Кіріспе

Айналу сезімінің бір түрі – адамның өзі қозғалып жатқандай немесе айналасындағы заттар қозғалып жатқандай сезінуі. Жақсы түрдегі эпизодтық позициялық айналу (жақсы түрдегі пароксизмалық позициялық айналу) қозғалыс кезінде қайталап тұратын айналу эпизодтары болатын және эпизодтар арасында денсаулығы жақсы адамдарда көбірек кездеседі. Әсіресе, әлсіздік, бас ауруы, көздің қос көруі немесе сезімнің жоғалуы сияқты басқа да мәселелер пайда болса. Жыл сайын шамамен 5% адам айналу сезіміне шалдығады.

Жіктеу

Вертиго вестибулярлық жолдың қызмет бұзылуының орналасқан жеріне қарай перифериялық немесе орталық деп жіктеледі, бірақ психологиялық факторлардың салдарынан да туындауы мүмкін. Вертиго объективті, субъективті және псевдовертиго түрлеріне де бөлінеді. Объективті вертиго – адамның айналасындағы қозғалмайтын заттардың қозғалып жатқанын сезінуімен сипатталады. Субъективті вертиго – адамның өзінің қозғалып жатқанындай сезінуін білдіреді.

Шекаралық

Ішкі құлақтың немесе жартылай шеңберлі каналдардан, вестибюльден (утрикула мен сакуладан) және вестибюльдік жүйкеден тұратын вестибюльдік жүйемен байланысты проблемалар тудырған бас айналуы "перифериялық", "отологиялық" немесе "вестибюльдік" бас айналуы деп аталады. Ең көп таралған себебі – жақсы тіршілік ететін пароксизмалық позициялық бас айналу (ЖТПБА), ол барлық перифериялық бас айналудың 32% құрайды. Ішкі құлаққа әсер ететін кез келген қабыну, мысалы, суық тию, тұмау, бактериялық инфекциялар, химиялық заттардың (мысалы, аминогликозидтер) әсері немесе физикалық жарақаттар (мысалы, бас сүйегінің сынуы) уақытша бас айналуға себеп болуы мүмкін. Қозғалысқа байланысты ауру кейде перифериялық бас айналудың себебі ретінде жіктеледі. Перифериялық бас айналумен ауыратын адамдар көбінесе жеңіл-орталық деңгейде тепе-теңдіктің бұзылуы, лоқсып құсу, есту қабілетінің төмендеуі, құлақтағы шу, құлақтың толу сезімі және құлақтағы ауырсыну сезімімен келеді. Орталық бас айналуымен бірге неврологиялық жетіспеушіліктер (мысалы, дұрыс емес сөйлеу және екі көру) және патологиялық нистагм (таза тік/бұрылу) болуы мүмкін. Бұл көбінесе лоқсып құсу, құлау, ой-өрістің өзгеруі және жүру қиындықтарымен байланысты. Бас айналумен ауыратын адамдарда қайталамалы эпизодтар жиі кездеседі және көбінесе өмір сапасын нашарлатады. Созылмалы бас айналу симптомдары бір күннен астам уақытқа созылады. Сонымен қатар, жас өскен сайын ампула мен отолит мүшелерінің дегенерациясы байқалады. Созылмалы басталу көбінесе орталық бас айналу белгілерімен және симптомдарымен бірге жүреді. Бұл вестибуло-окулярлық рефлексті (ВОР) іске қосады. Глутамат орталық вестибулярлық нейрондардың тынығудағы қызметін сақтайды және ВОР доғасының барлық үш нейронында синаптық берілісті реттеуге қабілетті. Ацетилхолин перифериялық және орталық синапстарда қоздырғыш нейротрансмиттер ретінде жұмыс істейді. Гамма-аминобүтір қышқылы (GABA) медиалдық вестибулярлық ядроның комиссураларына, мишақша Пуркинье жасушалары арасындағы байланыстарға, бүйірлік вестибулярлық ядроға және тік ВОР-ға тежегіш әсер етеді деп есептеледі. Тағы үш нейротрансмиттер орталық жүйке жүйесінде жұмыс істейді. Допамин вестибулярлық компенсацияны жылдамдатуы мүмкін. Норадреналин вестибулярлық стимуляцияға орталық реакциялардың қарқындылығын реттейді және компенсацияны жеңілдетеді. Гистамин тек орталық жүйке жүйесінде ғана кездеседі, бірақ оның рөлі әлі анықталмаған. Допамин, гистамин, серотонин және ацетилхолин – лоқсып құсуды тудыратын нейротрансмиттерлер деп саналады.

Диагностика

Вертигоны анықтау үшін жасалатын тестілер көбінесе нистагмды қоздыруға және вертигоны бас айналудың басқа себептерінен – мысалы, пресинкоптан, гипервентиляция синдромынан, тепе-теңдік бұзылысынан немесе психикалық себептерден туындаған басы ауру сезімінен ажыратуға бағытталған. Сондай-ақ, компьютерлік динамикалық постурография (КДП) қолданылады. HINTS тесті – бұл дәрігерлердің қарауылда жүргізе алатын үш физикалық тексерудің жиынтығы, ол вертигоның орталық және шеткі себептерін ажыратуға көмектеседі. HINTS тестіне горизонталь бас импульсі тесті, бастапқы қарауда нистагмды бақылау және көздің қисықтығын анықтау тесті кіреді. Дәрігерлер кейде вертигоны диагностикалау үшін КТ немесе МРТ сканерілерін пайдаланады.

Меньер ауруы

Меньер ауруы – ішкі құлақтың себебі белгісіз ауруы, бірақ ішкі құлақтағы эндолимфалық сұйықтықтың көлемі артуынан (эндолимфалық гидропс) туындайды деп саналады. Ауру прогрессірлеген сайын есту қабілеті нашарлайды.

Вестибулярлық неврит

Вестибулярлы неврит ауыр бас айналумен көрінеді. Вестибулярлы невритпен ауыратын адамдарда әдетте есту қабілетіне қатысты белгілер болмайды, бірақ құлақта толықтық сезімі немесе құлақ шуы (тиннитус) болуы мүмкін. Дегенмен, бір болжам бойынша, тригеминальды нервтің стимуляциясы мигрені бар адамдарда нистагмға әкелуі мүмкін.

Декомпрессиялық ауру

Пауэллдің 2008 жылғы баяндамасы бойынша, АҚШ Теңіз күштері бас аймауының (вертиго) декомпрессиялық аурудың 5,3% жағдайында белгі ретінде тіркелгенін көрсетеді. Мысалы, суға түсудің ең терең бөлігінде гелийге бай тримикс қолданғаннан кейін, судан көтерілу кезінде суарғыш гелий мөлшері азаятын және оттегі мен азот мөлшері артатын қоспаларға ауысады. Азот гелийге қарағанда тіндерге 2,65 есе баяу сіңеді, бірақ 4,5 есе жақсы ериді. Азот және гелийдің үлесі әртүрлі газ қоспаларын ауыстыру "жедел" тіндердің (қанмен жақсы қамтамасыз етілген тіндердің) жалпы инертті газ жүктемесін арттыруы мүмкін. Бұл көбінесе ішкі құлақтың декомпрессиялық ауруын тудырады, себебі құлақ осы әсерге ерекше сезімтал болып көрінеді.

Инсульт

Артқы қақпақты қамтитын инсульт (ишемиялық немесе геморрагиялық) орталық бас айналуының себебі болып табылады.

Этимология

Вертиго латын тіліндегі "vertō" сөзінен шыққан, ол "айналу немесе домалану қозғалысы" деген мағынаны білдіреді.