Кіріспе

Қазіргі кезде қолданылатын голландиялық өлшем бірліктері метрикалық жүйеге жатады. 19-ғасырға дейін Голландияның түрлі қалалары мен провинциялары әртүрлі салмақтар мен өлшемдерді пайдаланған. Елдің кішкентай болғанына қарамастан, біртектілік болмаған. Голландияның алтын ғасырында осы салмақтар мен өлшемдер голландтармен бірге олардың отар империясының ең шалқар бұрыштарына, Оңтүстік Африка, Жаңа Амстердам және Голландияның Шығыс Индиясына дейін жеткен. Салмақ бірліктеріне фунт, онс және ласт кірген. Дәріханаларда қолданылатын салмақ жүйесі де болған. Миль мен роде – қашықтықты өлшеуге арналған өлшемдер. Ал кішірек қашықтықтар дене мүшелеріне сәйкес бірліктермен – ел, аяқ, алақан және бас бармақпен өлшенген. Жер ауданы морген, гонт, роде және фут арқылы есептелген. Көлем бірліктеріне окшофд, аам, анкер, стоп және миңгел кірген. 19-ғасырдың басында голландтар бірыңғай метрикалық жүйені қабылдады, бірақ ол бүгінгі жүйеден өзгеше, метрикалық жүйенің өңделген нұсқасына негізделген. 1869 жылы бұл жүйе халықаралық метрикалық жүйемен үйлестірілді. Бұл ескі өлшем бірліктері жойылды, бірақ олар Нидерландының теңіз және саудалық маңыздылығының жарқын мұрасы болып сақталады және бүгінгі күні голланд мақалдары мен тіркестерінде кездеседі.

Тарихи өлшем бірліктері

800 жылы Шарльмен Киелі Рим императоры атанды, оның империясы қазіргі Батыс Еуропаның көп бөлігін, соның ішінде Нидерланды мен Бельгияны қамтыды. Шарльмен өзінің барлық биліктерінде "фунт" және "фут" сияқты атауларды пайдалана отырып, өлшемдердің бірыңғай жүйесін енгізді. Верден шартында империя Шарльменнің үш немересі арасында бөлісті, ал Лотар солтүстікте Нидерландыдан оңтүстікте Бургундия мен Провансқа дейін созылған орталық бөлігін алды. Содан кейін империяның түрлі бөліктері өлшем бірліктерін жергілікті билеушілерге ыңғайлы болу үшін өзгертіп, бейімдеді. Діни соғыстар басталған кезде Нидерланды құрамына кіретін аймақтар, әлі де Киелі Рим империясының бөлігі болып, Испания королінің билігіне көшті. Әр аймақтың өзіндік Каролинг өлшем бірліктерінің түрі болды. 1648 жылғы Вестфалия шарты бойынша, Оранж князіне формалды бағынышты болған жеті протестант аймағы Киелі Рим империясынан бөлініп, өздерінің конфедерациясын құрды, бірақ әрқайсысы өз өлшем жүйесін сақтап қалды.

Ондар

бір унция – 1/16 фунт = 30.881 г (1.0893 унция) (өзгерістермен, қазір 100 г)

Бір унция фунттың 1/16 бөлігін құрады. Әдетте, бір унция шамамен 30 граммды құрады, бірақ салмағы әртүрлі болған. Нидерландыда қолданылған әртүрлі фунттардың салмағын 16-ға бөлгенде, сол кезде қолданылған әртүрлі унциялардың салмағын алуға болады. Метрлік жүйе енгізілгеннен кейін «унция» сөзі 100 граммды білдіретін ретінде қолданыла берді. 1937 жылы унция ресми өлшем бірлігі ретінде жойылды, бірақ бүгінге дейін күнделікті сөйлеу тілінде 100 граммды білдіру үшін қолданылады. Нидерландыда қазір «унция» сөзі көбінесе оның тарихи салмағына (қай жерде болғаныңызға байланысты шамамен 30 грамм) емес, 100 граммға сілтеме жасайды.

