Түбірсақ және қалпақша салу технологиясы

Кіріспе

Өсімдіктердің тамыр жүйесі

Тамырсабақ – өсімдіктің бір бөлігі, көбінесе жер астындағы бөлігі, одан жаңа жер үсті өсінділерін өсіруге болады. Оны басқа бір өсімдіктің бүршігі егілген, жақсы дамыған тамыр жүйесі бар сабақ деп те сипаттауға болады. Бұл тамырша немесе жер асты сабағын білдіруі мүмкін. Қауптау кезінде ол басқа өсімдіктің кесілген бөлігі немесе бүршігі егілген, қалыптасқан, сау тамыр жүйесі бар өсімдікке, кейде тек қана сабаққа қатысты қолданылады. Кейбір жағдайларда, мысалы, жүзім және басқа да жидектер, кесінділер тамырсабақ үшін пайдаланылуы мүмкін, тамырлар оларды отырғызудан бұрын питомник жағдайында қалыптасады. Өсімдіктің тамырсабағына егілген бөлігі әдетте қос түп деп аталады. Қос түп – бұл өсімдіктің жер бетінде өсіруші қалаған қасиеттері бар бөлігі, оның ішінде фотосинтездік белсенділік және жеміс немесе сәндік қасиеттері бар. Тамырсабақ топырақпен өзара әрекеттесуіне байланысты таңдалады, жаңа өсімдікті қолдауға тамырлар мен сабақ береді, топырақ суын және минералдарды қажет етеді және тиісті зиянкестер мен ауруларға төтеп береді. Бірнеше аптадан кейін екі бөліктің тіндері бірігіп өсіп, бір өсімдік болады. Бірнеше жылдан кейін трансплантация орнын анықтау қиын болуы мүмкін, бірақ өнімде әрқашан екі генетикалық жағынан әртүрлі өсімдіктің компоненттері болады. Тамырсабақтарды пайдалану көбінесе жеміс беретін өсімдіктер мен ағаштармен байланысты, және тұқымнан өспейтін немесе өз тамырларында өскенде ауруларға әсіресе бейімделген көптеген өсімдіктерді жаппай көбейтуге пайдалы. Гүлзарда жүздеген жылдар бойы, тіпті Рим дәуірінде, тұқымдарды егудің тәжірбиесі болғанмен, қазіргі кездегі жеміс бақтарындағы тамырсабақтың көбісі XX ғасырда пайда болды. Бір қос түп немесе қос түп түріне бірнеше тамырсабақ пайдалану мүмкін, өйткені әр түрлі тамырсабақтар күштілік, жеміс мөлшері және ерте пісіп-жетілу сияқты әртүрлі қасиеттерді береді. Тамырсабақтар құрғақшылыққа, тамыр зиянкестеріне және ауруларға төзімділік сияқты қасиеттері үшін таңдалуы мүмкін. Коммерциялық егу үшін жүзім бұталары көбінесе филоксераның зақымдануын болдырмау үшін тамырсабақтарға егіледі, бірақ артқы бақ жүзімшілеріне сатылатын жүзім бұталары болмауы мүмкін. Тамырсабақ қос түптен басқа түр болуы мүмкін, бірақ әдетте ол тығыз байланысты болуы керек, мысалы, көптеген коммерциялық алмұрттар квинс тамырсабағында өсіріледі. Қауптау кезең-кезеңмен де жүзеге асырылуы мүмкін; жақын туысқан қос түп тамырсабаққа, ал аз туысқан қос түп бірінші қос түпке ілініп отыр. Бірнеше қос түпті сериялы қауптау арқылы бірнеше түрлі жеміс қос түпті ағашты өндіруге болады, ал бір тамырсабақ бүкіл жүйеге су мен минералдарды алып, таратады. Үштен астам сорттары барлары "отбасылық ағаштар" деп аталады. Егер белгілі бір егістікке немесе бақ-бақшаға өсімдіктің топырағын қосу қиын болса, онда өсірушілер топыраққа сай келетін тамырсабаққа қос түп шашады. Кейін, өсіру жағдайларына ең жақсы сәйкес келетінін білу үшін, бірнеше тамырсабақты отырғызу ыңғайлы болуы мүмкін; ең сәтті тамырсабақты анықтағаннан кейін, қос түптің жеміс беру сипаттамаларын кейінірек қарастыруға болады. Тамырсабақтар кеңінен зерттелген және көбінесе олардың идеалды топырағы мен климаты туралы толық нұсқаулықпен бірге сатылады. Өсірушілер pH, минералды құрамы, нематодтар популяциясы, тұздылығы, судың болуы, патогендер жүктемесі мен олардың топырағының құмдылығын анықтайды және оған сәйкес келетін тамырсабақты таңдайды. Генетикалық зерттеулер жиі жүргізіліп, жаңа тамырсабақтар да әрдайым жасалып келеді.

