Кіріспе

Буддизм, әсіресе Тхеравада буддизмі, 1961 жылдан бері Мьянманың ресми және мемлекеттік діні болып табылады және халықтың шамамен 90% оны ұстанады. Халықтағы монахтардың үлесі және дінге жұмсалатын табыстың үлесі тұрғысынан, бұл ең діни буддалық ел. Оның ізбасарларын ең көп кездесетін жерлер – басым Бамар, Шан, Рахин, Мон, Карен және Бирма қоғамына жақсы сіңген қытай халқы. Сангха (қауымдастық) деп аталатын монахтар Мьянма қоғамында ең құрметті мүшелер болып саналады. Мьянмадағы көптеген этникалық топтардың, соның ішінде Бамар және Шан халқының арасында Тхеравада буддизмі дүниелік істерде араласатын рухтарға, яғни наттарға табынумен бірге жүргізіледі. Буддизмді практикалауда екі аса танымал тәсіл бар: ізгілік жасау және випассана медитациясы. Сонымен қатар, аз танымал Вейцца жолы да бар. Бирмалық буддашылардың арасында ең көп таралған жол – ізгілік жасау. Бұл жол бес қағиданы сақтауды және қайырымдылық (көбінесе монахтарға дана) және жақсы амалдар арқылы жақсы қайта тууға жетуді қамтиды. 1900 жылдардың басынан бері кеңінен таралған медитация жолы – буддалық медитацияның бір түрі, ол оянуға жеткізеді деп саналады және қарқынды медитациялық жаттығуларды қамтуы мүмкін. Вейцца жолы – бұл эзотерикалық оккульттік тәжірибелер жүйесі (сияқты дұға оқу, самата және алхимия), ол Вейццаға ( ), жартылай өлмейтін және табиғаттан тыс болмысқа айналуға көмектеседі деп сендіріледі, ол болашақ Будда, Майтреяның (Аримеитая) пайда болуын күтеді.

Мон және Пю мемлекеттеріндегі буддизм

Буддизмнің алғашқы тарихын Мьянмада анықтау қиын. Пали тарихи жылнамаларында Ашока буддизмді тарату мақсатымен шамамен б.з.д. 228 жылы Суваṇṇабхумиге ("Алтын жерге") екі бхикшу – Сона мен Уттараны, сондай-ақ басқа монахтар мен қасиетті мәтіндерді жібергендігі айтылады. Бұл аймақ ежелгі Оңтүстік-Шығыс Азияда, мүмкін, Мьянманың төменгі бөлігіндегі Татон немесе Таиландтағы Након Патомда орналасқан. Дегенмен, бұл әлі нақты емес. Шамамен 3-шы ғасырда жазылған Андхра Икшваку жазуы Кираталардың (Цилаталардың) буддизмге өтуіне сілтеме жасайды. Бұл ежелгі Аракан мен Төменгі Мьянманың мон-кхмер тілдерінде сөйлейтін халқы болған болуы мүмкін (яғни Пью мемлекеттері мен Мон патшалықтары). 3-шы ғасырдың қытай мәтіндерінде "Лю Ян патшалығы" туралы айтылады, онда адамдар Буддаға табынып, "бірнеше мың шрамандар" болған. Бұл патшалық Орталық Мьянмада орналасқан. 4-шы ғасырға қарай Пьюдің көп бөлігі Тхеравада буддизміне көшкен, бірақ археологиялық жағдайлар олардың буддизмге дейінгі дәстүрлері де келесі ғасырларда сақталғанын көрсетеді. Қазбалардан табылған мәтіндерге, сондай-ақ қытай жазбаларына сәйкес, Пьюдің басты діні Тхеравада буддизмі болған. Питер Скиллинг Шриксетрадағы Пью патшалығында және Двараватидегі Мон патшалығында "б.