Құс

Роде (сөзбе-сөз "таяқ") әдетте ағылшын таяқшасынан кішірек болатын, ол 16,5 футқа (немесе 5,0292 метрге) тең. Дегенмен, роденің ұзындығы және родедегі вотендердің саны әр жерде әртүрлі болған. Родеде 7-ден 21-ге дейін вотен болуы мүмкін еді. Нидерландыда ұзақ қашықтықты өлшеу үшін қолданылатын роде көбінесе Рейнланд родесі болды. Басқа роделер:

бір Рейнланд родесі (Rijnlandse roede) (= 12 Рейнланд футы) – 3,767 м
бір Амстердам родесі (Amsterdamse roede) (= 13 Амстердам футы) – 3,68 м
бір Блуис родесі (Blooise roede) (= 12 футы) – 3,612 м
бір Хертогенбос родесі (Hertogenbosche roede) (= 20 футы) – 5,75 м
бір Хондсбос және Рип родесі (Hondsbosse en Rijp roede) – 3,42 м
бір Путтен родесі (Puttense roede) (= 14 футы) – 4,056 м
бір Схаув родесі (Schouwse roede) (= 12 футы) – 3,729 м
бір Кингс родесі (Фрисландияда) (Konings roede) (= 12 футы) – 3,913 м
бір Гелдерланд родесі (Geldersche roede) (= 14 футы) – 3,807 м

Бүгінде Нидерландыда роде сөзі өлшем бірлігі ретінде кеңінен қолданылмайды.

Дюйм

Дуим (nl) ("бармақ", бірақ "инч" деп аударылады) ересек адамның бас бармағының жоғарғы бунағының еніне шамалас болды. Ол ағылшын дюйміне (2,54 см) өте ұқсас еді. Нақты ұзындығы мен анықтамасы аймаққа қарай өзгеріп отырды, бірақ көбінесе футтың он екінші бөлігін құрады, алайда Амстердам дуимы Амстердам футтың он бірінші бөлігі болды. Бір Амстердам дюймі (Amsterdamse duim) 2,57393 см-ге тең, ал бір Гелдерланд немесе Нимвеген дюймі (Gelderse of Nijmeegse duim) 2,7 см, бір Рейнланд дюймі (Rijnlandse duim) 2,61 см болды.

1820 жылы "Голланд метрикалық жүйесі" (Nederlands metriek stelsel) енгізілген кезде сантиметр үшін "дуим" сөзі қолданылды, бірақ 1870 жылы ол қолданудан алынып тасталды. Бүгінде Нидерландыда "дуим" сөзі ағылшын дюймін білдірген кезде ғана өлшем бірлігі ретінде қолданылмайды. Бұл сөз әлі де "drieduims pijp" (үш дюймдік құбыр) және "duimstok" (сызғыш немесе өлшеу құралы) сияқты тұрақты тіркестерде қолданылады.

Қазіргі метрикалық жүйе

Бүгінде Нидерланды халықаралық бірліктер жүйесін (СИ) пайдаланады.

Стандарттар

2006 жылғы 30 қазанда өлшемдер және салмақтар туралы заң метрология заңымен алмастырылды. Қазіргі уақытта Нидерландыда салмақтар мен өлшемдерге жауапты ұйым – Nederlands Meetinstituut (NMi) деп аталатын жеке компания. Бұл сөздерінше "Нидерландтың өлшемдер институты" дегенді білдіреді, бірақ ұйым ағылшын тілінде өзінің нидерланд тіліндегі атауын қолданады. Компания 1989 жылы Метрология қызметі (Dienst van het IJkwezen) жекешелендірілген кезде құрылды. Алғашқыда жалғыз акционері Нидерланд үкіметі болды, бірақ 2001 жылы жалғыз акционері Нидерландтың қолданбалы ғылыми зерттеулер ұйымы TNO-ның холдингтік компаниясы болып табылатын TNO Bedrijven болды.