Кіріспе
Бағынышты мінез типі – психологияда оңшыл авторитаризм (RWA) – бұл өз билік иелеріне жоғары деңгейде мойынсұнуға бейім, аталған биліктің атынан агрессивтілік танытатын және ойлау мен мінез-құлқында конформизмді ұстанатын адамды сипаттайтын көзқарастар жиынтығы. Бұл көзқарас халық арасында мәдениетке қарай өзгереді, себебі адамның тәрбиесі мен білімі осындай көзқарасты қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Боб Альтемейер оңшыл авторитаризмді Теодор Адорноның зерттеулерінің жетілдірілген нұсқасы деп анықтады. Адорно фашизмнің өркендеуін және Холокосты түсіндіру мақсатында авторитарлық мінездің бар екенін алғаш ұсынды, бірақ оның теориясы Фрейдтің психоанализімен байланысты болғандықтан, қолдау таппады. Дегенмен, Альтемейер Адорноның дұрыс бағытта екенін сезінді және осыған орай ғылыми тұрғыдан дәл теорияны жасады. RWA шкаласы Солтүстік Америкада авторитаризмді өлшеу үшін жасалған. Ол Австралия сияқты ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде де сенімділігін дәлелдеді, бірақ мәдени ерекшеліктер мен аударма мәселелеріне байланысты Франция сияқты басқа елдерде тиімділігі төмендеу.
the personality type
In psychology, right wing authoritarianism (RWA) is a set of attitudes, describing somebody who is highly submissive to their authority figures, acts aggressively in the name of said authorities, and is conformist in thought and behavior. The prevalence of this attitude in a population varies from culture to culture, as a person's upbringing and education play a strong role in determining whether somebody develops this sort of worldview. The right wing authoritarian was defined by Bob Altemeyer as a refinement of the research of Theodor Adorno. Adorno was the first to propose the existence of an authoritarian personality as part of an attempt to explain the rise of fascism and the Holocaust, but his theory fell into disfavor because it was associated with Freudian psychoanalysis. Altemeyer nonetheless felt that Adorno was on to something, and so developed a more scientifically rigorous theory. The RWA scale was designed to measure authoritarianism in North America. It has proven to be similarly reliable in English speaking countries such as Australia, but less effective in other countries such as France due to cultural differences and translation issues.
Бағындыру
Оңшыл авторитаристер өздерінің басшыларының айтқандарын шындық деп қабылдауға бейім және олардың бұйрықтарына дайын түрде бағынады. Олар билікті құрметтеу – қоғамдағы әрбір адамның ұстануы керек маңызды моральдық қасиет деп санайды. Олар билікті қаншалықты сынға алуға болады дегенге қатаң шектеулер қояды және сыншыларды не туралы сөйлейтінін білмейтін алауыздар деп санайды. Олар тіпті адал емес, сыбайлас жемқор, бейтарап билік иелеріне де өте мойынсұнады. Олар өздерінің басшылары адал, қамқор және қабілетті екенін айтып, керісінше кез келген дәлелді жалған немесе маңызды емес деп қабылдамайды. Олар биліктің өз шешімдерін қабылдауға құқығы бар деп санайды, тіпті бұл барлық адамдарға жүктейтін ережелерді бұзуды білдірсе де. "Лидер" – бұл авторитарлық адамның өз қоғамына билік етуге моральдық құқығы бар (егер заңдық құқығы болмаса) деп санайтын адам. Оңшыл авторитаристер заңды деп санайтын билік тұлғаларына өте мойынсұнады, керісінше, заңды емес деп санайтын билік тұлғаларына өте бүлікшіл болуы мүмкін. Соңғылардың мысалы – американдық консерваторлардың президент Барак Обамаға деген көзқарасы. Обама заңды түрде олардың президенті болып, сайлауда әділ жеңіске жеткенімен, көптеген американдық консерваторлар оның президент болуға моральдық құқығы жоқ деп санайды. Бұл көзқарастың бір аспектісі – "туған жерінен күдік тудырушылар" қозғалысы болды, ол Обаманың шын мәнінде Кенияда туылған және өзін қызметке жарамды ету үшін жалған туу куәлігін қолданған деген сөз байластыру теориясын қолдады (АҚШ-та тек табиғи туылған азаматтар ғана президент бола алады).