з. 5-шы ғасырынан бастап" Тхераваданың үстемдігінің нақты эпиграфикалық дәлелі бар екенін қорытындылайды, бірақ Махаяна да болғанын қосады. Эпиграфикалық дәлелдер осы аймақтардан табылған пали жазуларынан алынған. Олар Оңтүстік Үндістанның Паллава жазуының бір түрін қолданады. Шындығында, пали тіліндегі ең көне сақталған буддалық мәтіндер Пью қаласы Шри Ксетрадан шыққан. Бұл мәтін 5-6-шы ғасырдың ортасына жатады және қатты алтын тақталарға жазылған. Осы тақталарда қолданылған жазудың Андхра Кунтала Паллава аймағындағы жазумен ұқсастығы Мьянмадағы Тхераваданың алдымен Оңтүстік Үндістанның осы бөлігінен келгенін көрсетеді. Скиллингтің айтуынша, Пью және Мон аймақтары "Анурадхапура сияқты замандас орталықтармен тең дәрежеде будда мәдениетінің гүлденген орталықтары болған". 8-12-шы ғасырларда Үндістанның буддалық дәстүрлері Бенгал шығанағы арқылы Оңтүстік-Шығыс Азияға кеңінен тарады. Осы себепті, 12-шы ғасырға дейін Таиланд, Мьянма, Лаос және Камбоджа аймақтары Үндістанның буддалық дәстүрлерінің, соның ішінде Махаяна буддизмінің ілімдері мен санскрит тілінің қолданылуының әсеріне ішкен. 7-шы ғасырда Ицзин саяхатында Оңтүстік-Шығыс Азияда Үнді буддизмінің барлық негізгі секталары гүлденгенін атап өтті. Авалокитешвара, Тара, Вайшравана және Хаягрива сияқты танымал Махаяна тұлғалары Пью (кейінірек Баган) иконографиясына енгізілген. Брахма, Вишну, Шива, Гаруда және Лакшми сияқты брахмандық құдайлар, әсіресе Төменгі Мьянмада табылған. Бамарлардың буддизмді қабылдауы 11-шы ғасырда король Анаврахтаның (пали: Анируддха, 1044–1077) тұсында жеделдеді, ол Ирравадди өзенінің аңғарын жаулап алып, Баган патшалығын аймақтағы ірі державаға айналдырды, оған Татон қаласы да кірді. Оның тұсында Мон буддасының мәдениеті, сәулеті және жазуы Бамар мәдениетіне сіңірілді. Кейінгі тарихи жылнамаларда (мысалы, Сасанавамссада) Анаврахта буддалық жазбаларды алу үшін Татонды жаулап алғаны және оның тұсында "таза Тхеравада буддизмі" орнағаны айтылса да, Тхеравада Баганда 11-шы ғасырға дейін белгілі болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, Баган Тхеравада ешқашан толығымен "таза" болған жоқ, өйткені оған жергілікті анимистік рәсімдер, Нагаға табыну және Вишнумен байланысты брахмандық рәсімдер кірді. Анаврахта өзінің бүкіл патшалығында бірқатар діни реформаларды жүзеге асырды, тантрикалық Махаяналық Ари монахтарының ("Саманакуттакалар" деп те аталады) және олардың әдет-ғұрыпқа жат жолдарының күшін әлсіретуге тырысты. Мьянмалық тарихи жылнамалар Анаврахтаны Мон монахы Шин Арахан Тхеравада буддизміне аударғанын айтады. Патша орманды мекендейтін буддалық монахтардың ықпалынан қорқып, олардың билігін жоюдың жолын іздеген болуы мүмкін. Кешкі ас жеген, арақ ішкен, мал құрбандығы мен жыныстық ырымдарды жүргізген Ари монахтары Шин Арахан сияқты монахтардың ортодоксалды Тхеравада шеңберлері еретик деп саналды. Анаврахта көп Ари діни қызметкерлерін қуды, олардың көбі Попа және Шан тауларына қашты. Анаврахта Мон жерлерінен, Шри-Ланкадан және Үндістаннан Баганға Тхеравада ғалымдарын шақырды. Олардың білімдері пали білімдері мен Абхидхамма философиясына баса назар аударған Тхеравада буддизмін қайта жаңғыртуға көмектесті. Анаврахта ғибадатхананың ұлы құрылысшысы ретінде танымал. Оның негізгі