Мінез-құлықты талдау: Формаласу және автоматты формаласу парадигмалары
Shaping (psychology)
Мінез-құлықты талдау: қадамдық қалыптастыру әдісі, жануарлар мен адамдарда мінезді өзгертуге қолданылады. Б.Ф. Скиннердің зерттеулері мен негізгі принциптері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жүріс-құлықты талдаудың психологиялық парадигмасы
Psychological paradigm for behavior analysis
Пішіндеу – мінез-құлықтың эксперименттік талдауында негізгі орында қолданылатын шарттау парадигмасы. Қолданылатын әдіс – із келе жақындығы бойынша дифференциалдық нығайту. Оны Б.Ф. Скиннер алғаш көгершіндерде қолданды, кейіннен иттерге, дельфиндерге, адамдарға және басқа да түрлерге таратылды. Пішіндеуде, қазіргі жауаптың формасы, мінез-құлықтың нақты кезеңдерін нығайту арқылы, бір-бірінен кейін келетін тәжірибелерде қажетті мақсатты мінез-құлыққа қарай біртіндеп өзгертіледі. Скиннер пішіндеуді былай түсіндірді:
Shaping is a conditioning paradigm used primarily in the experimental analysis of behavior. The method used is differential reinforcement of successive approximations. It was introduced by B. F. Skinner with pigeons and extended to dogs, dolphins, humans and other species. In shaping, the form of an existing response is gradually changed across successive trials towards a desired target behavior by reinforcing exact segments of behavior. Skinner's explanation of shaping was this:
Практикалық қолдану
Пішіндеу зертханалық жануарларда операнттық жауаптарды оқытуда және адам немесе жануарлардың бейімдемеушілік немесе бұзық мінез-құлқындарын өзгерту үшін қолданбалы мінез-құлық талдауында қолданылады. Бұған қоса, мақсатты мінез-құлықты істеуден бас тартатын немесе оны орындау қиындық тудыратын оқушыларға мінез-құлықты үйрету үшін де пайдаланылуы мүмкін. Бұл процедура коммерциялық жануарларды оқытуда маңызды рөл атқарады. Пішіндеу "ажырату" процесіне көмектеседі, яғни нығайтылған және нығайтылмаған стимулдарды ажырату қабілетіне, сондай-ақ "жалпылау" процесіне, яғни бір жағдайда үйренген жауапты басқа, бірақ ұқсас жағдайға қолдануға көмектеседі. Пішіндеуді оңалту орталығында да қолдануға болады. Мысалы, параллель тіректердегі жаттығулар жүргішпен жүруге ұқсас болуы мүмкін. Немесе пішіндеу науқастарға дәретханаға баратын уақыт аралығын ұзартуға үйретуге көмектеседі.
Shaping is used in training operant responses in lab animals, and in applied behavior analysis to change human or animal behaviors considered to be maladaptive or dysfunctional. It can also be used to teach behaviors to learners who refuse to do the target behavior or struggle with achieving it. This procedure plays an important role in commercial animal training. Shaping assists in "discrimination", which is the ability to tell the difference between stimuli that are and are not reinforced, and in "generalization", which is the application of a response learned in one situation to a different but similar situation. Shaping can also be used in a rehabilitation center. For example, training on parallel bars can approximate walking with a walker. Or shaping can teach patients how to increase the time between bathroom visits.