Агрессия
Авторитарлық биліктегі адамдар өздерінің басшылары жау деп белгілеген, немесе авторитарлық биліктегілердің қоғамдық тәртіпке қауіп төндіретін деп санайтын адамдарға өте агрессивті болып келе алады. Кез келген адам авторитарлық агрессияның нысанына айналуы мүмкін, бірақ көбінесе сырттан келгендер немесе әлеуметтік нормадан тыс адамдарға шабуыл жасалады. Мысалы, нацистік Германияда коммунистер мен еврейлер, ал АҚШ-та феминистер мен гомосексуалдар. Бірақ, егер билік өкілдері рұқсат берсе, авторитарлық биліктегі адам авторитарлық емес адамнан гөрі тіпті қарапайым адамдарға да шабуыл жасауы мүмкін. Алтемэйердің айтуынша, авторитарлық биліктегілер өздеріне тиімді жағдай туғанда шабуылдайды, тіпті оларды "қорыққан" деп атайды, себебі олар көбінесе әйелдер сияқты өздерін қорғай алмайтын адамдарға шабуыл жасайды. Авторитарлық агрессияны ең көп қоздыратын фактор – қорқыныш, әсіресе адамдардан қорқу. Бұл зорлық-зомбылық жасайтындар, мысалы, бұзақылар, террористтер және шетелдік басқыншыларды, сондай-ақ гомосексуалдар мен атеистер сияқты моральдық тұрғыдан бұзылған деп саналатын адамдарды қамтиды. Авторитарлық биліктегілер жазаға берік сенімді. Барлық жағдайлар тең болғанда, олар авторитарлық емес судьяларға қарағанда қатал жазаларды ұсынуға бейім. Олар дене жазасын және өлім жазасын қолдауға көбірек дайын. Бірақ, егер қылмысты жоғары мәртебелі адам, әдеттен тыс немесе төмен мәртебелі құрбанға қарсы жасаса, олар кешіруге немесе тіпті мақұлдауға бейім. Осы тұрғыдан алғанда, авторитарлық агрессия – әлеуметтік иерархия мен нормаларды сақтау туралы. Алтемэйер келтірген мысалдарға полиция қызметкерінің "өзін биік санаған" наразылықты ұрып-соғуы, бухгалтердің қаңғыбасқа шабуыл жасауы, немесе гомофоб наразылық білдірушінің гей құқығын қорғаушыға шабуыл жасауы жатады.
Конвенционализм
Авторитарлар қоғамның дәстүрлі нормаларына мызғымып берілген, онда топ ішіндегі үйлесімділік топтың барлық мүшелері үшін моральдық міндет деп есептеледі, ал конвенционализм адамдардың қалай мінез-құлық тануы керектігін анықтайды.
Бағалау
Оңшыл авторитаризмді Лайкерт шкаласы арқылы өлшеуге болады. Зерттелушілерге 22 тұжырымнан тұратын сауалнама беріледі, сауалнамадағы әрбір тұжырымға олар мына бағалардың бірімен осы тұжырыммен қаншалықты келісетіндіктерін білдіруі керек: «мүлдем келіспеймін», «көп келіспеймін», «орташа деңгейде келіспеймін», «сәл келіспеймін», «бетараппын», «сәл келісемін», «орташа деңгейде келісемін», «көп келісемін» және «мүлдем келісемін». Сарапшы содан кейін әрбір жауапты 1-ден 9-ға дейінгі шкала бойынша авторитарлық деңгейіне қарай бағалайды. Тұжырымдардың кейбірі авторитарлық, ал кейбірі либералдық сипатта болғандықтан, сарапшы оларды әртүрлі бағалайды. Егер зерттелуші 4-нөмірлі сұраққа «мүлдем келісемін» десе, сарапшы оған 1 ұпай береді, себебі бұл либералдық тұжырым, ал егер ол 3-нөмірлі сұраққа «мүлдем келісемін» десе, сарапшы оған 9 ұпай береді, себебі бұл авторитарлық тұжырым. Авторитарлық және либералдық тұжырымдардың араласуы зерттелушілердің жауап беруге бейімділігіне түсуін болдырмау үшін жасалған. Әдетте, белгілі билік өкілдері дұрыс айтады, ал радикалдар мен наразылар көбінесе өз білімсіздігін көрсетіп, «әуесқойлар» ғана болады. Әйелдер күйеулеріне үйленген кезде оларға бағынуға уәде беруі керек. Елімізге жағдайды түзеу үшін қажетті шараларды істеуге дайын, күшті басшы керек, ол бізді құртатын жаңа тәртіптер мен күнәларды жояды. Гомосексуалдар мен лесбиянкалар басқалармен бірдей салауатты және адал. Қоғамдағы шулы, күмән тудыруға тырысатын бұзылған адамдардың сөздеріне құлақ аспаудан гөрі, үкімет пен діннің тиісті органдарының үкімдеріне сенген жөн. Атеистер және дінге қарсы шыққан басқалар да шіркеуге үнемі баратындармен бірдей