A rootstock is part of a plant, often an underground part, from which new above ground growth can be produced. It could also be described as a stem with a well developed root system, to which a bud from another plant is grafted. It can refer to a rhizome or underground stem. In grafting, it refers to a plant, sometimes just a stump, which already has an established, healthy root system, onto which a cutting or a bud from another plant is grafted. In some cases, such as vines of grapes and other berries, cuttings may be used for rootstocks, the roots being established in nursery conditions before planting them out. The plant part grafted onto the rootstock is usually called the scion. The scion is the plant that has the properties that propagator desires above ground, including the photosynthetic activity and the fruit or decorative properties. The rootstock is selected for its interaction with the soil, providing the roots and the stem to support the new plant, obtaining the necessary soil water and minerals, and resisting the relevant pests and diseases. After a few weeks, the tissues of the two parts will have grown together, eventually forming a single plant. After some years, it may be difficult to detect the site of the graft although the product always contains the components of two genetically different plants. The use of rootstocks is most commonly associated with fruiting plants and trees, and is useful for mass propagating many other types of plants that do not breed true from seed, or are particularly susceptible to disease when grown on their own roots. Although grafting has been practiced for many hundreds of years, even in Roman times, most orchard rootstocks in current use were developed in the 20th century. A variety of rootstocks may be used for a single species or cultivar of scion because different rootstocks impart different properties, such as vigour, fruit size and precocity. Rootstocks also may be selected for traits such as resistance to drought, root pests, and diseases. Grapevines for commercial planting are most often grafted onto rootstocks to avoid damage by phylloxera, though vines available for sale to back garden viticulturists may not be. The rootstock may be a different species from the scion, but as a rule it should be closely related, for example, many commercial pears are grown on quince rootstock. Grafting can also be done in stages; a closely related scion is grafted to the rootstock, and a less closely related scion is grafted to the first scion. Serial grafting of several scions may also be used to produce a tree that bears several different fruit cultivars, with the same rootstock taking up and distributing water and minerals to the whole system. Those with more than three varieties are known as 'family trees'. When it is difficult to match a plant to the soil in a certain field or orchard, growers may graft a scion onto a rootstock that is compatible with the soil. It may then be convenient to plant a range of ungrafted rootstocks to see which suit the growing conditions best; the fruiting characteristics of the scion may be considered later, once the most successful rootstock has been identified. Rootstocks are studied extensively and often are sold with a complete guide to their ideal soil and climate. Growers determine the pH, mineral content, nematode population, salinity, water availability, pathogen load and sandiness of their particular soil, and select a rootstock which is matched to it. Genetic testing is increasingly common, and new cultivars of rootstock are always being developed.

AxR1

AxR1 – бұрын Калифорниядағы шарап өндірісінде кеңінен қолданылған жүзім тамыр тұқымы. Оның аты "Арамон Рупестрис Ганзин №1" деген аббревиатура, ол өз кезегінде оның тегіне негізделген: француздық жүзім гибридтеуші Ганзин жасаған араластыру, яғни Витис винифера сорты мен американдық жүзім түрі – Витис рупестрис арасындағы будандасу. Витис рупестрис өздігінен де тамыр тұқымы ретінде қолданылған, "Рупестрис Сент-Джордж" немесе "Сент-Джордж" деп аталған, бұл Францияның оңтүстігіндегі Сент-Жорж д'Орке қаласына сілтеме, онда ол танымал болған. AxR1 Калифорнияда белгілі бір деңгейде танымал болды, өйткені ондаған жылдар бойы Франция мен Оңтүстік Африкадан оның филоксераға осалдығы туралы бірнеше ескертулерге қарамастан, оны артықшылықты тамыр тұқымы деп ұсынды (ол 1900 жылдардың басында Еуропада сәтсіздікке ұшыраған). Ақырында 1980 жылдары ол филоксераға тап болды, нәтижесінде Напа мен Сономаның көп бөлігін қайта отырғызу қажет болды, бұл ауыр қаржылық шығындарға әкелді. AxR1 қолдануға қарсылық көрсеткендер, мысалы, Ридж Вайньярдс компаниясының Дэвид Беннион сияқты, өз жүзімдіктерін филоксерадан сақтап қалды.

Алма түбіртектері

Алма ағаштары үшін алма тамыршалары қолданылады және көбінесе тамырға егілетін ағаштың мөлшерін анықтайтын фактор болып табылады. Шала өсімді, жартылай шала өсімді, жартылай стандартты және стандартты – өсірілетін тамырлардың әртүрлі мөлшерлері үшін өлшемдер, стандартты ең ірісі, ал шала өсімді ең кішісі. Бүкіл әлемдегі алма өндірісінің көп бөлігі тиімділікті арттыру, тығыздықты ұлғайту және гектар басына жеміс түлімін көбейту үшін шала өсімді тамыршаларды пайдалануда. Бұл тамырша көгершінге және мойын шіруіне орташа сезімтал, ал оттық ауруға және түйінге өте сезімтал. Бұл тамыр өте өнімді және ерте жеміс беретін болып саналады, сондай-ақ өмірінің алғашқы жылдарында тіреу тірегін қажет етеді.