Кіріспе
Конго Демократиялық Республикасының мәдениеті өте алуан түрлі, елдегі зор әртүрлілік пен сан алуан салт-дәстүрлерді көрсетеді. Конго мәдениеті аймаққа тән дәстүрлердің ықпалын да, отарлау дәуірінде келген және тайпалық салт-дәстүрлердің ерекшелігін жоймай, күшті әсерін сақтап келе жатқан шетелдік ықпалды да біріктіреді.
The culture of the Democratic Republic of the Congo is extremely varied, reflecting the great diversity and different customs which exist in the country. Congolese culture combines the influence of tradition to the region, but also combines influences from abroad which arrived during the era of colonization and continue to have a strong influence, without destroying the individuality of many tribal customs.
Халық, тіл және шығу тегі
Көптеген африкалық елдер сияқты, шекаралар отаршылдық державалармен белгіленді және этнолингвистикалық топтардың нақты таралуымен байланысы шамалы болды. Елде 242 тіл және, шамамен, сондай-ақ этникалық топтар бар. Жалпы алғанда, халықты құрайтын төрт негізгі топ бар: Конгоның ең ерте тұрғындары – пигмейлер, көбінесе аңшы-жинақшылар. Олар мыңдаған жылдар бойы өмір сүрген орманның жолдарын жақсы біледі және ауыл шаруашылығы өнімдеріне айырбастау үшін ұзын бойлы фермер көршілерімен ет саудалап өмір сүреді. Көбінесе пигмей емес қоғамға сіңіп, олардың тілі мен әдет-ғұрыптарын қабылдай бастайды. Бантулар Конгоға б.з.д. 2000 жылдан 500 жылға дейін бірнеше толқындарда, негізінен қазіргі Нигерияның оңтүстігіндегі аймақтан келді. Олардың саны ең көп, көбінесе қарапайым шаруалар болып тіршілік етеді. Олар елдің барлық аймақтарында кездеседі, ал олардың тілдері Конго Демократиялық Республикасының бес ресми тілінің үшін құрайды. Олардың ішінде Киконго я лета (Конго Орталық провинциясынан тыс жерлерде "Киконго" деп те аталады), лингала және тишулуба тілдері бар. Киконго я лета тілі Конго Орталық, Кванго және Квилу провинцияларында қолданылады және Бельгия отаршылдық әкімшілігімен насихатталды. Елорда Киншасада сөйлейтін лингала тілі елде кеңінен түсініледі, өйткені ол Конго өзені мен оның көптеген салаларының бойындағы сауданың лингва франкасы болып табылады. Лингаланың ұлттық армияның тілі ретінде бекітілуі, сондай-ақ оның конголық танымал музыканың мәтіндерінде қолданылуы оны қабылдауға ықпал етті және қазір елдегі ең танымал тілге айналды. Чилуба (Чилұба және Луба-Касай деп те аталады) оңтүстік-шығыс Касай аймақтарында сөйленеді. Бантулар Конго Демократиялық Республикасының төртінші ресми тілін – Кингвананы (суахили тілінің конголық диалектісін) әкелді. Бесінші тіл – француз тілі – Конгоның Бельгиямен отаршылдық қарым-қатынасының нәтижесінде мемлекеттік тіл болып табылады. Бұл суахили тілді бантулар жоғарыда аталған бантулармен туыс, бірақ олардың өмір салты әртүрлі, өйткені олар егіншілікпен қатар мал шаруашылығымен да айналысады. Олар Конгоның шығысындағы Руанда, Уганда, Бурунди және Танзания сияқты елдерден келді, сонымен қатар соңғы қақтығыстарды тудырған этникалық бәсекелестіктерді де әкелді. Елдің солтүстік-шығыс бөлігінде бастапқыда Оңтүстік Судан аймағынан келген топтар тұрады. Жалпы алғанда, бұл малшылар, оның ішінде тутсилер де бар. Бұл көшіп келушілер сол уақытта Руанда мен Бурундиге де келді, көбінесе жергілікті тұрғындармен араласты. Жоғарыдағы сипаттамалар қажеттілік бойынша оңайлатылған. Көптеген конголықтар көп тілді, ал қолданылатын тіл жағдайға байланысты. Мысалы, мемлекеттік қызметкер басқа лауазымды адаммен ресми және беделді тонды орнату үшін француз тілін, базарда тауар сатып алғанда лингала тілін, ал өз ауылында жергілікті тілді қолдануы мүмкін. Шығыста, Мобутудан кейінгі кезеңде Шығыс және Оңтүстік Африканың ықпалы тарағандықтан, ағылшын тілі де қолданылады. Конгода қолданылатын сленгтердің арасында Индубил 1960-шы жылдардан бері белгілі және қазіргі уақытта да дамып келеді. Этностық топтар арасындағы аралас некелер жиі кездеседі, әсіресе көптеген топтар қатар тұратын қалалық жерлерде. Еуропалықтар елде аз санда кездеседі, ауылдарда миссионерлер, ал қалаларда кәсіпкерлер мен саудагерлер ретінде танылады. Ливандықтар мен пәкістандықтар да саудагерлер ретінде жұмыс істейді. Конгодағы әртүрлі халықтар туралы толық ақпаратты Конгоның ерте тарихы мақаласынан табуға болады.