жақсы және ізгі адамдар болуы мүмкін. Еліміз алдағы дағдарысты жеңу үшін дәстүрлі құндылықтарға оралуы, билікке мықты басшыларды қоюы және жаман идеяларды таратушылардың аузын жабуы керек. Нудистік лагерьлерде ешқандай жамандық жоқ. Елімізге көптеген адамдарды ренжіткен дәстүрлі жолдарға қарсы шығуға батылы бар еркін ойлаушылар керек. Егер біз моральдық құндылықтарымызды, дәстүрлі сенімдерімізді жеп қоятын бұзылуларды жоймасақ, еліміз бір күні құлайды. Әркімнің өмір салты, діни сенімдері және сексуалдық бағыттары болуы керек, тіпті бұл оларды басқалардан ерекшелендірсе де. «Ескі дәстүрлер» мен «дәстүрлі құндылықтар» әлі де қалай өмір сүрудің ең жақсы жолын көрсетеді. Әйелдердің аборт жасату құқығы үшін, жануарлардың құқығы үшін наразылық білдірген және мектепте дұға оқуды жоюға тырысқандарға құрмет көрсетуіміз керек. Елімізге шын мәнінде зұлымдыққа қарсы күресіп, бізді дұрыс жолға қайтаратын күшті, табанды басшы керек. Еліміздегі ең жақсы адамдардың бірі – үкіметке қарсы шығып, дінді сынап, «әдеттегідей істелу керек» дегенді елемейтіндер. Аборт, порнография және неке туралы Құдайдың заңдары тым кеш болмай тұрып қатаң сақталуы керек, ал оларды бұзғандар қатаң жазалануы керек. Елімізде бүгінде өздерінің құдайсыз мақсаттары үшін оны құртуға тырысатын көптеген радикалды, адалсыз адамдар бар, оларды билік тоқтатуы керек. «Әйелдің орны» ол қалаған жерде болуы керек. Әйелдер күйеулеріне бағынып, қоғамның ережелеріне мойынсұнған заман қалып қойған. Еліміз ата-бабаларымыздың жолын құрметтесек, биліктің айтқанын істесек және бәрін бұзып жатқан «жаман алмалардан» арылсақ, ұлы боламыз. Өмір сүрудің «бір дұрыс жолы» жоқ, әркім өзінің жолын табуы керек. Гомосексуалдар мен феминистер «дәстүрлі отбасылық құндылықтарға» қарсы шығуға батыл болғаны үшін мақталуға тиіс. Бұл елде белгілі бір топтар аузын жапса және өздерінің топтарының қоғамдағы дәстүрлі орнын қабылдаса, жақсы жұмыс істемек. Психометриялық тұрғыдан алғанда, RWA шкаласы авторитарлық тұлғаны өлшейтін F шкаласына қарағанда елеулі жақсару болды. F шкаласы келісу әрқашан авторитарлық жауапты білдіретіндей етіп жасалған, сондықтан ол жауап беруге бейімділікке ұшырады. RWA шкаласы теңдестірілген, сондықтан авторитарлық және авторитарлық емес тұжырымдардың саны тең. RWA шкаласының ішкі сенімділігі де өте жоғары, альфа коэффициенті әдетте 0,85-тен 0,94-ке дейін болады. RWA шкаласы жылдар бойы өзгертілді, себебі қоғам өзгерген сайын көптеген тұжырымдар әлеуметтік маңызын жоғалтты. Қазіргі нұсқа 22 тұжырымнан тұрады. Алтемейер шкаланы үнемі жаңартып отырса да, әр түрлі салалардағы зерттеушілер белгілі бір нұсқаларға тоқталуға бейім. Діннің әлеуметтік психологиясында 1992 жылғы нұсқасы әлі де кеңінен қолданылады. Сонымен қатар, ертерек нұсқалардың ұзындығы (30 тұжырым) көптеген зерттеушілерді шкаланың қысқартылған нұсқаларын жасауға итерді. Олардың кейбіреулері жарияланды, бірақ көптеген зерттеушілер өз зерттеулерінде пайдалану үшін тұжырымдардың ішкі жиынтығын таңдайды, бұл Алтемейер қатаң сынаған тәжірибе. Шкаланың бір өлшемділігіне де соңғы уақытта күмәндік туды. Флориан Функе шкаладан екі және үш еселі тұжырымдар алынған жағдайда RWA-ның үш негізгі өлшемін табуға болатынын көрсетті. Шкаладан негізгі өлшемдер пайда болу мүмкіндігін ескере отырып, шкала енді теңдестірілмеген, себебі авторитарлық агрессияны анықтайтын барлық тұжырымдар жағымды сипатталған (жоғары ұпайлар авторитарлықты білдіреді), ал конвенционализмді анықтайтын барлық тұжырымдар кері сипатталған (жоғары ұпайлар авторитарлықты азайтады). Уиннифред Р. Луис, Кеннет И. Мавор және Крис Г. Сиблидің жұмысы RWA шкаласындағы екі немесе үш фактордың нақты айырмашылықтарды көрсететінін, жауап беруге бейімділіктің нәтижесі емес екенін көрсетті.