жетістіктері Швейзигон Пагодасы және Швесандау Пагодасы. Ол дәстүрлі мьянмалық нат рухтарына табынуға рұқсат берді және олардың буддалық храмдар мен пагодаларда табынуына мүмкіндік берді, бұл халықты тарту және оларды жаңа буддалық дінді қабылдауға көндіру үшін жасалған болуы мүмкін. Сондықтан, Мьянмада Тхераваданың таралуы мен үстемдігі ғасырларға созылған біртіндеп жүзеге асырылған үдеріс болды (және толығымен шамамен 19-шы ғасырда ғана аяқталды). Хиндуизм, Ари буддизмі және натқа табыну Мьянмада кемінде 13-шы ғасырға дейін ықпалды күштер болып қала берді, бірақ патшалық сарай көбінесе Тхераваданы жақтады. Бұл құдайлар өз храмдарында (мысалы, Вайшнава Натлаунг Кьянг) және буддалық храмдарда табынылды. Мьянмалық Тхеравада осы тәжірибелерді елемеді және кейбір жағдайларда оларды Тхеравада пантеонына енгізді. Осылайша, Локанатхаға табыну мьянмалық Тхеравадада қабылданды, сондай-ақ патшалық санкция алған 37 Натқа табыну да қабылданды. Бұл әртүрлі діндердің әсері бүгінгі күні халықтық мьянмалық буддизмде, оның құрамында натқа табыну, эзотерика, Махаяна және Хиндуизмнің бірнеше элементтері бар. Өзінің гүлденген шағында Баган патшалығы Тхеравада ғылымының маңызды орталығына айналды. Либерманның сөзіне сәйкес: «Бас қаланың өзінде және кейбір провинциялық орталықтарда буддалық храмдар пали ғылымын дамытып, грамматика және философиялық психологиялық (абхидхамма) зерттеулермен айналысты, бұл халықаралық дәстүрдің бір бөлігі болды және сингалы мамандарының құрметіне ие болды. Діни мәтіндерден басқа, Паган монахтары поэзия, фонетика, грамматика, астрология, алхимия және медицина туралы әртүрлі тілдердегі еңбектерді оқыды және тәуелсіз құқық зерттеу мектебін құрды. Көптеген студенттер, және, әдетте, жетекші монахтар мен монахылар аристократиялық отбасылардан шыққан. Мьянмалық жылнамаларда осы дәуірде жұмыс істеген монах ғалымдардың (және олардың еңбектерінің) ұзақ тізімі келтірілген. Баган дәуірінің маңызды ғалымдары Ачария Дхаммасенапати, Аггавамса Тхера, Чапата (Саддхаммаджотипала), Саддхаммасири, Вималабуддхи, Аггапандита және Дхаммадасси болды. Олардың жұмысы пали грамматикасының күрделіліктеріне, сондай-ақ Тхеравада Абхидхаммасына бағытталған. Баган буддизмінің тағы бір маңызды тұлғасы Мон буддалық монахы Шин Уттаражива болды. Ол Нарату (1167–1171), Наратхейнка (1171–74) және Нарапатиситу (1167–1191) патшалықтарында жетекші діни лидер болды. Уттаражива Мьянма буддизмін Шри-Ланканың Махавихара мектебімен қайта бағыттады, Шин Араханның Конджеверам-Татон мектебінен алыстады. Патшалар реформаны қолдағанмен және көптеген монахтарды қайта орналасу үшін Шри-Ланкаға жібергенімен, ескі тәртіптің (Марамма Сангха деп белгілі) бірнеше мьянмалық монахтары жаңа мьянмалық-сингалылық тәртібіне (Синхала Сангха) қосылудан бас тартты, бұл жарылысқа әкелді. Жарылыс ескі тәртіп толығымен жойылғанға дейін екі ғасырға созылды. 13-шы ғасырда Бамар патшалары мен элитасы, әсіресе Баган қаласының маңында көптеген буддалық ступалар мен храмдар салды. Бұл...