Автоқалыптау
Автоқалыптау (кейде белгіні қабылдау деп те аталады) – классикалық шарттануды зерттеу үшін қолданылатын әртүрлі тәжірибелік әдістердің бірі. Автоқалыптауда, формалаудан өзгешесі, сыйлық жануардың қылығына қарамастан беріледі. Ең қарапайым түрінде автоқалыптау, Павловтың иттерді қолданып сұйықтық шарттану тәжірибесіне өте ұқсас. Павловтың ең белгілі тәжірибесінде, иттерге тамақ берудің алдында қысқа дыбыс естілетін. Иттер табиғи түрде, шартсыз түрде, оларға берілген тамаққа (шартсыз күйдіргіш) сілекей шығаратын (шартсыз жауап), бірақ оқу арқылы, шартты түрде, тамақты болжайтын дыбысқа (шартты күйдіргіш) сілекей шығаруға (шартты жауап) үйренді. Автоқалыптауда шам жануарларға тамақ берілмес бұрын сенімді түрде жағылады. Жануарлар табиғи түрде, шартсыз түрде, берілген тамаққа қанағаттандыру реакцияларын көрсетеді, бірақ оқу арқылы, шартты түрде, тамақты болжайтын шартты күйдіргішке бағытталған сол қанағаттандыру әрекеттерін орындауға үйренеді. Автоқалыптау Б.Ф. Скиннердің «көгершінге кілтті соғуды үйрету үшін формалау әдісін қолдану қажет» деген пікіріне қарсы келеді. Егер жануар өзін-өзі қалыптастыра алса, онда неге оны қалыпқа келтірудің қиын процесіне түсу керек? Автоқалыптау сонымен қатар Скиннердің нығайту принципіне де қайшы келеді. Автоқалыптау кезінде жануардың қылығына қарамастан тамақ беріледі. Егер нығайту болса, кездейсоқ қылықтардың жиілігі артуы керек, себебі олар кездейсоқ тамақпен марапатталуы тиіс. Дегенмен, бұл қылық ешқашан сыйлық алмаса да, көгершіндерде кілтті соғу сенімді түрде дамиды. Бірақ автоқалыптаудың Скиннерлік емес, Павловтік бақылауда екенін көрсететін ең нақты дәлел – ол жою тәжірибесі арқылы табылды. Бұл тәжірибеде тамақ әдетте әрбір күйдіргіштің (көбінесе шамның жыпылықтауы) ұсынылуынан кейін беріледі, бірақ жануар күйдіргішке нақты жауап берген жағдайда тамақ берілмейді. Егер қылық аспаптық бақылауда болса, онда жануар күйдіргішті қабылдауға тырысуын тоқтатады, себебі бұл қылық тамақты ұстап қалумен аяқталады. Бірақ жануарлар шартты күйдіргішті мыңдаған тәжірибелер бойы (теріс автоматты ұстау деп аталатын құбылыс) қабылдауға тырысады, тіпті олар сыйлық алуға кедергі келтірсе де, шартты күйдіргішке деген қылықты жауабын тоқтатуға шамалары жетпейді.
Autoshaping (sometimes called sign tracking) is any of a variety of experimental procedures used to study classical conditioning. In autoshaping, in contrast to shaping, the reward comes irrespective of the behavior of the animal. In its simplest form, autoshaping is very similar to Pavlov's salivary conditioning procedure using dogs. In Pavlov's best known procedure, a short audible tone reliably preceded the presentation of food to dogs. The dogs naturally, unconditionally, salivated (unconditioned response) to the food (unconditioned stimulus) given to them, but through learning, conditionally, came to salivate (conditioned response) to the tone (conditioned stimulus) that predicted food. In auto shaping, a light is reliably turned on shortly before animals are given food. The animals naturally, unconditionally, display consummatory reactions to the food given them, but through learning, conditionally, came to perform those same consummatory actions directed at the conditioned stimulus that predicts food. Autoshaping provides an interesting conundrum for B. F. Skinner's assertion that one must employ shaping as a method for teaching a pigeon to peck a key. After all, if an animal can shape itself, why use the laborious process of shaping? Autoshaping also contradicts Skinner's principle of reinforcement. During autoshaping, food comes irrespective of the behavior of the animal. If reinforcement were occurring, random behaviors should increase in frequency because they should have been rewarded by random food. Nonetheless, key pecking reliably develops in pigeons, even if this behavior had never been rewarded. But, the clearest evidence that auto shaping is under Pavlovian and not Skinnerian control was found using the omission procedure. In that procedure, food is normally scheduled for delivery following each presentation of a stimulus (often a flash of light), except in cases in which the animal actually performs a consummatory response to the stimulus, in which case food is withheld. Here, if the behavior were under instrumental control, the animal would stop attempting to consume the stimulus, as that behavior is followed by the withholding of food. But, animals persist in attempting to consume the conditioned stimulus for thousands of trials (a phenomenon known as negative automaintenance), unable to cease their behavioral response to the conditioned stimulus even when it prevents them from obtaining a reward.