Pygmies, the earliest inhabitants of the Congo, are generally hunter gatherers. Expert in the ways of the forest, where they have resided for thousands of years, they live by trading meat with their taller farming neighbors in exchange for agricultural products. Increasingly, they are assimilating into non Pygmy society and adopting the latter's languages and customs. Bantus arrived in the Congo in several waves from 2000 BC to 500 AD, mainly from the area in what is now southern Nigeria. They are by far the largest group, and the majority live as subsistence farmers. They are present in almost every part of the country, and their languages make up three of the DRC's five officially recognized languages. Among these are Kikongo ya leta (also called "Kikongo" outside the Kongo Central province), Lingala and Tshiluba. Kikongo ya leta is spoken in Kongo Central, in Kwango and in Kwilu provinces, and was promoted by the Belgian colonial administration. Lingala, spoken in the capital Kinshasa, is increasingly understood throughout the country, as the lingua franca of trade, spoken along the vast Congo river and its many tributaries. Lingala's status as the language of the national army, as well as its use in the lyrics of popular Congolese music, has encouraged its adoption, and it is now the most prominent language in the country. Tshiluba (also known as Chiluba and Luba Kasai) is spoken in the southeastern Kasai regions. Bantus also brought in the fourth of the DRC's official languages, Kingwana — a Congolese dialect of Swahili. Note that the fifth language, French, is the official language of government, a result of Congo's colonial relationship with Belgium. These Swahili speaking Bantus are related to the other Bantus mentioned above, but tend to differ in their way of life, in that they practice herding as well as farming. They came from the various countries to the east of Congo: Rwanda, Uganda, Burundi and Tanzania, bringing with them many of the ethnic rivalries that have inflamed recent conflicts. The northeastern part of the country is inhabited by groups who are believed to have originally come from the southern Sudan region. In general, these are cattle herders and include the Tutsi. These migrants also entered Rwanda and Burundi around the same time, often mixing with the settled groups. The above descriptions are by necessity simplified. Many Congolese are multilingual, and the language used depends on the context. For instance, a government official might use French to set a tone of formality and authority with another official, use Lingala when buying goods at a market, and the local language when in his home village. English is also spoken, especially in the east where eastern and southern African influences have spread in the post Mobutu era. Among the slangs spoken in Congo, Indubil has been noted since around the 1960s, and continues to evolve nowadays. Mixed marriages between ethnic groups are common, particularly in urban areas where many different groups live side by side. Europeans appear in small numbers throughout the country, as missionaries in the countryside, and as businessmen and traders in the cities. Also acting as merchants are small numbers of Lebanese and Pakistanis. More information on the various peoples in Congo can be found in the Early Congolese History article.