Фрагментация дәуірі (14-16-ғасырлар)

Бұл дәуірде әртүрлі бөлінген соғысқан патшалықтардың (Бирма, Шан және Мон) өркендеуі болды, олардың бәрі билік үшін күресті. Осы кезеңде Батыс материк төрт негізгі аймақтық саяси-этникалық аймаққа бөлінді. Шан аймағында Шан халқы аңғарлардағы патшалықтардың еркін конфедерациясын құрды. Шан патшалықтары Бірма элитасын үлгі етіп, Теравада буддизмін қолдады, бірақ Шан аймағындағы буддалық институттар Бірма аймақтарындағыдай саяси билікке ие болған жоқ. 14 ғасырда буддалық сангха Тихату сияқты аймақтық Шан патшаларының қолдауын жалғастырды және олардың билігі тұсында ғылыми жұмыстар дамыды. Сонымен қатар, Араканды Мраук У патшалығы биледі, ол да Теравада буддизмін демеушілік етті. Жоғарғы Бирма аймағындағы басты күш 1365 жылы құрылған Ава патшалығы болды, ол сол дәуірдегі барлық әлеуметтік-саяси тәртіпсіздіктерге қарамастан, Батыс материктегі ең көп халқы бар аймақ болып қала берді. Дегенмен, бұл патшалық экономикалық тұрғыдан қатты әлсіреген (жағалау саудасына қолжетімділігі болмады) және салықтан босатылған діни иеліктер мәселесімен күресіп жатты. Буддалық институттардың басшылары осы дәуірде билігін арттырып, әкімшілік тіпті әскери лауазымдарды иеленді. Көптеген Ава патшалары сангханы қолдағанмен, бір жаман патша, Тоханбва, көптеген монастырларды және ғибадатханаларды тонап, жойған және көптеген монахтарды өлтіргенімен танымал. Патшалықтың саяси әлсіздігіне қарамастан, буддалық ғылым осы кезеңде гүлденді, Ариявамса, Силавамса және Раттасара сияқты көрнекті ғалымдар көптеген еңбектер жазды. Ариявамса «Абхидхамматтхавибхавани» кітабына жазылған «Манисараманьюса» субкомментарийімен және «Аттасалини» кітабына жазылған «Манидипа» комментарийімен танымал. Ол сондай-ақ бірма тілінде бірнеше еңбектер жазды, осылайша буддалық еңбектерді осы тілде жазған алғашқылардың бірі болды. Төменгі Бирмада Мон халқы басымдық құрды. Мон патшалықтарының ең қуаттысы – Вэреру құрған Хантавадди (әлдекейде Раманьядеса деп те аталады) болды. Ол Теравада буддизмін демеушілік етті және Баганның әдет-ғұрыптық құқығына негізделген және буддизмнің ықпалында болған Вэру Дхаммасатта кодексін жасауға жетекшілік етті. Теравада буддизмін қолдауына қарамастан, осы дәуірде Бирмадағы көптеген адамдар анимизм және басқа буддалық емес діни рәсімдерді жалғастырды. Шан, Бірма және Мон элиталары осы кезеңде көбінесе мал құрбандығын жасады және нат рухтарына табынды. Ал орманды мекендеген Ари монахтары арақ ішіп, мал құрбандығын жасау рәсімдерін жалғастырды. Патшалар да жиі дәстүрлі дінді және буддалық реформаларды қолдады. Хантавадди патшаларының ең ұлысы Дхаммазеди (Дхаммацети) – бұрынғы Мон монахы, ол 1471 жылдан 1492 жылға дейін билік жүргізді. Кальяни жазбаларында айтылғандай, Дхаммазеди буддалық сангханы кең ауқымды реформалауды жүргізді, мыңдаған буддалық монахтарды Махавихара дәстүрінде діни қызметке тағайындалу және оқыту үшін Шри-Ланкаға жіберді. Ол сондай-ақ жері немесе басқа материалдық байлығы бар монахтар сияқты тәртіпсіз монахтардан сангханы тазартты. Сингаль монахтарын шақыру және сангханы реформалау жолы ретінде діни бағыт-бағдарлар Мраук У, Ава, Тунгу және Промеде де қабылданды. Бұл сингальдық Теравада дәстүрлері әртүрлі сауда жолдары арқылы материкке таралып, Шан аймағына, Таиландқа және Лаосқа жетті. Олар өздерімен бірге Теравада мәтіндерін, рәсімдерін, жазық әріптерін және күнтізбелерін әкелді. Бұл өзгерістер 16 ғасырдың ортасында бірінші Таунгу әулетінің Теравада реформаларын стандарттауға жол ашты.

