Кіріспе

психолог Джеймс Эрл Диз (1921–1999) – американдық психолог. Ол 1950 жылдан бастап көп жылдар бойы Джонс Хопкинс университетінде сабақ бергеннен кейін 1970 жылы Вирджиния университетінің профессорлық құрамына қосылды. Джонс Хопкинс университетінде қызмет еткен кезінде Диз психология кафедрасының меңгерушісі болды және Америка Психологиялық Ассоциациясының төрағасы болып та қызмет атқарды. Кейін Вирджиния университетінің психология кафедрасын басқарды, жартылай зейнеткерлікке шыққанға дейін профессор-эмеритус атағын сақтап қалды. Ол еңбегі үшін Хью Скотт Гамильтон сыйлығымен марапатталды.

Жеке өмір

Диз, 1/2 Лумби индейі, 1921 жылдың 14 желтоқсанында Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласында дүниеге келді. Джеймс Диздің әкесі Томас Д. Диз, толыққанды Лумби индейі, оның ата-анасы Джеймс М. Диз және Сара Джейн Чавис Бёрнт-Свамп, Солтүстік Каролина штатынан шыққан. Диздің анасы, Серена Джейн Джонсон Висконсин штатынан болған. Диз американдық ғарыш инженері және ғалымы Джеймс Генри Диздің туысы болды. Диз Оңтүстік Калифорнияда өсті және колледждің алғашқы жылдарында телестудияда жұмыс істеді. Диз өмірінің соңына дейін Оңтүстік Калифорнияны – оның географиясын, мәдениетін және тарихын жақсы көрді. Диз 1948 жылы Эллин Рут Крауссқа үйленді. Эллин Нью-Йорктегі еврей отбасында өскен. Оның әкесі Лоуренс Краусс Вашингтон қаласындағы белгілі мемлекеттік адвокат болды. Эллин өмірінің келе жасында дінін өзгертті, соңында діни білім магистрі дәрежесін алып, өмірінің соңына қарай епископ діни қызметкері болды. Эллин Вирджиния штатының Эрлисвилл қаласындағы Бак Маунтин епископ шіркеуінің жауапты діни қызметкері болды, ал Джеймс соңынан шіркеудің органшысы болды. Олар Джеймс Висконсин университетінде сабақ бергенде танысты. Джеймс пен Эллиннің Елизавета және Джеймс Л. Диз есімді екі баласы болды. Диз классикалық музыканы өте жақсы көріп, бала кезінен бастап қарттық шағына дейін фортепианода ойнағанды ұнататын. Диз сонымен қатар сирек кездесетін кітаптарды жинаған. Ол әсіресе 18 ғасыр әдебиетін жақсы көретін, сондай-ақ 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы эссешілерді де ұнататын. 1999 жылы қайтыс болған кезде оның көптеген кітаптарының көп бөлігі, отбасының тілегі бойынша, Вирджиния университетіне сыйға тартылды. Диз 1999 жылы Вирджиния штатының Шарлоттсвилл қаласында, әйелі қайтыс болғаннан үш ай бұрын дүние салды. Олар 1998 жылғы Рождество қарсаңында 50 жылдық мерейтойларын тойлаған.

Мүдделер

Диз Калифорния штатының Оранж қаласындағы Чапман колледжінде білім алды, онда психология мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Кейін Диз Индиана университетінде докторлық ғылымын қорғады. Мансабының келелі жылдарында Диз Чапман университетінен құрметті докторлық дәрежесімен марапатталды. Индиана университетінде оқып жүргенде, Диз жануарлардың мінез-құлқына және оның адамның мінез-құлқымен, әсіресе коммуникация саласындағы байланысына қызығушылық танытты. Ол Б. Ф. Скиннер мен В. Н. Келлогтың басшылығымен оқыды. Кейін Диз психолингвистика саласына көшті және осы саланың алғашқы зерттеушілерінің бірі – Ноам Чомский сияқты ғалымдармен бірге жұмыс істеді. Диз көптеген докторанттарға ұстаздық етті, олар білім беру, таным және тіл салаларын одан әрі дамытты, мысалы, Альфонсо Карамацца, Леонард М. Хоровиц, Уильям П. Банкс, Аллисса МакКейб және Герберт Х. Кларк.

Жарияланымдар

Дизе студенттерінің ықыласын тудырды және әріптестерінің жоғары құрметіне ие болды. Ол оқыту психологиясының түрлі салаларын қамтитын 14 кітаптың авторы немесе серіктес авторы болды (Дизенің бірнеше кітабы немесе Стюарт Хулспен бірлесіп жазылған), содан кейін психолингвистика саласында еңбек етті. 1965 жылы жарық көрген танымал кітабы "Тіл мен ойдағы байланыстардың құрылымы" (Johns Hopkins University Press, 1965) деп аталды. Кейіннен әлеуметтік психология саласына көшкен Дизе "Америкалық бостандық және әлеуметтік ғылымдар" (Columbia University Press, 1985) атты еңбегін жазды. Дизе мен оның әйелі Эллин Краусс Дизе 21-ші ғасырға дейін жаңа студенттер арасында кеңінен қолданылатын және басылымдағы "Қалай оқуға болады" атты танымал оқулығының авторы болды.