Жергілікті дәстүрлі наным-сенімдер
Конголықтардың 11,5 пайызы ғана толығымен жергілікті сенімдерді ұстанады, бірақ бұл дәстүрлі сенім жүйелері христиан дінінің түрлерімен өріліп, конголықтардың көпшілігіне таныс. Демократиялық Конго Республикасының (ДКОР) барлық аймақтарында осы сенімдер әртүрлі формада көрінеді, бірақ олардың ортақ белгілері бар: рухтар әлемінің жолымен билейтін жаратушы рух, алайда бұл құдай оқиғалардың тікелей себебі болып саналмайды. Көптеген конго тілдерінде жаратушы құдайдың аты «әке» немесе «жасаушы» деген сөздерден туындайды. Кейбір топтар жаратушының кең тараған екенін, ал басқалары құдайдың аспанда мекендейтінін айтады. Көптеген түпкілікті діндердің жатқандарын үшін, жаратушы құдаймен байланыс ата-бабалардың рухтары арқылы жүзеге асырылады. Аз ғана топтар адамдардың тікелей байланысқа түсе алатынына сенеді. Денедегі өмірлік күшке сенім бар, ол өлім кезінде денені тастап, ата-баба рухына айналады. Бұл рухтар туыстарының өмірінде оларға жаза беру немесе сыйлау арқылы әрекет етуді жалғастырады. Католик дәстүріндегі қасиеттілерге ұқсас, кейбір көне ата-бабалар (мысалы, шебер аңшылар немесе діни көшбасшылар) бұрынғы туысқандарынан тыс адамдар тарапынан құрметтеледі. Көбінесе орманды аймақтарда табынылатын табиғат рухтары, айналмалар, бұлақтар және таулар сияқты нақты орындардың бейнесі болып табылады. Өмірден кейінгі әлем көбінесе көлдердің астындағы жер астында орналасқан деп есептеледі, онда конголық ауылдардың көшірмелері бар. Пайғамдар, сиқыршылар, түс жорушылар және емшілер – табиғаттан тыс күштердің арналары. Ата-бабаларға, табиғат рухтарына және жаратушы құдайға арналған рәсімдер мен ұжымдық дұғалар әдетте қасиетті ағаштар, үңгірлер немесе жол тоғысы сияқты белгілі бір орындарда өткізіледі. Бұл рәсімдер әдетте күнің нақты уақытында өтеді. Орындар мен уақыттар этникалық топтарға байланысты өзгереді. Сиқырға сенім кең таралған және кейде христиан дінінің фундаменталистік және евангелистік бағыттарымен тоғысады. Соңғы жылдары бұл сенімдер қалалық аймақтарда жаңа жақтастар тапты, бұрын олар негізінен ауылдық жерлермен шектелген. Сиқыршылыққа және әдеттен тыс күштерге сенімнің артуы соғыс пен кедейліктің салдарынан туған әлеуметтік құлдырауды көрсетеді. Конго қалаларында көшпенді балалардың көпшілігі сиқыршы деп айыпталғаннан кейін отбасыларынан қуылған. Бұл үйсіз «көше балалары» көбінесе зираттарда тұрады, тек түнде ғана шығады және құпия істермен айналысады. Би-Би-Сидің Киншасадағы көше балалары туралы мақаласын қараңыз. Салыстыру үшін, Маямидегі көше балаларының сенімдері туралы мақаланы қараңыз.
A creator spirit is thought to be sovereign of the spirit world, but this god is rarely the direct cause of events. In many Congolese languages, the name of the creator god derives from the word father or maker. Some groups regard the creator as being omnipresent, whilst others believe the god lives in the sky. For most believers in indigenous religions, contact with the creator god is made via ancestor spirits. A smaller number of groups believe that individuals can have direct contact. A belief in an essential life force which animates the body; the force is thought to leave the body upon death and become an ancestor spirit. These spirits continue to be active in the lives of living relatives—by either punishing or rewarding them. In a similar way to saints in the Catholic tradition, some long dead ancestors (for instance, great hunters or religious leaders) are venerated by people outside their former family. Nature spirits, worshiped mainly in forested regions, are often the embodiment of particular locations such as whirlpools, springs and mountains. The afterlife is believed to exist underground, especially under lakes, where ghostly replicas of Congolese villages reside. Diviners, witches, dream interpreters and healers act as conduits for supernatural forces. Ceremonies and collective prayers—to ancestors, nature spirits and the creator god—are generally performed at particular locations such as sacred trees, grottoes or crossroads. These ceremonies usually take place at a specific time of day. The location and times vary according to the ethnic group. Belief in Witchcraft is common, and sometimes intersects with the more fundamentalist and evangelical versions of Christianity. In recent years, these beliefs have gained adherents in urban areas, whereas before they were mainly confined to the countryside. The increasing beliefs in witches and sorcery have tended to mirror the social decay caused by war and poverty. Many of the street children that roam the Congo's cities have been cast out of their families after being denounced as witches. These homeless 'witch children' often live in cemeteries and only come out at night, and follow occult practices. See BBC News article on Kinshasa's street children. For comparison, see article on beliefs of Miami street children.