Таугу буддизмі (1510 1752)

XVI ғасырда Бирманың Таунгу әулеті барлық Бирманы Табиншвехти (1531–1550 жылдары билеген) және Байниннаунг (1551–1581 жылдары билеген) сияқты белсенді басшылармен біріктірді. Таунгу Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі империя құру үшін Жоғарғы Бирманың көп халқы мен еуропалық үлгідегі қару-жарақтарды пайдаланды. Таунгу монархтары Махавихара Тхеравада дәстүрін (Сингала Сангхасы) қолдады. Бірінші Таунгу империясы кезінде Таунгу патшалары бастаған реформа қозғалысы болды, ол Жоғарғы Бирма мен Шан аймағындағы буддизмді Махавихара дәстүріне сәйкес келтіруге тырысты. Бұл реформалар Дхаммазедидің реформаларының үлгісімен жасалды. Реформадан бұрын Шан аймағы мен Жоғарғы Бирманың буддизмі анимизмге, Ари буддизміне және буддизмге дейінгі ритуалдарға (жануарлар мен адамдарды құрбан етуді қамтитын) күшті ықпал еткен. Тіпті Тхеравада басым болған Төменгі Бирмада да наттарға табыну және Ари буддалық тәжірибелер ықпалды болды. Ол сонымен қатар Шан аймағында уағыз айту үшін Бирмалық Тхеравада монахтарын жіберді. Оның билігінде Саддаммаламкара, Дхаммабудда және Ананда (Дхаммасанганидің Абхидхамматикасына түсіндірме бергенімен танымал) сияқты ұлы ғалымдар болды. Байниннаунгтың реформаларын Қайта жаңғырған Таунгу әулетінің монархтары жалғастырды, олар өз күштерінің көп бөлігін діни жобаларға жұмсады. Кейінгі маңызды патша – Талун (1584–1648), Жоғарғы Бирмада көптеген монастырлар мен чедилер салғанымен және сангхаға сыйлықтар бергенімен танымал. Ол сондай-ақ өз дәуірінің түрлі білімді ақсақалдарын, мысалы, Типитакаламкара, Арияламкара және Джамбудхажаны қолдады. Типитакаламкара Винаяламкараның және Аттасалиниге түсіндірме жазды, ал Джамбудха Винаяттакатаға түсіндірме жазды. Талунның мұрагері Пиндейл (1648–1661) да әкесінің жолын қуды, монастырлар салды және Аггадхаммаламкара сияқты тұлғалар арқылы буддалық білімді қолдады, ол Патхана және Дхаммасанги сияқты әртүрлі Абхидхамма еңбектерін бірма тіліне аударды. Оның Таунгу ұрпақтары да білім беруді және сангха үшін құрылыс жобаларын жалғастырды. XVII және XVIII ғасырларда Тхеравада тәжірибелері аймақтық жағынан біркелкі болды және төбелік аймақтар ойпаздықпен жақын байланысқа түсті. Махавихара Тхеравада дәстүріне тұрақты патшалық қолдау және Шан таулы аймағының тынышталуы ауылдық монастырлардың (кяунг) өсуіне әкелді, олар бирмалық ауыл өмірінің дерлік жаппай ерекшелігіне айналды. Ауылдық монастырлар білім берудің негізгі орталығы болды және XVIII ғасырға қарай ауыл еркектерінің көп бөлігі осы монастырларда оқу мен жазуды үйренді. Сауаттылық кеңірек таралған сайын (еркектер арасында 50 пайыздан астам), буддалық мәтіндерді көшіру және жазудың құны төмендеді, осылайша олар кеңінен қол жетімді болды. XVII ғасырда Абхидхамманы зерттеуге қызығушылық артты және Аттасалини мен Абидхамматтансанганы қоса алғанда, Абхидхамманың әртүрлі классикалық еңбектері бірма тіліне аударылды. Бұл Абхидхамманы әлдеқайда кең аудиторияға қол жетімді етті, оған, мүмкін, қарапайым адамдар да кірді. Сонымен қатар, әртүрлі экономикалық және саяси қысымдардың салдарынан осы кезеңде үлкен жер иеліктерімен бірге "орман тұрғындары" сектасы іс жүзінде жоғалып кетті. Алайда, осы өзгерістер мен реформаларға қарамастан, наттарға табыну және Вейкза сияқты кейбір анимистік және эзотерикалық тәжірибелер бүкіл Бирмада танымал болды.

