Кіріспе
12 ғасырдағы Каталониялық раввин және ақын Зерахия бен Исаак ха Леви Геронди, РеЗаХ, РаЗБИ немесе Баал Ха Маор (Ха Маор кітабының авторы) шамамен 1115 жылы Испанияның Каталония аймағындағы Герона қаласында дүниеге келді – содан кейін Геронди деп аталды – және 1186 жылдан кейін Лунельде қайтыс болды. Ол белгілі раввин, Тора және Талмудқа түсіндірме жазушы, сондай-ақ ақын болған.
Zerachiah ben Isaac ha Levi Gerondi , called the ReZaH, RaZBI or Baal Ha Maor (author of the book Ha Maor) was born about 1115 in the town of Gerona, Catalonia, Spain – hence the name Gerondi – and died after 1186 in Lunel. He was a famous rabbi, Torah and Talmud commentator and a poet.
Өмірбаян
Зерахия Героналық Ицхари аталған раввин отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Исаак Ха Леви, Прованстағы Талмуд ғалымы, және оның есімін алған Зерахия Ха Левидің ұлы еді. Ересек Зерахия – Прованстағы ең ұлы Талмуд ғалымдарының бірі, Шем Тов Ха Левидің ұлы, ол еврей дәстүрі бойынша пайғамбар Самуилдің тікелей ұрпағы екенін, ал Самуил Ицхардың (содан отбасы "Ха Ицхари" деп аталды), Кехаттың, Левидің және Яковтың тікелей ұрпағы болғанын мәлімдеді. Жастық шағында Зерахия Провансқа көшіп, Нарбоннаның Талмуд ғалымдарымен (солардың бірі атақты Моше бен Йосеф) білім алды. 19 жасында арамей тілінде пәйют жазып, халахикалық мәселелерді зерттеуге берілді. Содан кейін көп жыл Лунельде тұрып (Лунельдік Мешулламмен бірге оқыды), бірақ қауымды үнемі бөліп тұратын жанжалдар, дау-дамайлар оны кетіп қалуға мәжбүр етті. Зерахия – терең білімді, талдау және жинақтау қабілеті жоғары, көрнекті Талмуд ғалымы ғана емес, сонымен қатар араб әдебиеті, философия және астрономия саласында жақсы білімді, әрі стильдің көркемдігі мен сезімнің тереңдігін үйлестіре білген дарынды ақын еді. Яһуда Бен Саул Ибн Тиббон Зерахия туралы: «Ол өз заманында ерекше болды және менің ойымша, менің өзімнен де білімді болды» деді, және оның жазу стилінің күрделілігі үшін мақтады. Яһуда ибн Тиббон өз ұлы Самуил ибн Тиббонды Зерахиядан білім алу үшін жіберді.
Сефер Ха-Маор
Зерахия араб тілін жақсы білген және Прованста оқыған пәндерді тез игерген, бірақ оның жазбаларынан оның өзі мен айналасындағылар арасындағы шиеленісті оңай сезінуге болады. Халахи мәселелер бойынша ғалым және сарапшы ретінде оған атақ-даңқ 19 жасында басталып, 1180 жылдары аяқталған «Сефер ха-маор» кітабының арқасында келді. Кітап екі бөлімнен тұрады: «Ха-маор ха-гадол» (үлкен жарық) және «Ха-маор ха-катан» (кіші жарық). Бірінші бөлімде «Берахот», «Моэд» және «Хуллин» Талмуд трактаттарына қатысты мәселелер талқыланады, ал екінші бөлімде — «Нашим» және «Незикин». Бұл кітапта РеЗаХ Рифтің көзқарастарына үнемі және сын көзбен қарсылық білдіреді, бірақ сонымен бірге оны және оның еңбектерін жоғары бағалайды. Ол Халаха бойынша шешімдері бүкіл Испанияда қабылданған «Рифке» қарағанда әлдеқайда жас екенін және оның билігі даусыз екенін білгендіктен, өзінің кіріспесінде өзін ақтауға тырысады, Ибн Жанах сияқты мойындалған даналармен келіспеген басқа жас ғалымдардың мысалдарын келтіреді. Ол Халаханың осы алып есімдерінің бірін сынға алғаны үшін өте өкініш білдіреді және оның түсініктерінің тек осы қажетті кодексті жақсартуға қызмет ететінін айтып, өзін ақтауға тырысады. Өзі туралы күлкілі және поэтикалық стильде былай деп жазады: «Бұл жасты бос бөшке деп санамаңдар, себебі көне шарапты жаңа ыдыстан табуға болады». Оның әкесі де оның туралы өлең жазып, оны мадақтап, осындай дарынды бала берген Жаратушысына алғыс айтады. Бұл жазбалар Раббиндік әдебиеттің ерекше түріне жатады, ол Прованс ғалымдарының мұсылман елдерінің ғалымдары өздерінің халахоттары мен түсіндірмелерін қабылдауға мәжбүрлеуге тырысқандарына қарсы көтерген «қарсылықтар» деп аталады. Осы тұрғыдан алғанда, Зерахия Маймонидке қарсылық білдіргенімен танымал Поскьерстің Абрахам бен Давидпен бірге тұрады. Алайда, Рабби Ибрахим Рифті көбірек қабылдағандықтан және оның Зерахияның Рифті сынағанына сын тартқандықтан, бұл жіктеме ең көп дегенде шартты. Зерахия көп жағдайда Рашидің түсіндірмелерімен толықтырылған нұсқаларды артық көреді және ол көбінесе Гемараға түсіндірмелерде Франция ғалымдарының әдістерін қолданады. Осы тұрғыдан алғанда, Зерахияның еңбектері прованс аймағында жиі кездесетін испан және француз ғалымдарының халаха және драша мектептерінің араласуын көрсетеді. Алайда, Зерахияның тәуелсіздігі консерваторларды да ренжітті, ал оның сын-пікірлерін жоққа шығаруды Нахманид «Мильхамот ха-шем» (құдайдың соғыстары) деген атпен және Поскьерстің Абрахам бен Давид, ол өзінің қатал стилімен Зерахияны өз ұстазын сынға алуға батылы жеткен жасөспірім деп атады, тіпті оны авторды атамай-ақ өзінің (Абрахамның) кейбір түсіндірмелерін иеленгені үшін айыптады. Зерахияның сын-пікірін Езра Малки «Шемен ла-маор» деген атпен қорғады, ал 1552 жылдан бастап «Сефер ха-маор» әрқашан Альфасимен бірге басылып шығарылды.