Батыс елдер
2021 жылы Morning Consult (америкалық деректерді талдау компаниясы) Америкада және тағы жеті Батыс елдеріндегі ересектердегі авторитаризм деңгейін өлшеген сауалнама нәтижелерін жариялады. Зерттеуде Боб Альтемайердің оңшыл авторитаризм шкаласы қолданылды, бірақ Альтемайер шкаласынан келесі екі сөйлем алынып тасталды: (1) «Жоғары билік өкілдері көбінесе дұрыс шешімдер қабылдайды, ал радикалдар мен наразылар көбінесе білімсіздіктерін көрсету үшін «әңгімелеп» жатады»; және (2) «Әйелдер күйеулеріне үйленген кезде оларға бағынуға уәде беруі керек». Осылайша, Morning Consult шкаласында 20-ден 180-ға дейінгі балл диапазонында 20 сұрақ болды. Morning Consult мәліметтері бойынша, американдық ересектердің 25,6%-ы «жоғары RWA» (111-ден 180-ға дейін балл) деп, ал 13,4%-ы «төмен RWA» (20-дан 63-қа дейін балл) деп саналады. Альтемайер бұл сауалнаманы «авторитаризмді зерттеу бойынша жасалған ең жақсы зерттеу» деп бағалады.
Дәлелдерді бағалау қиындықтары
Оңшыл авторитаристер қандай фактілердің дұрыс немесе маңызды емес екенін анықтауда және логикалық қорытындылар жасауда қиындыққа түседі. Мына тұжырымды қарастырыңыз: Барлық балықтар теңізде өмір сүреді. Акулалар теңізде өмір сүреді. Демек, акулалар балық. Бұл тұжырымның қорытындысы дұрыс болғанымен, оған дейінгі логикалық қадам дұрыс емес. Акулалар шындығында балық, бірақ олар теңізде өмір сүретіндіктен емес. Киттер де теңізде өмір сүреді, ал кейбір балықтар өзендер мен көлдерде тіршілік етеді. Оңшыл авторитаристер жоғарыдағы тұжырымды дұрыс деп қате бағалауға бейім. Олар қорытынды ұнағандықтан, оған жеткен логиканың да дұрыс деп есептейді.
All fish live in the sea. Sharks live in the sea. Therefore, sharks are fish. Although the conclusion of the syllogism happens to be correct, the reasoning before it is incorrect. Sharks are indeed fish, but not because they happen to live in the sea. Whales also live in the sea, and some fish live in rivers and lakes. Right wing authoritarians are far more likely to incorrectly judge the above syllogism to be correct. Because they liked the conclusion, they assume that the reasoning that led to it was correct.
Догматизм
Өздерінің сенімдері бұрыс екенін көрсететін дәлелдер келтіргенімен, авторитарлар өз нанымдарына жабысып, олардан бас тартпайды. Бұл, әсіресе, топтың өзін-өзі анықтауына негіз болатын сенімдерге қатысты айқын байқалады. Керісінше, қайшы келетін мәліметтермен кездескенде, олардың сенімдері одан да нығая түседі.
Білімсіздік
Алтемэйердің байқауынша, авторитарлардың көпшілігі жалпы білім мен ағымдағы оқиғаларға келгенде өте білімсіз болады.
Өзін-өзі танудың болмауы
Авторитарлық көзқарастағы адамдардың жалпы білімі жеткіліксіз болады, әсіресе олар келіспейтін мәселелерде. Авторитарлар көбінесе өздерінің көпшіліктен қаншалықты ерекше екенін түсінбейді. Олар өздерін орташа адамдар санайды. Алтемэйер Америкадағы авторитарлардың американдықтардың көпшілігімен салыстырғанда қаншалықты жақпарушылыққа және сәйкестікке бейім екенін мойындамайтынын анықтаған. Алтемэйер студенттеріне оңшыл авторитарлардың психологиясы туралы лекция оқығанда, оның сыныбындағы авторитарлық көзқарастағы студенттер өздерін оның сипаттамасында тани алмайтынын байқаған. Алтемэйердің пікірінше, авторитарлардың өзіне ұқсамайтын адамдардан қашып қалуы олардың өзін қалыпты адам деп ойлауына себеп болады. Олардың қалыпты адамдармен байланысы азады.