Миндон Мин билігі (18531878)

Патша Миндон Мин – Будда дінін жаңғыртудағы маңызды тұлға. 1852 жылы британдықтар Төменгі Бирманы басып алғаннан кейін ол патша болды. Миндон өзінің билігінің көп бөлігін, көбінесе бейбіт ахуатта, өзінің мемлекетін жаңғыртуға және сангханы реформалауға жұмсады. Екінші ағылшын-бирма соғысы аяқталғаннан кейін, соғыс кезінде қашқан көптеген монахтар Төменгі Бирмадан Мандалайға қоныс аударды. Миндон Мин осы монахтарды Будда дінін елге үйрету үшін Төменгі Бирмаға қайта оралуға көндіруге тырысты. Кейбір монахтар қайтып келді. Дегенмен, Төменгі Бирмадағы көптеген монахтар өздерін патшалық билігінен тыс санайтын белгілі бір жергілікті басшылардың төңірегіне топтаса бастады. Осы тұлғалардың бірі – Окпо Саядау, ол сангханың монахтар тәртібін қатаң сақтағанда, әлемдік элитаның қорғауына мұқтаж емес екенін үйретті. Оның қозғалысы сондай-ақ Тхудхамма сектасының билігіне қарсы шығып, өздігінен жаңа діни рәсімдерді қабылдады. Оның идеялары Жоғарғы Бирмаға да жетіп, онда танымал болды. Осы уақытта Жоғарғы Бирмада көптеген монахтар астанадан Сагаинг төбелеріне көшіп, астанадағы ысырапты өмір салтын насихаттайтын ортадан гөрі қатаң ортаны іздеді. Осы кезде Сагаинг төбелері аймағы қатаң монахтық тәжірибенің орталығына айналды. Сагаингке кеткен монахтардың бірі – Нгетвин Саядау. Ол көптеген дәстүрлі діни тәжірибелерді сынаған танымал тұлға болды. Бұл кезеңнің тағы бір маңызды тұлғасы – Тингазар Саядау, ол медитация практикасының және қатаң Винаяның маңыздылығын баса көрсетті. Будда дініне отаршылдықтан және ішкі дағдарыстардан қауіп төнді деп ойлаған Миндон 1868 жылдан 1871 жылға дейін Бесінші Буддистік Кеңестің өткізілуіне демеушілік етті және оны шақырып алды. Осы кеңесте Пали каноны оқылды және жаңа басылым жасау үшін, сондай-ақ көшіру қателіктерін жою үшін өңделді. Бұл жұмыс аяқталғаннан кейін Миндон Пали канонының жаңа басылымы жазылған 729 тас тақтадан тұратын жинақты жасады. Бұл әлемдегі ең үлкен кітап болып саналады. Тақталар Кутходав пагодасының 729 кішкентай пагодасында сақталды. Миндонның билігінде жаңа ғылыми еңбектер мен Пали мәтіндерінің аудармалары да жасалды. Патшалық ұстаз Ñейядхамма Маджхима Никаяға (оның шәкірттері бірма тіліне аударған) қосымша түсіндірмелер жазды. Сасанавамсаның авторы Паññasами осы дәуірде Силаката және Упайката сияқты көптеген Пали шығармаларын жазды. Миндонның тағы бір маңызды буддалық саясаты – жануарларға арналған қорықтарды құру, әсіресе Сагаингтен тыс жерде, Маунгдаунгта (Алонның жанында), Төменгі Чиндвин және Мейктила көлінің маңында.

