастырылған әндер мен билер. Соңында тіпті жергілікті ертегілер мен мифтер де конголық христиандыққа сіңіріліп, біріктірілді, бұл Еуропадағы христиандықпен болған процеске ұқсас. Соңғы кезде "Гүлдену Ілгісі" (немесе "Мүлік Ілгісі") кең таралды – бұл байлыққа ұмтылуға және жаңа өмірге баса назар аударатын христиандық түрі. Олар діни қызметкерлерге садақа берген арқылы дереу байлыққа және керемет өркендеуге жетеді деп сендіріледі. Олар көбінесе американдық телеуағыздаушылардың тәсілдерін қолданады және бұл хабарлама өте кедейлікте өмір сүріп жатқандарға тартымды.

Кимбангуизм

ХХ ғасырдың бірінші жартысында пайғамбарлық қозғалыстар пайда болды. Олардың мәні колонияға қарсы және христиандық сипатта болды, бұл билік тарапынан қатаң жазалау шараларына әкелді. Саймон Кимбангу осы қозғалыстардың ең ірісінің пайғамбары болды. Ол Киншасаға жақын жердегі ауылда дүниеге келіп, протестанттық христиандық миссиясында тәрбиеленіп, білім алды және дін қызметкері болуға дайындалды. 1921 жылдың сәуір айында 39 жасында ол Иса Мәсіхтен аян алғандығы туралы хабарлады, ол оны халқын қайта дінге келтіруге және өмірін Мәсіхке арнауға шақырды. Кимбангу бұл аянға мән бермеуді шешті және Киншасаға қашып, дін қызметкері қызметін тастап, қара жұмыс істеуге кірісті. Бірақ одан кейін тағы да көп аян келді, соңында ол шақыруға құлақ беріп, туған ауылына оралды және өмірін Мәсіхке арнауға кірісті. Ұзақ өтпей ол бір ауру әйелге қолын тигізіп, оны емдегендігі хабарланды. Кимбангу одан кейін ондаған ғажайыптар жасады, және оның айналасындағы ауылдар мен қалалардан ізбасарлар жиналды. Ресми католик ұйымдары билікке наразылық білдірді, ал протестанттық шіркеу оны тастап кетті. Кимбангудың діни қызметінің экономикалық әсері сезілді, мыңдаған конголықтар жұмыстарын тастап, Кимбангудың сөзін тыңдауға келді. Маусым айында бельгиялықтар оны төңкеріс пен азаматтық басқыншылықты қоздырды деген айыппен тұтқындады. Төрт айдан кейін ол өлім жазасына кесілді. Халықаралық қоғамның қарсылығынан кейін Бельгияның Альберт I-і жазаны өмір бойына түрмеде отыруға ауыстырды. Ол 1951 жылы түрмеде 30 жылдан кейін қайтыс болды. Колониялық билік оның қозғалысы тұтқындалғаннан және қайтыс болғаннан кейін әлсіреп, жойылатынын болжады, бірақ шіркеу жер астында дамып, отаршылдыққа қарсы күресте тиімді құрал болды. Отаршылдықтан кейінгі кезеңде оның жетістіктері әртүрлі болды. Мобуту шіркеуді тыйым салудың орнына, оны бейтараптандырудың тиімдірек жолын таңдады: шіркеумен ынтымақтасып, оған ресми мәртебе берді. Кимбангуизм қазір елдің барлық аймақтарына тарады және қазірдің өзінде көршілес тоғыз елде филиалдары бар, бұл оны Африкадағы ең танымал "жергілікті" христиандық формасына айналдырды. Жақтастары темекі шегуден, алкоголь ішуден және зорлық-зомбылықтан аулақ. Моногамия қағидасы сақталады.

Діндер бүгінгі күні

Конституцияның 22-бабы діни бостандыққа мүмкіндік береді. Үкімет осы құқықтарды көбінесе сақтайды. Пайғамбарлық топтар мен жартылай әскери ұйымдардың байланысының нәтижесінде кейбір аймақтарда діни шиеленіс бар. Екінші Конго соғысы әлі де тоқтамайтын шығыс аймақта, кейбір партизандық топтардың құрамында маңызды діни элементтер бар, мысалы, олар белгілі бір нышандарды (фетиштерді) кию арқылы жаудың оқтарын суға айналдыра алады деп сенейді.

Ас мәзірі

Жердің тек 2,86%-ы ғана өңделеді, ал оның көп бөлігі қарапайым шаруашылыққа пайдаланылады. Адамдар жабайы жемістер, саңырауқұлақтар мен бал жинап, сондай-ақ аң аулап, балық аулайды. Олар көбінесе осы өнімдерін базарларда немесе жол жиегінде сатады. Соңғы соғыс және нашар жол жүйесі мал шаруашылығының және ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының дамуына кедергі келтірді. Конгоның егістік жерлері әртүрлі дақылдардың көзі болып табылады. Оларға жүгері, күріш, маниока, тәтті картоп, ямс, таро, банан, помидор, тықсы және түрлі бұршақтар мен жаңғақтар жатады. Бұл тағамдар елдің барлық аймақтарында желінеді, бірақ сонымен қатар аймақтық тағамдар да бар. Экспортқа ең маңызды дақылдар – кофе және пальма майы. Конго Демократиялық Республикасының ұлттық тағамы – моамбе тауығы, ол пальма жаңғағында пісірілген, ал жаңғақ Африкалық пальма майы ағаштарының жемістерінен алынып, майға айналдырылады. Тауық пен соусты пияз, сарымсақ, чили және жаңа қызанақпен бірге күрішпен қоса береді. Конгоның көптеген асханаларында арақ, тауық және ямс сияқты ингредиенттер танымал. Аймақтағы тағы бір тағам – либоке, ол банан жапырақтарына оралған тауық, балық және көкөністерден дайындалады. Жапырақтарға оралғаннан кейін тағам қайнатылады, буға пісіріледі немесе пешке қойылады. Конго Демократиялық Республикасының әртүрлі аймақтарында ас-су әр түрлі, бірақ фуфу Конгоның барлық аймақтарында танымал. Фуфу – қайнатылған және шар тәрізді пішінді касава, ямс немесе бананнан жасалады. Фуфу көптеген тағамдарға гарнир ретінде беріледі және қабынуды азайту және ас қорыту денсаулығын жақсарту сияқты көптеген пайдалы қасиеттері бар.