Жүрекке ұшырауға сезімталдық
Оңшыл авторитаристердің, оларға қарама-қарсы адамдарға қарағанда, жек көру сезімі жоғары екені көрсетілді. Бір зерттеуде адамның дене иісіне және моральдық жиреніске сезімталдығы арасындағы байланыс, оның саяси көзқарасын болжау үшін пайдаланылды. Дене иісіне жоғары сезімталдығын білдірген қатысушылар RWA шкаласының қысқартылған нұсқасындағы оңшыл көзқарастарға көбірек келісім білдірді.
Әлеуметтік үстемдік иелерімен қарым-қатынас
Джим Сиданиус пен Фелиция Пратто әлеуметтік үстемдікке бағдарлану (SDO) шкаласын жасады, ол басқаларға билік етуге құштар адамдарды сипаттайды. Боб Альтемайер авторитарлық ізбасарлар мен авторитарлық көшбасшылар арасындағы қарым-қатынасты зерттеу үшін SDO шкаласын қолданды. Авторитарлық ізбасарлар билеушілік танылымдарға тартылады. Бұл RWA шкаласындағы бір сұрақ арқылы өлшенеді: «Елімізге бізді құртатын жаңа тәсілдер мен күнәларды жою үшін не істеу керектігін істейтін күшті басшы қажет». Олар төмен RWA көрсеткіші бар адамдарға қарағанда көшбасшының адал емес әрекеттерін оңай қабылдайды және мақұлдайды. Сондай-ақ, билікке ұмтылған әлеуметтік үстемдік танытушылар авторитарларға жүгінуді ұнатады, себебі олардың адалдығын оңай иеленуге және сақтауға болады, егер SD олар естігісі келген нәрсені айтса, ал олар жеңіл ойлы және оның кемшіліктеріне көз жұмып қояды. Әлеуметтік үстемдік танытушылар авторитарлық ізбасарлардан бірнеше маңызды жағынан ерекшеленеді. Екі тұлғалық тип те басқалардан адалдық күтеді, бірақ RWA әдетте сол адалдықты қайтарады, ал SD өздеріне пайдалы болған жағдайда ізбасарларына сатқындық жасайды. Әлеуметтік үстемдік танытушыларға RWA-ға тән иррационалдық ойлау үлгілері, мысалы, бөлінген ойлау және екіжүзділік тән емес. Олар RWA ізбасарларын манипуляциялау үшін қарама-қайшы және логикаға сыймайтын нәрселерді айтуы мүмкін, бірақ олар әдетте өз аргументтеріндегі дұрыс емес логиканы біледі, олар қалаған нәтижеге қол жеткізсе, бұл оларға маңызды емес. Әлеуметтік үстемдік танытушылар RWA-ға қарағанда өзіне көбірек сезімтал. Мысалы, RWA көбінесе өзінің қаншалықты жағдайдан тыс екенін түсінбейді, ал SD көбінесе біледі (және осыған қанағаттанады). RWA-ның агрессиясы негізінен қорқынышпен және билік тарапынан санкциямен байланысты, ал әлеуметтік үстемдік танытушылардың агрессиясы басқаларды үстемдік етуге деген жалпы құштарлықпен туындайды. Альтемайер Америкада қазіргі кезде SD-лер RWA-ларға қарағанда нәсілдік азшылықтарға көбірек жаулық танытатынын анықтады, себебі нәсілшілдік әлеуметтік жағынан қабылданбас және тіпті заңсыз болып кетті, ал RWA белгілі бір деңгейде осы нормаға сәйкес келуге тырысады, тіпті бұл олардың табиғи этноцентризмімен қақтығысса да. Альтемайер бұл қарым-қатынас автократиялық елдердің неге аяусыз, жоғары иерархиялық қоғамдарға ие болатынын, әйелдердің, гомосексуалдардың және діни азшылықтардың қудаланғанын және жемқорлықтың жоғары деңгейін түсіндіреді деп санайды. Жалпы айтқанда, автократиялық билеушілер демократиялық елдердің басшыларына қарағанда өз азаматтарының кішірек бөлігінің қолдауымен билік жүргізеді. Осы жағдайда, RWA-ға жүгіну тиімді стратегия болып табылады, өйткені олардың адалдығын алу және сақтау оңай. Керісінше, демократиялық елдердің басшылары (мысалы, Франция мен Канада) билікті сақтау үшін азаматтар арасында кең қолдау базасын құруы керек, ал RWA саны жеткілікті база құру үшін шамалы. Демократиялық көшбасшы центристтер мен либералдардың тілектерін ескеруге мәжбүр, ал мұндай азаматтар төзімділік, бостандық және төмен деңгейдегі жемқорлық талап етеді.
