Кіріспе

Испаниялық тарихшы (1536–1624)

Хуан де Мариана, сондай-ақ Ата Мариана (25 қыркүйек 1536 – 17 ақпан 1624), испан иезуит діни қызметкері, схоластик, тарихшы және монархомахтардың мүшесі болған.

Өмір

Хуан де Мариана Толедо корольдігінің Талавера қаласында дүниеге келді. Ол Алькала-де-Энарестегі Комплутенс университетінде оқыды және 17 жасында Иса қоғамына қабылданды. 1561 жылы ол Римде теология сабағын оқыта бастады, шәкірттерінің арасында кейін кардинал болған Роберт Беллармин де болды; содан кейін Сицилияға өтті; ал 1569 жылы Парижге жіберілді, онда оның Томас Аквиннің еңбектері жөніндегі түсіндірмелеріне көптеген адамдар жиналды. 1574 жылы денсаулығы нашарлағандықтан Испанияға оралуға рұқсат алды; қалған өмірін Толедодағы иезуиттер үйінде қарқынды әдеби жұмыспен өткізді. Ол Мадридте қайтыс болды.

Шығармалары

Мариананың үлкен еңбегі Historiae de rebus Hispaniae алғаш рет Толедода 1592 жылы жиырма кітаптан тұратын болып жарық көрді; кейіннен он кітап қосылды (1605), бұл жұмысты 1519 жылы Карл V патшалыққа отырғанға дейін жеткізді, ал оқиғалардың одан кейінгі жинағында автор оны 1621 жылы Филип IV патшалыққа отырғанға дейін аяқтады. Бұл еңбек жақсы қабылданып, Мариананы оны испан тіліне аударуға итермеледі (бірінші бөлігі 1601 жылы; аяқталды, 1609; ағылшын тіліне Дж. Стивенс аударды, 1699). Мариананың Historiae еңбегі, көп бөліктерінде сындық талдаусыз болғанымен, зерттеу жұмыстарының тереңдігі, дәлдігі, ой-қиясы және стильі үшін жоғары бағаланады. Оның басқа еңбектерінің ішінде ең қызықтысы – «De rege et regis institutione» («Патша және патшалық билік туралы», Толедо, 1598) трактаты. Оның алтыншы тарауында тиранды құлатудың заңдылығы туралы мәселе ашық талқыланып, оған жағымды жауап беріледі, бұл жағдай иезуиттерге, әсіресе 1610 жылы Франция королі Генрих IV қаза болғаннан кейін, зор наразылық туғызды. «Tractatus VII. theologici et historici» (Мариананың 1609 жылы Кельнде жариялаған, ішінде «De morte et immortalitate» және «De monetae mutatione» («Ақшаның өзгеруі туралы») трактаттары бар) кітабы Index Expurgatorius тізіміне енгізіліп, оның авторы Инквизициямен тұтқындалды. «De rege et regis institutione» немесе «De monetae mutatione» трактаттары Сервантестің «Дон Кихот» романының бірінші бөлімінің 29-тарауына әсер еткен деген пікір бар. Оның тұтқындалуы кезінде оның қағаздарынан иезуиттерді сынаған материал табылды, ол оның қайтыс болғаннан кейін «Discursus de erroribus qui in forma gubernationis societatis Jesu occurrunt» («Иезуит орденінің кемшіліктері туралы сөз», Бордо, 1625) деген атпен басылып шықты және Карл III бұйрығымен қайта басылды, осылайша ол иезуиттерді Испаниядан қуды. Марджори Грис Хатчинсонның сөзіне сүйенсек, Саламанка мектебінің экономисі және ғалымы Хуан де Мариана және испандық схоластикалық ғалымдар Австрия мектебінің экономикалық ой-пікірінің теориялық негізін қалады.

Ағылшын тіліндегі шығармалары

"Ақшаның өзгеруі туралы трактат", "Нарықтар мен мораль туралы журнал", 5-том, №2, 2002 жылғы күз. "Монета туралы", "Австрия экономикасының тоқсандық журналы", 21-том, №2, 2018 жылғы жаз.