Вильнюс аймағы: тарихы мен географиясы

Кіріспе

Вильнюс округінің муниципалитеті – Литвадағы 60 муниципалитеттердің бірі. Ол үш жағынан ел астанасы Вильнюсті қоршап тұрады. Муниципалитет батыста Тракай ауданымен және Электренай муниципалитетімен, шығыста Беларусьтің Астравец және Ашмяны аудандарымен, солтүстікте Ширвинтос, Молетай және Швенчионис аудандарымен, ал оңтүстікте Шальчининка ауданымен шектеседі. Аудан халқы Литвадағы ең қарқынды өсіп жатқандардың бірі, себебі Вильнюс тұрғындары қала шеткеріне қоныс аударуда. 2024 жылғы қаңтарда халық саны 116 584 адамды құрады, бұл 1990-жылдардың басындағы 84 мыңнан асып, 30 жыл ішінде үштен бірден астамға өсті.

Тарих

Вильнюс аудандық муниципалитеті Балтық тайпалары қоныстанған аумақта орналасқан (б.з. 3/4 – 11/12 ғасырлар). Оның шекараларында осы кезеңге қатысты көптеген археологиялық ескерткіштер табылды. Ұлы Литва княздығы құрылған кезде, қазіргі Вильнюс аудандық муниципалитетінің басым бөлігі Литва княздығының ядросы болды, ал Майшиагаладан солтүстікке қарайғы аумақ Вильнюстің солтүстігіндегі Букишкиспен байланысты. Ян Длугош айтуынша, Литваның язычник билеушісі Алгирдас 1377 жылы Майшиагала қамалында қайтыс болғаннан кейін, Майшиагала маңындағы Кукавейтис қасиетті орман қорымында өртеліп, жерленген. 13-14 ғасырлардағы жазба дереккөздерде белгілі Неменчина (1338), Майшиагала (1254, 1365) және Мединка (1387) Литвадағы ең көне елді мекендердің қатарында болды. Бұл орталықтар сауда, қорғаныс және діни мақсаттарда қолданылды. Литва христиан дінін қабылдағаннан кейін мұнда алғашқы шіркеулер салынды. Вильнюс Ұлы Литва княздығының астанасы болғандықтан, қала төңірегіндегі аумақ мемлекеттің орталық бөлігін құрады, осылайша «Литваның түпкілікті жері» деп аталды. Бұл аудан әлдеқайда ірі, кейіннен Вильнюс воеводтығының негізгі бөлігін құрады. Польша-Литва достастығының тарауынан кейін Вильна губернаторлығы құрылды, ал Виленский уезі қазіргі Вильнюс аудандық муниципалитетінің аумағын толығымен қамтыды. 1923 жылы Вильнюс және оның маңындағы аудандардың Ұлыбритания аралық Польшаға қосылуымен, қазіргі Вильнюс аудандық муниципалитеті Вильно-Троки округінің ядросы болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вильнюс аудандық муниципалитеті құрылды. Бастапқыда шағын болған Вильнюс ауданы (938 км²) жақын арада едәуір кеңейтілді, Науйоджи Вильня ауданы (1959 ж.) және Неменчина ауданы (1962 ж.), сондай-ақ Укмерге ауданының бір бөлігі қосылды. Бірақ, Молетай және Швенчионис аудандарына, соның ішінде Пабрадеге (1962 ж.) кішігірім әкімшілік аумақтар берілді. 1962 жылдан бастап (2313 км²) Вильнюс аудандық муниципалитетінің аумағына (қазіргі 2129 км²) Вильнюс қаласына бірнеше аумақ қосылды. 1987 жылдың наурыз айында Пашилайчи, Фабионишкес, Келмия, Раистеляй және Павильонис, Балтой Воке, Прашишкес, Бажорай, Буйвидишкес, Григайчи және Ванагине ауылдарының бір бөлігі Вильнюс қаласына қосылды. Муниципалитеттің басым бөлігі Вильнюс қалалық белдеуіне жатады, астананың қала маңындағы аймағын құрайды. Ауданды түбегейлі өзгертетін кейбір жобалар іске асырылмады. Ұлыбритания аралық кезеңде 1938 жылы су электр стансасының құрылысы басталды, бірақ 1940 жылы тоқтатылды. Турнишке мен Неменчина арасындағы су қоймасы құрылмады. 70-ші жылдары Судерведе сорғы стансасын салу жоспары да тоқтатылды, оның орнына Круонисте осындай станса салынды.