Католик және протестанттық христиандық
Конгода христиан дінінің тарихы ұзақ, ол 1484 жылы португалдықтар келіп, корольді және Конго халқының төңірегіндегілерді дінге көндіргеннен бастау алады. 1506 жылы португалдықтар қолдаған үміткер, Конгоның Альфонсо I патшалық таққа отырды. Альфонсо (Конго корольдік отбасы португалдық есімдерді қабылдай бастады) Ватиканмен қарым-қатынас орнатты. Көбірек дінге өту Бельгия отарлық кезеңінде болды. Христиан діні әртүрлі формаларда кездеседі және кейбір жағынан туған жергілікті сенімдерге қызықтай ұқсас. Отарлық кезеңде христиандықтың еуропалық үлгісі билік тарапынан алғаш рет насихатталды. Конголықтар көбінесе ақ адамдардан бөлек шіркеулерге немесе құлшылыққа қатысты. Егер олар бір төбеде ғибадат етсе, конголықтар артқы қатардағы орындықтарға, ал ақ адамдар алдыңғы қатардағы орындықтарға отыратын. Отарлық кезеңнің соңына қарай христиандыққа көбірек африкалық элементтер енгізілді, соның ішінде бұрын дінсіздік деп қарастырылған әндер мен билер. Соңында тіпті жергілікті ертегілер мен мифтер де конголық христиандыққа сіңіріліп, біріктірілді, бұл Еуропадағы христиандықпен болған процеске ұқсас. Соңғы кезде "Гүлдену Ілгісі" (немесе "Мүлік Ілгісі") кең таралды – бұл байлыққа ұмтылуға және жаңа өмірге баса назар аударатын христиандық түрі. Олар діни қызметкерлерге садақа берген арқылы дереу байлыққа және керемет өркендеуге жетеді деп сендіріледі. Олар көбінесе американдық телеуағыздаушылардың тәсілдерін қолданады және бұл хабарлама өте кедейлікте өмір сүріп жатқандарға тартымды.
Кимбангуизм
ХХ ғасырдың бірінші жартысында пайғамбарлық қозғалыстар пайда болды. Олардың мәні колонияға қарсы және христиандық сипатта болды, бұл билік тарапынан қатаң жазалау шараларына әкелді. Саймон Кимбангу осы қозғалыстардың ең ірісінің пайғамбары болды. Ол Киншасаға жақын жердегі ауылда дүниеге келіп, протестанттық христиандық миссиясында тәрбиеленіп, білім алды және дін қызметкері болуға дайындалды. 1921 жылдың сәуір айында 39 жасында ол Иса Мәсіхтен аян алғандығы туралы хабарлады, ол оны халқын қайта дінге келтіруге және өмірін Мәсіхке арнауға шақырды. Кимбангу бұл аянға мән бермеуді шешті және Киншасаға қашып, дін қызметкері қызметін тастап, қара жұмыс істеуге кірісті. Бірақ одан кейін тағы да көп аян келді, соңында ол шақыруға құлақ беріп, туған ауылына оралды және өмірін Мәсіхке арнауға кірісті. Ұзақ өтпей ол бір ауру әйелге қолын тигізіп, оны емдегендігі хабарланды. Кимбангу одан кейін ондаған ғажайыптар жасады, және оның айналасындағы ауылдар мен қалалардан ізбасарлар жиналды. Ресми католик ұйымдары билікке наразылық білдірді, ал протестанттық шіркеу оны тастап кетті. Кимбангудың діни қызметінің экономикалық әсері сезілді, мыңдаған конголықтар жұмыстарын тастап, Кимбангудың сөзін тыңдауға келді. Маусым айында бельгиялықтар оны төңкеріс пен азаматтық басқыншылықты қоздырды деген айыппен тұтқындады. Төрт айдан кейін ол өлім жазасына кесілді. Халықаралық