Британдық билік

1877 жылы Миндон қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Тибау 1886 жылы Жоғарғы Бирманың британдықтар тарапынан басып алынуына қарсы тұра алмады және әлсіз күйде таққа отырды. Бұл – тарихи маңызды өзгеріс болды, себебі будда сангхасы ғасырлар бойы алғаш рет Бирма мемлекетінің қолдауын жоғалтты. Британдықтардың Төменгі және Жоғарғы Бирманы басқару кезеңінде (1824 жылдан 1948 жылға дейін) үкімет саясаты көбінесе дінсіз болды, яғни буддизм мен оның институттары отаршылдық үкімет тарапынан қолдауға немесе қорғауға ие болған жоқ. Сонымен қатар, винаяны бұзған монахтар енді үкімет тарапынан жазаланбайтын болды. Христиан миссионерлері мен миссионерлік мектептер де кеңінен тарады. Бұл Колониялық Бирмада буддистер, христиандар және еуропалықтар арасында шиеленіске әкелді. Сангханың беделі мен құрметі батыстық білім алған отаршылдық элиталарға берілгендіктен және Бирмада батыстық білімнің өркендеуімен, отарлық дәуірде Бирма буддистері арасында буддалық діннің (сасана) құлдырап, жойылу қаупі бар деген жалпы сезім пайда болды. Буддизм мемлекеттік қолдаудан ғана емес, Бирма сангхасының дәстүрлі жұмыстарының көп бөлігі, әсіресе білім беру, дінсіз мекемелерге берілді. Бұл құлдырау деп қабылданысқа жауап ретінде бүкіл елде жаппай реформа қозғалысы өрбиді, ол отарлық жағдайға әртүрлі жауап берді. Бұған буддалық басылымдардың, уағыздардың толқындары, жүздеген буддалық ұйымдардың құрылуы, сондай-ақ вегетариандыққа, буддалық білім беруге, моральдық және діни реформаға, мектептер ашуға ынталандыру кірді. Буддизмнің қайта жаңғыруында қарапайым адамдар, соның ішінде жұмысшы табының өкілдері, мектеп мұғалімдері, кеңсе қызметкерлері, саудагерлер белсенділік танытты. Олар бұрын патша мен патшалық элитаның міндеті болған сасананы сақтау жауапкершілігін өз мойнына алды. Патрик Пранктің сөзіне сәйкес, випассана қозғалысы өсіп келе жатқан кезеңде, "эзотерикалық білім жолы" деп аталатын тағы бір баламалық сатериологиялық жүйе де дамыды. Отарлық кезеңде Бирма ұлтының болашағы буддалық діннің болашағымен тығыз байланысты деп есептелді. Этникалық бирмалықтар үшін бирмалық ұлтшылдық олардың буддалық сенеуінен ажырамас болып саналды. Шын мәнінде, тәуелсіздік қозғалысының кең таралған ұраны: "Бирмалық болу – буддист болу". Сондықтан көптеген монахтар тәуелсіздік үшін ұлтшыл күреске қатысты, бірақ Бирма сангхасын басқаратын аға монахтардың көпшілігі монахтардың саясатқа қатысуына қарсы болды. Олар мұндай әрекеттерді виная ережелеріне қайшы деп санайтын. Сонымен қатар, көптеген буддалық ұйымдар мен олардың негізгі ұйымдастырушылары да ұлтшыл қозғалысқа қатысты. Бұл ұлтшыл буддалық ұйымдардың алғашқы және ең ықпалдыларының бірі 1906 жылы құрылған Жастардың Буддалық Ассоциациясы (YMBA) болды. Олар саясаттасқан монахтармен ынтымақтастық жасаған алғашқы ұйым болды. Саяси белсенділікке қатысқан монахтардың қатарында У Отама болды, ол британдық билік буддизмді ұстануға