Vilnius district municipality is situated in the territory once settled by the Baltic (c. 3/4th–11/12th century AD), and numerous archaeological sites from this period are situated within its borders. During the formation of the Grand Duchy of Lithuania, the major part of what is now Vilnius district municipality was the nucleus of the Duchy of Lithuania, while the territory to the north of Maišiagala belonged to the There is some evidence that Bukiškis just north of Vilnius whose historic name was Gedvydžiai could be associated with Duke Gedvydas and through this link – with Mindaugas. According to Jan Długosz, the pagan ruler of Lithuania Algirdas was cremated in the sacred forest of Kukaveitis near Maišiagala after his death in Maišiagala castle in 1377. Nemenčinė (1338), Maišiagala (1254, 1365) and Medininkai (1387), known from written sources from the 13th 14th centuries, were among the oldest settlements in Lithuania. These were trade and defense centers with castles as well as religious centers – after the Christianization of Lithuania, early churches were built here. As Vilnius was the capital of the Grand Duchy of Lithuania, the territory around the city was forming the very center of the state, so called Lithuania proper. It was the major part of a much larger and later – Vilnius Voivodeship. After the partitions of the Polish Lithuanian Commonwealth, Vilna Governorate was formed and Vilensky Uyezd occupied all of what is now Vilnius district municipality. When Vilnius and its suburbs in 1923 were incorporated into Interwar Poland, what is now Vilnius district municipality was the core of Wilno Troki County. After World War II, Vilnius district municipality was formed. The initially small Vilnius district (938 km2) was soon significantly enlarged, absorbing Naujoji Vilnia district (in 1959) and Nemenčinė district (in 1962) and parts of Ukmergė district, but transferring some smaller administrative territories to Molėtai district and Švenčionys district, including Pabradė (in 1962). After 1962 (then 2313 km2), there were only minor administrative reforms, attaching some territories from Vilnius district municipality (now 2129 km2) to Vilnius city. In March 1987, the villages of Pašilaičiai, Fabijoniškės, Kelmija, Raisteliai and parts of the villages of Pavilionys, Baltoji Vokė, Prašiškės, Bajorai, Buivydiškės, Grigaičiai and Vanaginė were attached to Vilnius city. Almost all of the municipality belongs to the Vilnius urban belt, forming suburban environs of the capital city. Some projects, that may have been changed the district radically were not implemented. During the interwar period, hydropower plant was started to be built in 1938 only to be abandoned in 1940. The reservoir between Turniškės and Nemenčinė was not created. During the 70s, a plan to build a pumped storage plant in Sudervė was too dropped off and such a plant was built in Kruonis instead.

Демография

Литвадағы ауданның айрықша поляк халқы көп, халықтың 46%-ы өзін поляк деп жариялайды. Бірақ, 1980-ші жылдардың соңында 80%-дан астам болған бұл көрсеткіш, қала маңына қоныс аудару, жас құрамы (жаңадан келген жастардың көп бөлігі литвалықтар, ал ауыл тұрғындарының көбі поляктар) және мәдени ықпалдасу салдарынан азайып келеді. 2011 жылғы халық санағы бойынша, 95 348 тұрғынның 52,07%-ы поляктарды құрады. Оның ішінде 32,47%-ы литвалықтар, 8,01%-ы орыстар, 4,17%-ы белорустар, 0,65%-ы украиндықтар және 0,11%-ы еврейлер болды. 2021 жылғы халық санағының нәтижесінде этнографиялық құрамы мынадай болды: поляктар – 46,75%, литвалықтар – 38,52%, орыстар – 7,35%, белорустар – 3,26%, украиндықтар – 0,63%, басқалар – 0,86%, ал тұрғындардың 2,64%-ы этнографиялық тегін ашып көрсетпеді.