қоғамның қарсылығынан кейін Бельгияның Альберт I-і жазаны өмір бойына түрмеде отыруға ауыстырды. Ол 1951 жылы түрмеде 30 жылдан кейін қайтыс болды. Колониялық билік оның қозғалысы тұтқындалғаннан және қайтыс болғаннан кейін әлсіреп, жойылатынын болжады, бірақ шіркеу жер астында дамып, отаршылдыққа қарсы күресте тиімді құрал болды. Отаршылдықтан кейінгі кезеңде оның жетістіктері әртүрлі болды. Мобуту шіркеуді тыйым салудың орнына, оны бейтараптандырудың тиімдірек жолын таңдады: шіркеумен ынтымақтасып, оған ресми мәртебе берді. Кимбангуизм қазір елдің барлық аймақтарына тарады және қазірдің өзінде көршілес тоғыз елде филиалдары бар, бұл оны Африкадағы ең танымал "жергілікті" христиандық формасына айналдырды. Жақтастары темекі шегуден, алкоголь ішуден және зорлық-зомбылықтан аулақ. Моногамия қағидасы сақталады.
Діндер бүгінгі күні
Конституцияның 22-бабы діни бостандыққа мүмкіндік береді. Үкімет осы құқықтарды көбінесе сақтайды. Пайғамбарлық топтар мен жартылай әскери ұйымдардың байланысының нәтижесінде кейбір аймақтарда діни шиеленіс бар. Екінші Конго соғысы әлі де тоқтамайтын шығыс аймақта, кейбір партизандық топтардың құрамында маңызды діни элементтер бар, мысалы, олар белгілі бір нышандарды (фетиштерді) кию арқылы жаудың оқтарын суға айналдыра алады деп сенейді.
Ас мәзірі
Жердің тек 2,86%-ы ғана өңделеді, ал оның көп бөлігі қарапайым шаруашылыққа пайдаланылады. Адамдар жабайы жемістер, саңырауқұлақтар мен бал жинап, сондай-ақ аң аулап, балық аулайды. Олар көбінесе осы өнімдерін базарларда немесе жол жиегінде сатады. Соңғы соғыс және нашар жол жүйесі мал шаруашылығының және ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының дамуына кедергі келтірді. Конгоның егістік жерлері әртүрлі дақылдардың көзі болып табылады. Оларға жүгері, күріш, маниока, тәтті картоп, ямс, таро, банан, помидор, тықсы және түрлі бұршақтар мен жаңғақтар жатады. Бұл тағамдар елдің барлық аймақтарында желінеді, бірақ сонымен қатар аймақтық тағамдар да бар. Экспортқа ең маңызды дақылдар – кофе және пальма майы. Конго Демократиялық Республикасының ұлттық тағамы – моамбе тауығы, ол пальма жаңғағында пісірілген, ал жаңғақ Африкалық пальма майы ағаштарының жемістерінен алынып, майға айналдырылады. Тауық пен соусты пияз, сарымсақ, чили және жаңа қызанақпен бірге күрішпен қоса береді. Конгоның көптеген асханаларында арақ, тауық және ямс сияқты ингредиенттер танымал. Аймақтағы тағы бір тағам – либоке, ол банан жапырақтарына оралған тауық, балық және көкөністерден дайындалады. Жапырақтарға оралғаннан кейін тағам қайнатылады, буға пісіріледі немесе пешке қойылады. Конго Демократиялық Республикасының әртүрлі аймақтарында ас-су әр түрлі, бірақ фуфу Конгоның барлық аймақтарында танымал. Фуфу – қайнатылған және шар тәрізді пішінді касава, ямс немесе бананнан жасалады. Фуфу көптеген тағамдарға гарнир ретінде беріледі және қабынуды азайту және ас қорыту денсаулығын жақсарту сияқты көптеген пайдалы қасиеттері бар.