Кіріспе

Иоганн Вольфганг фон Гётенің 1816-17 жылғы "Италия саяхаты" (неміс тілінде: Italienische Reise) – Иоганн Вольфганг фон Гётенің 1786-1788 жылдар аралығында Италияға жасаған саяхаты туралы есебі, ол 1816 және 1817 жылдары жарық көрді. Кітап Гётенің күнделіктеріне негізделген, стильдік тұрғыдан тегістелген, оның күнделікті жазбаларының спонтандығынан айырылып, кейіннен ойлар мен естеліктермен толықтырылған. 1786 жылдың қыркүйегінің басында, Гёте 37 жасқа толғанда, Ваймар Герцогтығындағы жеке кеңесші қызметінен, сарай әйелдерімен ұзаққа созылған платондық қарым-қатынасынан және "Жас Вертердің қасіреті" романы мен "Гёц фон Берлихинген" пьесасының авторы ретінде алған зор даңқынан "сытырып кетті" деуге болады, ол рұқсатты демалысқа шықты. Ол өзінің қызметкері, Герцог Карл Августты жалақымен демалысқа жіберуге көндірді. 1788 жылдың мамыр айына қарай ол Инсбрук және Бреннер өткелі арқылы Италияға сапар шегіп, Гарда көліне, Верона, Виченца, Венеция, Болонья, Рим және Альбан төбелеріне, Неаполь мен Сицилияға барды. Ол Германиядағы көптеген достарына хаттар жазды, оларды кейін "Италия саяхаты" еңбегінің негізі ретінде пайдаланды.

Мазмұны

"Біз бәріміз Италияны іздейтін қажылармыз", - деп жазды Гете Германияға оралғаннан екі жыл өткен соң өлеңінде. Гете үшін Италия – ыстық, құштарлыққа толы оңтүстік еді, ал мұқият, сақтыққа бой ұсынушы солтүстікке қарама-қарсы; классикалық өткеннің әлі де тірі, бірақ қираған жер; ол әзірге тек жазбаларында ғана көрген пейзаждар, түстер, ағаштар, мінез-құлықтар, қалалар, ескерткіштер тізбегі. Ол өзін "жай сөздердің жауы" немесе "бос атаулар" деп атады. Ол атауларды мағынамен толтыруды және, өзін ерекше айтқандай, "көрген заттарымда өзімді табуды", тіпті "заттар арқылы өзімді тануды" қажет етті. Ол сондай-ақ жаңа орында бұл әдетінің тиімді екенін жазады – "заттарға жабысу". Ол осы жердің жұмақ екенін ойлағанда, оның шынымен де бар екенін білгісі келді, тіпті ол толыққанды жұмақ болмаса да, тіпті ол онда тұрғысы келмесе де. Италияда Гете бұрынғыда өте мәдениетті, ал кейбір жағынан әлі де мәдениетті, көптеген маңызды өнер туындыларымен жаратылған аймақтың жағдайын көруге және сезінуге ұмтылды. Жерорта теңізінің табиғи ерекшеліктерін зерттеуге деген ынтасынан басқа, ол ең алдымен классикалық антикалық ескерткіштерге, содан кейін Ренессансқа қызығушылық танытты, бірақ сол кездегі басым барокко өнеріне көп қызығушылық танытпады. Орта ғасырлардағы өнерді мүлдем жек көретін. Ассизиде болғанда, ол Сан-Франческо-д'Ассизи базиликасындағы әйгілі Джотто фрескаларын көрмеді. Көптеген сыншылар бұл таңғажайып таңдауды күмәнмен қарастырды. Веронада ол қала амфитеатрының үйлесімділігі мен тамаша пропорцияларын мақтап, бұл классикалық өнердің алғашқы шынайы туындысы екенін мәлімдеді. Венеция да оның көркемдік білімін байытты, ол көп ұзамай итальяндық өмір салтына қызығады. Ол Андреа Палладионың баспа шығармаларын сатып алып, оларды жан-жақты зерттейді. Венецияда ұзақ, Флоренцияда қысқа тоқтағаннан кейін ол Римге жетеді. Бұл жерде ол бірнеше беделді неміс суретшілерімен кездесіп, Иоганн Генрих Вильгельм Тишбейнмен және белгілі неоклассикалық суретші Анжелика Кауффманмен достық қарым-қатынас орнатады. Ол әйелімен бірге Римнің атақты өнер мұраларын аралады. Ол жиі кездесетін суретшілер арасында суретші Иоганн Фридрих Рейффенштейн және жазушы Карл Филипп Мориц болды. Гете Тишбейнмен бірге Римдегі Виа дель Корсо 18 мекенжайында тұрды. Ол 1786 жылдың қазанынан 1787 жылдың ақпанына дейін сонда болды, содан кейін олар Неапольге сапар шегіп, Гете Сицилияға барды, ал 1787 жылдың маусымынан 1788 жылдың сәуіріне дейін. Тишбейн үйді басқа неміс және швейцариялық суретшілермен бөлісті. Ол Гетенің ең танымал портреттерінің бірін – "Римдік Кампаниядағы Гете" суретін салды. Гете мұражайлар мен жеке коллекциялардан барлық жерде ежелгі өнер туындыларын іздеді, екі рет Портичидің патша сарайына сапар жасады, онда Помпеи мен Геркуланумнан қазба жұмыстары көрсетілді, ол бірнеше рет Паэстумдағы грек ғибадатханаларына барды. Тишбейн Неапольде тапсырыс іздеп жүргенде, Гете неміс суретшісі Кристоф Генрих Книппен Сицилияға барды. Ол Агриджентодағы гректердің елеулі ескерткіштерін зерттеуге бел буды. Палермода Гете "Urpflanze" деп атаған өсімдікті іздеді, ол барлық өсімдіктердің үлгісі болар еді. Гете өзінің күнделігінде Еуропаның оңтүстік аймақтарының геологиясына ерекше қызығушылық танытады. Ол әр тақырып бойынша терең және кең білімді көрсетеді. Ол көбінесе Италияның тау-таулы жерлерінен, жартастар мен өзендерінен алған минералдық және тау жыныстары үлгілерін суреттейді. Сондай-ақ, ол бірнеше рет Везувий тауының шыңына дейін қауіпті өрлеуді бастайды, онда ол әртүрлі лава ағыстары мен тефралардың табиғаты мен қасиеттерін сипаттайды. Ол өсімдіктер мен өсімдіктер түрлерін тани біледі, бұл оның ботаникалық теориясын зерттеуге талпындырады. Ғылыми зерттеулеріне көбірек сенім артуға бола тұра, Гете өнерге ойлы және қызығушылық танытады. Палладио мен Иоганн Йоахим Винкельманды өзінің көркемдік өсуінің сынақ тастары ретінде пайдаланып, Гете өзінің классикалық сұлулық тұжырымдамалары мен жақсы сәулет өнерінің ерекшеліктері туралы ойлау аясын кеңейтеді. Шындығында, ол Римнің өзіне жасаған игіліктері мен рухани өсуі туралы хаттарында жиі айтады. Жоғары сапалы өнер бұйымдарының мол болуы Германиядағы туған қаласынан алыста жүрген екі жыл ішінде оның өзгеруінде маңызды рөл атқарады.