Солшыл авторитаристер
Саяси философияда, солшылдықтың классикалық анықтамасы әлеуметтік теңдікті қолдайтын адамды, ал оңшылдық – әлеуметтік иерархияны қолдайтын адамды сипаттайды. Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасының пайда болуы "солшыл авторитаризм" деген нәрсе бар ма деген сұрақ тудырды, себебі бұл елдердің билігі жоғары авторитарлық болғанымен, солшыл идеологияны ұстанды. Осы мақала авторитаризмді саяси идеология емес, психологиялық құрылым ретінде қарастырады. Сондықтан психологтар коммунистік елдердегі авторитарлық жеке тұлғалардың психологиялық тұрғыдан Америкадағы оңшыл авторитарлардан ерекшелене ме, әлде олардың өзіндік санаты болуы үшін жеткілікті айырмашылықтары бар ма деген сұрақ қойды.
Алтмайер
Өзінің кейбір жазбаларында Боб Альтемейер оңшыл авторитаризмді қоғамдағы орнаған билікке бағынатын адам деп есептейді, ал солшыл авторитаризм – орнаған жүйені құлатуды көздейтін билікке бағынатын адам. Бұл ерекшелік мінез-құлыққа емес, жағдайға байланысты. Ол нацистер билікке келгенге дейін солшыл авторитаристер болған, бірақ билікке ие болғаннан кейін оңшыл авторитаристерге айналған деседі.
Танымдық қатаю
Саяси сол және оң жақтың танымдық қатаңдық деңгейі әртүрлі болуы мүмкін, бұл кем дегенде ішінара авторитаризмнің ықпалынан туындайды, себебі RWA қатаң ойлау мен танымды қолдайды. Кейбір зерттеушілер саяси оң жақтың, олардың нанымының күшіне қарамастан, саяси сол жақтың қарағанда тұрақты түрде қатаң танымға ие екенін айтады, ал басқалары бұл қарым-қатынастың күші мен нәтижелері жағынан күрделірек екенін, әсіресе саяси экстремизмді және әлеуметтік-экономикалық идеологияларды қарастырғанда атап көрсетеді. Мұның мәні де белгісіз, себебі оңшыл адамдар солшыл адамдарға қарағанда жоғары танымдық қатаңдыққа ие болған жағдайда да, бұл абсолюттік тұрғыдан жоғары қатаңдық деңгейін көрсетеді деп айту қиын.
Америка Құрама Штаттары
Зерттеулер көрсеткендей, 1960 жылдардан бері авторитарлық көшбасшылық стилін ұнататын сайлаушылар республикалық кандидаттарды қолдауға көбірек бейім. АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трампты қолдағандар, Трампты қолдамаған республикалықтарға қарағанда, авторитарлық агрессия және топтық басымдық бойынша жоғары нәтижелер көрсетуге көбірек дайын болған. Сонымен қатар, солшыл көзқарасты авторитаристердің көпшілігі саясатқа және дауыс беруге қатысуын азайтқан. Монмут университетінің жүргізген зерттеуі 2020 жылғы президенттік сайлауда Трампқа дауыс берген адамдардың 40%-ы RWA шкаласы бойынша ең жоғары квартильде болғанын көрсетті. Ал Джо Байденді қолдағандардың саны одан әлдеқайда аз болды. Сол зерттеуде Трамптың қолдаушылары, RWA шкаласы бойынша жоғары балл алғандар, басқа Трамп қолдаушыларына қарағанда, Демократиялық партия сайлауды бұрмалаған деген сияқты қастандық теорияларын қолдауға көбірек бейім екені анықталды. Авторитаризмді зерттейтін австралиялық профессор Карен Стеннердің пікірінше, авторитаризм консерватизмнен өзгеше, себебі авторитаризм кеңістіктегі айырмашылыққа деген қарсылықты көрсетеді (яғни, белгілі бір уақытта адамдар мен сенімдердің әртүрлілігі), ал консерватизм – уақыт өте келе туындайтын айырмашылыққа деген қарсылықты (яғни, өзгеріс). Стеннердің сөзіне сәйкес, консерваторлар нәсілдік әртүрлілікті, азаматтық еркіндіктерді және моральдық бостандықты, олар институционалдық деңгейде орнықтырылған және әлеуметтік тұрақтылықты қолдайтын дәстүрлер болғандықтан қабылдайды. Консерваторлар қоғамдық пікірдің жікке бөлінуі мен мемлекеттік институттарға сенімнің жоғалтылуы кезінде авторитаризмге ұмтылады, бірақ жалпы алғанда тұрақтылықты және сенімділікті біркелкілікке қарағанда жоғары бағалайды. Дегенмен, Стеннердің айтуынша, авторитаристер айырмашылықты шектеуді қалайды, тіпті бұл маңызды әлеуметтік өзгерістер мен тұрақсыздыққа әкелсе де.
