Кіріспе

Он екі шиит теологиясының бес қағидасы

Он екі шиит теологиясы шиит исламның бес қағидасын қамтиды, бұл қағидалар Усуль ад-Дин (أصول الدين "Дін қағидалары") деп белгілі.

Анықтама

Шиа дінінің бастаулары – шиит дінінің қосымша ережелерінде бекітілген он қағидадан өзгеше теологиялық сенімдер жиынтығы.

Ресала

Ресаланың барлық кітаптары "Усул әл-дин"дегі ешбір мәселеге дәлел келтірмейміз деген нақты ескертумен басталады. Маржалар практикалық ислам мәселелерінде, мысалы, намаз қалай оқылатыны туралы, дәлелдер мен аргументтерді білмей-ақ еліктеуге рұхсат етіледі деп санайды. Дегенмен, олар діннің негізгі қағидаларына қатысты мәселелерді жай ғана еліктеуге болмайтынын, әрбір адамның әрбір сенім туралы аргументтермен және дәлелдермен жеке танысуы міндетті екенін айтады.

Сенімнің баптары

Шиа дінінің негізінде бес иман қағидасы бар.

Жаратушылықтың тәухиді

Тәухидтің үшінші деңгейі – жаратушының бірлігіне қатысты, яғни Құдайдан басқа жаратушы жоқ. Әлемнің себептері мен салдары Құдайдан тәуелсіз емес, тіпті мәні жағынан тәуелді болған жандар да тәуелді. Мұтахари айтуынша, Құдайдан басқа ешқандай күш жоқ. Ол сондай-ақ, жаратылған нәрселердің кейбіреуін Алланың жаратудағы серігі деп санау – жаратушылықтың ширкі, немесе кейбір жандардың белгілі бір амалдардың жасаушысы деп сену. Жаратылыстар мәні жағынан тәуелді болғандай, олардың әсері де тәуелді. Бірақ, Құдайға тәуелді және Құдайдың адамдарға мейірімін жеткізуші болған, табиғаттан тыс бір күшке сену – ширк емес. Соңында, ғибадат тек Құдайға ғана тиіс. Тәухид немесе монотеизм – бір Құдайға немесе Алланың мәнді бірлігіне сенім. Мұтахаридің сөзіне қарағанда, Тәухидтің бұл деңгейі амалға, болуға және өсуге қатысты, яғни адамды бірлікке жеткізуге. Тәухидтің басқа деңгейлері – «көру», ал бұл деңгейі – «іске асыру». Ислам бойынша, бағыт, идеал немесе рухани қибланы таңдаудың әрқайсысы – ғибадаттың бір түрі. Ол, тәжірибедегі Тәухид – жеке адамның жалған ғибадаттың барлық түрлерін (мысалы, нәпсі құмарлықтарын, ақшаны немесе мәртебені құлшыну) қабылдамау арқылы, тек Құдайға ғибадат ету арқылы бірігуі және қоғамның тек Құдайға ғибадат ету арқылы, кемсітушілік пен әділетсіздікті қабылдамау арқылы бірігуі екенін айтады. Сондықтан бақытқа жету үшін бірлікке жету керек, ал бірлікке жету үшін – Ақиқатқа ғибадат ету керек. Ол сондай-ақ, Құдайдан басқаға ғибадат ету – Раббилік ширкі, ол да амалдың бір түрі. Ширк амалдары түрлі деңгейде болады, олардың кейбіреулері анық, ал кейбіреулері өте жасырын. Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) бір хадисте осыған назар аударған: «Шірктің өркендеуі қараңғы түнде тас үстінен құмырсқаның өтуінен де жасырын». Осы ширктің ең төменгі деңгейі – әділетсіздікті ұнату және әділдікті жек көру. Құран бойынша, әрбір бұйрыққа бағыну – ғибадат.

Набууах (Пайғамбарлық)

Нұбууах, немесе "Пайғамбарлық", Алланың пайғамбарлар мен елшілерді адамзатқа Алланың хабарын үйрету үшін тағайындағанын білдіреді. Алла пайғамбарлар мен елшілерді адамзатты дінге (яғни, "бейбітшілікте" немесе "Аллаға бағынуда" өмір сүрудің толыққанды жүйесіне) үйрету үшін тағайындады. Пайғамбарлар – Алланың адамдарға Алланың хабарын жеткізу және тарату үшін тағайындаған елшілері. Ал имам – Алланың тағайындауымен хабарының сақталуын қамтамасыз ететін жетекші, себебі қарапайым адамдар мұны істей алмайды. Мұхаммед Алланың соңғы елшісі болғандықтан, ол әкелген хабар Алладан адамдарға жіберілген соңғы және толық хабар саналады. Сондықтан, Мұхаммедтен кейін ешкім Алладан хабар әкелмейді. Егер адамдар тек хабармен ғана қалдырылса, шын хабар ұзақ сақталмай, өзгерістерге ұшырауы мүмкін еді. Осы себепті имамдар хабарды сақтау және соңғы пайғамбардан кейін адамдардың адаспауы үшін тағайындалды.

(Қиямет күні) "Яум әл-Қияма" (яғни қайта тірілу күні)

Яум әл-Қияма (يوم القيامة (Құран 71:18), сондай-ақ "Сағат" (Құран 31:34), "Есеп күні" (Құран 38:16), "Жиналыс күні", "Құру күні", "Қиындық күні" (Құран 74:9) және "Ұлы жариялау") – Ақырғы Соттың арабша атауы. Қияматқа сену – Ақиданың бір бөлігі және Ислам дінінің негізгі қағидасы. Осы әлемнің жойылуынан кейін Алла Тағала адамзатты қайта тірілтіп, соттайды. Қияматтың сынақтары мен қиындықтары Құран мен Хадисте, сондай-ақ ислам ғалымдарының түсіндірмелерінде толыққанды сипатталған. Әрбір адам, мұсылман да, мұсылман емес те, өзінің істері үшін жауапкершілікке тартылады және Алла Тағала оған сәйкес үкім шығарады (Құран 74:38).

Басқа бұйымдар

Періштелерге сенім. Кітаптарға сенім, Аллаһ тарапынан жіберілген (оның ішінде Құранға).