Қабылдау

Гётенің Италияға сапары оның 1813-1817 жылдар аралығындағы саяхат күнделіктерінің жариялануынан көп бұрын басталған жоқ. Ол саяхаттың өзінен басталады, әсіресе Гёте Веймардағы достарына, әсіресе герцог Карл Августқа, көптеген хаттар арқылы өзінің тәжірибелерін бөлісуге тырысты. Герцог Карл Август оған жеке кеңесші ретінде жалақысын төлей берді, осылайша саяхатты экономикалық жағынан мүмкін етті. Гёте хаттарында Италияның көркемдік әсерлерінің өзінің көркем шығармашылығына қаншалықты күшті ықпал еткенін бірнеше рет атап өтті, "қайта жаралу", "жаңа жастық" туралы айтты және өзінің ұзақ болмауының себебін түсіндіруге тырысты. Ол үнемі жаңадан дайындалған қолжазбаларды үйіне жіберіп, өзінің жұмысын тоқтатпағанын көрсетті. Италияға саяхат Гёте Веймарға оралғаннан кейін Италиядағы достарымен хат алмасу тақырыбы болды (Отто Харнак 1890 жылы жариялады). Герцогиня Анна Амалияның 1788-1790 жылдар аралығындағы Италияға сапары да Гётенің хаттарынан шабыт алды. Сапардың бір салдары – Гёте Веймарға оралғаннан кейін өзінің поэзиялық және саяси өмірін бөліп, герцогтан бұрынғы міндеттерінен босатуды сұрады, осылайша "басқа ешкім жасай алмайтын нәрсені жасауға, ал қалғанын басқаларға тапсыруға" мүмкіндік алды. Ақын өмір бойы саяхаттан алған әсерлерімен шабыттанды. Гётенің Веймардағы үйі Италияға сілтеме жасайтын антикалық өнер туындылары мен суреттерге толы болды, оның ата-анасының Франкфурттағы үйі де солай болды, өйткені оның әкесі Иоганн Каспар Гёте 1740-1741 жылдар аралығында Италияға саяхаттан көптеген мыс гравюраларын әкелді; әкесі сондай-ақ саяхат кітабын жазған (итальян тілінде). Веймар сатырғышы итальяндық сарайлардың үлгісінде антикалық гипстен құймалармен және рельефтермен, сондай-ақ Эльгин мәрмәрлерінің көмір суреттерімен жасалған. Парк ан дер Ильм Гёте салған римдік шаруа үйіне, Помпейлік төсектемеге немесе Геркуланумнан алынған құрбандық аласының құймасына негізделген қосымша құрылыстармен толы. Кітапта Гёте Италияда, мысалы, римдік сүйіктісі Фаустинамен өткізген көптеген эротикалық тәжірибелері жазылмаған. Бірақ, оралғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, 1788 жылдың 12 шілдесінде Веймарда Гёте 23 жасар шляпник Кристиан Вулпиуспен танысты, оны сүйіктісі етіп алды, жақын арада серігіне (соңынан әйеліне) айналдырды. Дегенмен, оның көптеген эротикалық меңзеулері бар Римдік Элегиялары сол кезде жазылған.