Кіріспе

Шиит мұсылмандары ұстанған он діни амал немесе "міндетті амалдар"

Он екі шиит исламында, Діннің қосымшалары (فروع الدين furūʿ ad dīn) – шиит мұсылмандары орындауы тиіс амалдар жиынтығы. Он екілік доктрина бойынша, сунниттік исламдағы тіректер деп аталатын нәрселер – практика, екіншілік қағидалар немесе міндетті амалдар деп аталады. Исламның негізгі діни бағыттарынан кейін, Діннің қосымшаларына джихад, жақсылыққа үндеу (أمر بالمعروف), жамандықтан тыю (النهي عن المنكر), шиит мұсылмандарының табысынан жыл сайын 20 пайыз салық түрінде төленетін хумс; тәуалла – Аллаға және басқа да жақсы мұсылмандарға махаббат көрсету; тәбарра – Алланың жауларынан безгілік білдіру кіреді. Бұл – тәндік, рухани және зияли ғибадаттың бір түрі және күніне бес рет белгіленген уақытта орындалады. Осы амалды орындағанда, олар Меккедегі Қағбаға бет бұруы керек. Бұл рәсімде ғибадат етуші тік тұрып, иіліп, сәжде жасайды және отырып ғибадатты аяқтайды. Әрбір қимыл кезінде ғибадат етуші белгілі бір аяттарды, сөздерді және дұғаларды оқиды немесе айтады. "Салат" сөзі көбінесе "намаз" немесе "Аллаға дұға" деп аударылады. Пайғамбар Мұхаммед салатты діннің "орталық тірегі" деп сипаттаған. "Салат" сөзінің араб тіліндегі негізгі мағынасы – дұға ету немесе бата беру. Салат екі негізгі түрге бөлінеді: міндетті және ұсынылатын. Міндетті салат – екінші тірек, ал қалған салаттар ұсынылатын амалдар саналады. Негізгі міндетті салат күніне бес рет белгіленген уақытта орындалады.

Сауу (Тез)

Ислам дінінде ораза ұстау – таң атқаннан күн батқанға дейін тамақ жеуден, су ішуден, темекі шегуден және жыныстық қатынастан толығымен бас тартуды білдіреді. Рамазан айында ораза ұстау парыз. Ересек болған барлық мұсылман ораза ұстауға міндетті, алайда ауру, саяхат, жүктілік және хайыз сияқты ораза ұстамауға рұхсат етілген жағдайлар бар. Қабыл етілмеген оразаны басқа уақытта қаза ету керек.

Хаж (қажылық)

Хаж – жыл сайынғы Меккеге, Сауд Арабиясына жасалатын ислам қажылығы, мұсылмандар үшін ең қасиетті қала, және барлық ересек, дене және қаржылық мүмкіндігі бар мұсылманның өмірінде кем дегенде бір рет орындалуы тиіс міндетті діни парыз. Олар сапарға шығар алдында отбасын қамтамасыз ете алуы керек. Ислам терминологиясында хаж – Сауд Арабиясындағы қасиетті Мекке қаласындағы «Құдай үйі» Каабаға жасалатын қажылық. Хаж рәсімі ислам күнтізбесінің соңғы айы – Зуль-Хиджаның сегізінші күні басталып, он үшінші күні аяқталады. Ихрам – қажылыққа ниеттенген адамның екі ақ матадан тігілген киім киюі және белгілі бір амалдардан бас тартуы. Хаж ислам пайғамбары Мұхаммедтің (ғ.с.) өмірімен байланысты, бірақ мұсылмандар Меккеге қажылық жасау дәстүрі мыңдаған жылдар бұрын Ибраһим (ғ.с.) заманына дейін созылады деп санайды. Хаж кезінде қажылар жүздеген мың адамнан тұратын процессияға қосылып, хаж аптасында бірдей Меккеге жиналады және бірқатар рәсімдерді орындайды: әрбір адам Каабаны (куб тәрізді ғимарат, мұсылмандардың дұға бағыты) сағат тіліне қарсы жеті рет айналады, Сафа мен Марва төбелері арасында қадам басады, Замзам құдығынан су ішеді, Арафат тауының жазығына барып, құлшылық етеді, Муздалифа жазығында бір түн өткізеді және үш тіреуге тас лақтырып, шайтанды символдық түрде айдау рәсімін орындайды. Жандық құрбан шалғаннан кейін қажылар шаштарын қырқып алады. Содан кейін олар үш күндік Әйтурім айт мерекесін тойлайды.