кедергі келтіретінін және тәуелсіздікке қол жеткізу қажеттігін, қажет болған жағдайда күш қолдану арқылы, айтты. Бірақ ол бойкоттар мен салықтан жалтару сияқты Гандидің тактикасын да қолдады. Ол зорлық-зомбылықты қолдау үшін кейбір жатактардан цитата келтірді. Ол бірнеше рет тұтқындалды және түрмеде қайтыс болды, тәуелсіздік қозғалысының шейітіне айналды. Алайда, Лер монахтардың саяси агитациясының "халықтың көп бөлігіне ұнамайтынын, өйткені отарлық саясатқа немесе әлеуметтік белсенділікке ашық қатысу монахтар ережелерін бұзу деп есептелгенін" атап көрсетті. 1938 жылы үндістерге қарсы Индо-Бирмалық төңкеріске кішкентай топ монахтардың қатысуы белсенді монахтардың беделін одан әрі түсірді. 1954 жылы У Ну Янгондағы жаңадан салынған Каба-Ай пагодасы мен Маха-Пасана-Гухада (Ұлы үңгір) Алтыншы буддалық синодты шақырды. Оған 2500 монах қатысып, Каба-Айе пагодасының аумағында орналасқан Халықаралық Буддалық зерттеулер институтын құрды. Кеңестің негізгі нәтижесі Пали канонының жаңа нұсқасы – "Алтыншы Кеңестің Типитакасы" (Chaṭṭha Saṅgāyana Tipiṭaka) болды. У Ну сондай-ақ буддизмді мемлекеттік дін етіп жариялауға ұмтылды. Одақ Парламенті 1961 жылғы 26 тамызда Конституцияға Үшінші түзету туралы 1961 жылғы заңды (1947 жылғы Конституцияны буддизмді мемлекеттік дін ретінде жариялау үшін өзгерткен) қабылдады, ал 1961 жылғы 2 қазанда Мемлекеттік дінді қолдау және насихаттау туралы заңды қабылдады. У Ну сонымен қатар үпосатта күндерін мемлекеттік мерекелер деп жариялады, мемлекеттік мектептерде буддалық оқушыларға буддалық кітаптарды оқытуды міндеттеді, мал союға тыйым салды және кейбір өлім жазаларын жеңілдетті. У Ну 1962 жылы Не Вин тарапынан премьер-министр лауазымынан алынғанмен (ол У Нудың діни саясатының бір бөлігін кері қайтарды), ол саяхаттап, буддизмді үйретуді жалғастырды және маңызды бирмалық рухани көшбасшы және әдеби тұлға болып қала берді. Парламенттік кезеңде буддизм коммунизмге қарсы идеологиялық кедергіге де айналды. У Ну мен бирмалық монах және философ У Келато буддизмнің Будданың үйретіктеріне қарсы және буддизмге қауіп төндіретін марксистік материалистік философияға қарсы тұруы керектігін айтты. 20 ғасыр бойы Бирманың випассана медитация қозғалысы да өсіп, кеңейді. Көптеген монахтар мен үй иелері әртүрлі медитация әдістерін жасады және көптеген медитация орталықтары мен монастырлары құрылды. 20 ғасырдың бирмалық буддалық медитациясының ықпалды тұлғаларына У Нарада, Махаси Саядау және Саядау У Пандита (ол "жаңа бирмалық әдіс" деп аталатын әдісті насихаттады), Вебу Саядау, У Ба Кхин және оның шәкірті С.Н. Гоенка, Могок Саядау, Сунлун Саядау және Па Аук Саядау (ол Висудхимаггада үйретілген джанастарды баса назар аударады) кіреді. Көптеген батыстық студенттер де бирмалық буддалық медитацияны оқып, оны батысқа "зорлық көрісі" (немесе випассана) қозғалысының бір бөлігі ретінде әкелді. Бұл Джек Корнфилд, Джозеф Голдштейн және Шарон Зальцберг сияқты тұлғаларды қамтиды.