Сефер Ха-Цава
Сонымен қатар, Зерахия "Сефер ха-Цава" кітабын жазды, онда Гемарада қолданылатын 13 драша қағидасы түсіндірілді және шехита мен ниддаға қатысты түрлі халахоттар жинақталды. Ол сондай-ақ Альфасидің Талмудтағы халахикалық түсіндірулерге қатысты белгіленген принциптерді сақтамағанын көрсетуге тырысты. Бұл еңбек, бұрынғысы сияқты, Альфасиді қорғаған Нахманидтің сынға алуына ұшырады. "Сефер ха-Маор" кітабына қарсы пікір білдірген Равад III пен Зерахия арасында да маңызды келіспеушіліктер туды. Зерахия Равадтың "Баали ха-Нефеш" еңбегіне жауап ретінде қарсылық білдіріп, оған сарказм мен жеке шабуылдармен жауап берді. "Сефер ха-Цава" және Нахманидтің сын-пікірлері "Сефер Темим Деим" (§§ 225, 226, Венеция, 1622) кітабына қосылды және 1803 жылы Шкловта жеке басылым түрінде жарық көрді.
Басқа жұмыстар
Зерахия сондай-ақ келесі еңбектердің авторы болды: «Хуллин» трактатының бірінші тарауының соңында «Sefer ha Ma'or»-да еске алынған «Hilkot Sheḥiṭah u Bediḳah»; әйелдерге қатысты заңдар туралы RABaD-тың трактатын сынға алған «Hassagot 'al Ba'ale ha Nefesh» («Ba'ale ha Nefesh» еңбегімен бірге жарық көрген, Венеция, 1741; Берлин, 1762); азаматтық құқық туралы RABaD-пен пікір алысы «Dibre Ribot», «Baba Meẓi'a» туралы «Sefer ha Ma'or»-да еске алынған және Бәзәлеел Ашкенази өзінің «Shiṭṭah Meḳubbeẓet» еңбегінде «Baba Meẓi'a», 98-б. екендігі айтылған; 1795 жылы Константинопольде жарияланған «Mishnah Kinnim» тақырыбындағы диссертация; және «Sefer ha Ma'or» кітабында «Giṭṭin» трактатының екінші тарауының соңында еске алынған және «Sefer ha Terumot» кітабында келтірілген жауаптар (xlv. 1). Зерахия көптеген діни өлеңдердің авторы болды, олардың он сегізін сефардтық «Maḥzor» жинағынан табуға болады. Оның өлеңдері түрлі діни рәсімдерге енгізілген және Б. Бар-Тикваның сындық басылымында жарияланған.
Мұра
Зерахия Халеви келесі раввиндер мен ғалымдар буынына зор ықпал етті, олардың кейбіреулері оны қорғап, жауап жазды, соның ішінде бұрын оның келіспейтін сыншысы болған Нахманид. Тіпті досы және қарсыласынан 13 жылға артық өмір сүрген Равад та Зерахияның қазасынан кейін өзінің пікірін жұмсақтатты және оны зор құрметпен сипаттап, тек қарастырылып отырған мәселелердің мәніне қатысты сынға ілістірді.
Еврей энциклопедиясының библиографиясы
Леопольд Зунц, З. Г. 476-бет;
сол сияқты, Allg. Zeit. des Jud. III. 679;
Сакс, Діни поэзия, 257-бет;
Дюкс, Orient, Lit. ix. 760;
Лесер Ландшут, 'Аммуде ха 'Абода, 63-бет;
Рейфман, Толедот Р. Зерахья ха Леви, Прага, 1853;
Элиаким Кармоли, La France Israélite, 107-бет;
Мориц Штейншнайдер, Cat. Bodl. 2589–2593 бағаналары;
Фуэн, Кенесет Исраэль, 570-бет;
Анри Гросс, Gallia Judaica, 255, 282-беттер;
Майкл, Ор ха Хайым, 367-бет, № 826.
idem, in Allg. Zeit. des Jud. iii. 679;
Sachs, Religiöse Poesie, p. 257;
Dukes, in Orient, Lit. ix. 760;
Leser Landshuth, 'Ammude ha 'Abodah, p. 63;
Reifmann, Toledot R. Zeraḥyah ha Lewi, Prague, 1853;
Eliakim Carmoly, La France Israélite, p. 107;
Moritz Steinschneider, Cat. Bodl. cols. 2589 2593;
Fuenn, Keneset Yisrael, p. 570;
Henri Gross, Gallia Judaica, pp. 255, 282;
Michael, Or ha Ḥayyim, p. 367, No. 826