Қайырымдылық садақасы

Читтиктің айтуынша, зекеттің түбі тазалық – яғни адамдар өз мүлкін Аллаға белгілі бір бөлігін төлеп тазартады. Нақтырақ айтқанда, зекет – жыл ішінде жинаған мүлік немесе пайданың белгілі бір пайызы, ол Құранда сипатталған мұқтаждарға, яғни кедейлерге, зекет жинаушыларға, жүректері Исламға бейімделгендерге, тұтқындарға, қарыздарға, Алла жолында күрескендерге және саяхатшыларға төленеді. 13 ғасырдағы шиит аймағында хумс екі бөлікке бөлінді. Бір бөлігі Мұхаммедтің ұрпақтарына, ал екінші бөлігі тең бөлініп, бір бөлігі имам мен дін қызметкерлеріне, екінші бөлігі жетім және кедей мұсылмандарға берілді. Қазіргі заманғы факихтердің кең таралған пікірі бойынша, имамның үлесі (Оккультация кезінде) Маржа Тақлидтің дұрыс білімі немесе күмәні бар салаларда қолданылады, егер қатесіз имам көрінер болса, ол оны Исламды нығайту және семинарияны дамыту, Исламды насихаттау, қажет болған жағдайларда мешіттер салу, кітапханалар мен мектептерді ұстау, қарттарға көмектесу және діни маңызы мен басымдығы бойынша барлық пайдалы істерге жұмсаған болар еді. Хумс шиит аймақтарындағы дін қызметкерлерінің маңызды табыс көзі және қаржылық тәуелсіздігіне айналды. Бұл практика шиит мұсылмандары арасында осы күнгі күнге дейін жалғасып келеді.

Джихад (көршіліс)

Джихад сөзінің тікелей мағынасы – күресу. Исламдық контексте ол жеке және әлеуметтік өмірді Алланың нұсқауына сай келтіруге жасалатын кез келген тытыр жолға қатысты болуы мүмкін, мысалы, өз бойындағы жаман ойлармен күресу, дін тарату, немесе үмметтің рухани жақсаруына бағытталған күш-жігер. Дегенмен, көбінесе ол соғыспен байланыстырылады. Классикалық ислам құқығында бұл термин сенімсіздерге қарсы қарулы күреске сілтеме жасайды, ал заманауи ислам ғалымдары әскери джихадты қорғаныс соғысымен паралас етеді.

Олар жақсылыққа бұйырып, жамандықтан тыйылады.

Жақсылыққа бұйыру және жамандықтан тыю (الأمر بالمعْرُوف والنَهي عن المُنْكَر) – Құраннан екі маңызды исламдық талап, «сіздер жақсылыққа бұйыруларыңыз және жамандықтан тыйылуларыңыз керек» деген нұсқауда келген. Бұл – басқаларға тура жолға түсуге және жамандықтан сақтануға көмектесудің құнды амалы саналады. Осы қағидалар әлеуметтік, әскери және саяси сын-қатерлермен байланысты. Осы екі принциптің негізінде, шындық, әділдік, бостандық пен тазалықты ұстанғанда қоғамда бірлік орнатылады, ал зұлымдық, қанаушылық және әділетсіздік тоқтатылады.

Табара

Ахл әл-Байттың жауларын қарғау. Шиит мұсылмандары Әбу Бакр, Омар, Усман, Муавия, Айша және тағы бірқатар сахабаларды Ахл әл-Байттың жаулары деп есептейді, сондықтан шииттер оларды қарғыс айтады.