Зерттеу
Алтемэйердің зерттеулеріне сәйкес, оңшыл авторитаристер когнитивтік қателіктерге және дұрыс емес ойлау белгілеріне бейім. Атап айтқанда, олар дәлелдерден бұрыс қорытындылар жасауға және бөлінген ойлаудың нәтижесінде туындайтын қайшы идеяларды ұстануға жағдайлы. Сондай-ақ, олар өздерінің сенімдерін қолдайтын жеткіліксіз дәлелдерді сынсыз қабылдауға және өз шектеулерін мойындауға дайын емес. Оңшыл авторитаристердің орташа адамнан кем интеллектілі ме, жоқ па деген мәселе даулы, Стеннер жоғары тілдік қабілет (жоғары когнитивтік сыйымдылықты көрсетеді) сияқты факторлар авторитарлық бейімділікті азайтуда маңызды оңтайландыру әсерін тигізеді деп санайды. Басқа да тұлғалық ерекшеліктермен салыстырғанда, авторитаристер тәжірибеге ашықтығы бойынша төмен, ал жауапкершілік бойынша сәл жоғары көрсеткіштерді береді. Алтемэйердің пікірінше, авторитарлық саясаткерлер Канададағы Консервативтік немесе Реформалық партияда, ал АҚШ-тағы Республикалық партияда болуы мүмкін. Олар көбінесе консервативті экономикалық философияны ұстанады, ұлтшыл, абортқа қарсы, өлім жазасын қолдайды, қару-жарақ бақылау заңнамасына қарсы және әлеуметтік теңдікті бағаламайды. Олар мұндай адамдарды жазалаудан қанағат алатындарын айтады. Олар этноцентризмге бейім және нәсілдік және этникалық азшылықтарға, сондай-ақ гомосексуалдарға көзқарасы жағымсыз. Алайда, Стеннер авторитаристердің азшылық топтарының мүмкіндіктерін арттыруға бағытталған бағдарламаларды, мысалы, белеңді іс-қимылдарды қолдайтынын айтады, егер олар мұндай бағдарламалар қоғамдағы біртінделуге әкелетініне сенсе. Израиль мен Палестина студенттері арасында жүргізілген зерттеуде оңшыл партияларды қолдаушылардың RWA көрсеткіштері солшыл партияларды қолдаушыларға қарағанда жоғары болса, ал секулярлық топтардың көрсеткіштері ең төмен болды. Оңшыл авторитаризмнің әлеуметтік үстемдікке бағынумен (SDO) байланысы шамалы екені анықталды. Бұл екі өлшемді бір монетаның екі жағы деп қарастыруға болады, себебі RWA бағынышты жақтастарды, ал SDO билікке ұмтылатын көшбасшыларды ұсынады.
Сын-пикир және даму
Карен Стеннердің 2005 жылғы «Ауторитарлық динамика» кітабында осы зерттеулер жиынтығының соңғы жетілдірілуі ұсынылды. Стеннер RWA-ны сыртқы қауіп-қатерге динамикалық жауап ретінде түсінуге болады дейді, ол тек бағыну, агрессия және конвенционализм сипаттамаларына негізделген тұрақты бейімділік емес. Стеннер Алтемайердің әлеуметтік оқыту түсіндіруін сынға алады және ол авторитаризм деңгейінің әлеуметтік жағдайларға байланысты қалай өзгеретінін түсіндіре алмайды деп санайды. Ол RWA шкаласын көрінетін авторитаризмнің өлшемі ретінде қарастыруға болатынын, бірақ авторитарлық жауап беру үшін қауіпті жағдайлармен өзара әрекеттесетін авторитарлық бейімділікті бағалау үшін басқа өлшемдер қажет екенін айтады. Соңғы сын-пікірлер РВА-ны тіпті мағынасы жоқ жағдайларда да бір өлшемді қараудың нәтижесінде туындады. Бұл РВА-ны регрессиялық талдауларда фундаментализмді басқа болжаушы ретінде және гомосексуализм мен расизмге деген көзқарасты нәтиже ретінде пайдалануды қамтиды. Бұл зерттеулер фундаментализмнің авторитарлық компоненті алынғаннан кейін расизмнің азаятынын көрсетті, бұл осы саланың соңғы шолуында қорытындыланды. Алайда, RWA шкаласында фундаменталистік дінге және гомосексуализмге деген көзқарасты өлшейтін элементтер болғандықтан, бұл мұндай талдауларды түсіндіруге кедергі келтіреді. Одан да нашар, RWA-дағы танылмаған өлшемділік регрессияларда статистикалық артефакттардың пайда болуына әкелуі мүмкін, бұл кейбір қатынастарды азайтады немесе тіпті кері қайтарады. Мавор және әріптестері бұл артефакт RWA-ны бақылауға алғаннан кейін расизмді азайту үшін фундаментализмнің көрінетін кез келген бейімділігін жояды немесе кері қайтарады деп дәлелдейді. Бұл кейбір салаларда, мысалы, діннің әлеуметтік психологиясында, RWA-ны кем дегенде екі компоненттен тұратын деп ойлау ғана емес, сонымен қатар статистикалық қателіктер мен дұрыс емес қорытындыларды болдырмау үшін маңызды. Альтемайердің авторитаризм туралы зерттеулерін психолог Джон Дж. Рей сынға алды, ол үлгі алу әдістеріне және RWA шкаласының авторитарлық мінез-құлықты болжау қабілетіне күмән келтірді және RWA шкаласы «бағыттылық» емес, консерватизмді өлшейтінін дәлелдеді – бұл Джон Дж. Рей ойлап тапқан және ол авторитаризммен байланысты конструкция. Алайда, Рейдің тәсілі зерттеушілер арасында азшылық позиция болып табылады және басқа психологтар RWA шкаласы мен бастапқы F шкаласы екі көзқарастың да, мінез-құлықтың да жақсы болжаушылары екенін анықтады. 2012 жылы «Американдық саяси ғылымдар журналы» консерватизм мен психотизм арасындағы байланысты талқылайтын мақала жариялады, олар басқа да қасиеттермен қатар авторитаризммен байланысты. 2015 жылы олар аралас байланыстарды көрсеткен қателік туралы хабарлады. 2017 жылы жаңа патшалық теория RWA-ны эволюциялық психология тұрғысынан қайта қарастыруды ұсынды. Патшалық теориясы авторитаризмнің сыртқы қауіп-қатерге динамикалық жауап екендігіне келіседі, бірақ оны психологиялық ауытқу ретінде қарастырмайды, керісінше, авторитаризм ұжымдық қауіп-қатерге эволюциялық жауап деп санайды. Ортақ экзистенциалдық қауіп-қатерлерге тап болғанда, мықты басшыны қолдау үрдісі Дарвиндік эволюцияға адамзаттың ертедегі тарихында үлкен үлес қосты, өйткені ол соғыстағы ұжымдық іс-қимыл мәселесін шешуге және тегін саяхатшыларды басуға көмектесті. Патшалық теориясы авторитаризм туралы түсінігімізге терең талдау деңгейін қосады және авторитарлық тұлға мен RWA зерттеулері жиі сынға алынатын саяси бейімділіктен аулақ болады деп саналады. 2019 жылы Рональд Инглехард RWA-ны өзінің постматериализм теориясымен біріктірді, екеуі де өзін-өзі білдіруден гөрі конформизмді бағалайтын дүниетанымы бар адамдарды өндіруге бейім емес ортаның тенденциясын көрсетеді деп дәлелдеді. Кейбір ертедегі ғалымдар солшыл саяси солшылдықтың (LWA) солшыл авторитаризмнің салыстырмалы конструкциясы жоқ деп мәлімдеген және LWA іздеуін Лох-Несс жыртқышын табуға тырысумен салыстырған болса да, соңғы жұмыстар LWA бар екендігін және ол RWA сияқты нәтижелерді болжауы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл либералдардың консервативтерге ұқсас авторитарлық болуы мүмкін екендігі туралы пікірталас тудырды. Honeycutt және басқалар RWA баллдары таралу арқылы бұрмалануы мүмкін деп санайды, өйткені шкаладағы жоғары балл иелері шын мәнінде орташа баллға ие болуы мүмкін және төменгі балл иелеріне қарағанда ғана «жоғары» болып көрінеді, абсолютті түрде жоғары балл алмайды. Осылайша, «жоғары» және «төмен» балл иелері арасындағы айырмашылықтар шамадан тыс болуы мүмкін. RWA-дағы жоғары балл иелері сирек кездесуі мүмкін, себебі RWA эволюциялық стратегияны білдіреді, оның сәйкес фитнес саудасы бар, нәтижесінде RWA деңгейлерінде әртүрлілік пайда болады. Сонымен қатар, RWA мінез-құлықтың икемділігіне жатады және осылайша жеке тұлғаның өмірлік тәжірибесі мен орталық жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін.