Кіріспе

Қытай Мин әулетінің әскери жаулаулары – бұл әулеттің Миннің басындағы кезеңде билікті сақтап қалуға жасаған тытысы.

Хунгу билігі (13681398)

Билік етуінің басында Мин әулетінің негізін қалаушы Чжу Юаньчжан (Хунгу императоры) кейінгі ұрпақтарға нұсқаулар берді, оның ішінде Мин мемлекетіне қауіп төндіретін және төндірмейтін елдер туралы Бас әскери комиссияға кеңестер енгізді. Ол солтүстік елдер қауіпті, ал оңтүстік елдер қауіп төндірмейді, сондықтан оларға шабуыл жасауға болмайды деді. Бірақ, келесі ғасырда Мин империясының кеңеюі оңтүстік аймақтарына зор зиян келтірді.

Юньнанды жаулап алу

1369 жылы Чжу Юаньчжан жаңа династиясын құрғаннан кейін көп ұзамай, ол Юньнань және Жапония мемлекеттеріне нұсқаулар жіберді. Юньнаньды (Миннен тыс жерде) «мемлекет» ретінде мойындауының бастапқы кезеңі өзгерді. 1380 жылы Солтүстік Юань ханзадасының билігінде болған Юньнань, Хан әулетінен бері Қытайға тиесілі деп есептелді, және 1382 жылы Дали, Лицзян және Цинчи қалаларын басып алу үшін 250 000 әскер жөнелтілді. Осының нәтижесінде Мин негізін қалаушы қазіргі Юньнаньның солтүстік-батыс бөлігіндегі, соның ішінде бірнеше тайлық аймақтардағы маңызды қалалық орталықтарды бақылауға алды. 1387 жылы Хунъу императоры оңтүстікке қарайғы Байи (Монг Мао) мемлекетіне шабуылға дайындалды. Му Иннің басшылығымен Мин әскерлері Байиге отты қарулармен шабуыл жасап, 30 000 адамның басын алды деген мәлімдеме жасады. Си Лунфаға қарсы әскери жорықтың барлық шығындары, оны Байи билеушісі ретінде мойындау шарты ретінде кейіннен төленді. Бірінші Мин билеушісі кезінде Юньнаньда «жасалынған» (немесе мойындалған) жаңа мемлекеттік құрылымдар Минде «туған кеңселер» (ту си) деп белгілі болды, себебі олар әдетте мұрагерлік билеушілердің басқаруында қалды, олар арқылы Мин бақылауды жүзеге асырып, салықтар мен басқа да алымдар арқылы экономикалық пайда табуға ұмтылды. Мысалы, Чэли (Дзиньхон) 1377 жылы «туған кеңсе» ретінде құрылды. Тай Мао Лу Чуан/Пинг Миан мемлекетінен 1397 жылы Си Лунфа билеушісінен 15 000 жылқы, 500 піл және 30 000 ірі қара мал талап етілді. Кейіннен Лу Чуанға еңбек орнына күміс түрінде үлкен талаптар қойылды. Бастапқыда жылдық күміс сомасы 6 900 лианг деп белгіленсе, кейін шамамен үш есеге артып 18 000 лиангқа жетті. Алым бастапқы сомаға дейін төмендетілді. Басқа да мемлекеттік құрылымдарға да, әскери күш қолдану немесе оның қаупі арқылы басқа да ақылар салынды.

Маньчжурияны жаулау

Маньчжурия (Солтүстік-Шығыс Қытай және Сыртқы Маньчжурия) аймағы моңғол Юань әулетінің Ляоян провинциясының құрамында болды. Юань әулеті құлағаннан кейін, Мин әулеті Маньчжуриядағы моңғол басшысы Нагачудың Урианхай ордасына қарсы әскери науқан жүргізді. Бұл науқан Урианхайдың Мин әулетіне бағынуымен аяқталды, содан кейін Мин Маньчжурияны бақылауға алды.

Теңіз саясаты

Хунгу дәуірі шетелдік мемлекеттерге жиі елшілер жіберумен және Вьетнам, Чампа, Камбоджа, Сиам, Кочин, Санфоки, Ява, Жапония, Рюкю, Бруней және Кореяның теңіздік саясатынан келген шетелдік елшілерді қабылдаумен ерекшеленді. Олар Қытайға салық төлеуші елшілерге арналған сауда жеңілдіктері мен "салық" берген билеушілерге сыйлықтар беру арқылы тартылды. Дегенмен, Мин мемлекетінің ішкі әрекеттері дипломатиялық байланыстардың жүйе ішінде ықпал мен бақылауға қол жеткізуге мүмкіндік беретін маңызды құралы болды. Чампадан келген елшінің келуін хабарламағандықтан 1377-ден 1380 жылға дейін Миннің премьер-министрі Ху Вэйюн (胡惟庸) мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Мин бюрократиясының өкілдері 1390 жылдарға қарай Оңтүстік-Шығыс Азияның теңіз саясатына белсенді қатысқан болуы мүмкін. 1370 жылдардың басында Қытайдың жағалау тұрғындарына ресми міссиялар болмаса, мұхиттарды кесіп өтуге тыйым салынды. Фуцзянь әскери шенеуніктері, жеке сауда үшін теңіз арқылы адамдарды жібергендері үшін көп ұзамай жазаланды. Тыйым 1381 және 1384 жылдары қайтадан күшіне енгізілді, ал 1390 жылы "адамдардың шетелдіктермен байланыс жасауына қатаң тыйым салу туралы" императорлық жарлық жарияланды. Мұндай тыйымдардың жиі қойылуы тиімді болмады, ал императорлық жарлықтың себебі "Гуандун/Гуанси, Чжэцзян және Фуцзяньда осы тыйымдарды білмейтін, ақымақ адамдар болды және олар шетелдіктермен жеке сауда жасады" деп түсіндірілді. Жеке сауда мақсатында шетелге шығуға тыйым 1397 жылы қайтадан жаңартылды. Бұл тыйымдардың Оңтүстік Қытай мен Оңтүстік-Шығыс Азия арасындағы теңіз саудасына қандай әсер еткені Мин жазбаларынан бірден көрінбейді.

Юнле билігі (14031424)

Хунгу императорының мұрагері Цзяньвэн императорының (1399–1402) билік құрған кезеңі туралы білім, оның інісі Чжу Ди (Йонгль императоры) бастаған азаматтық соғыс пен төңкеріс салдарынан бізге көбінесе жоғалып кетті. Одан кейін Чжу Ди өзінің інісінің билік құрғанын көрсететін барлық жазбаларды тарихи деректерден жоюға тырысты. Чжу Ди өз билігін Йонгль деп атады, және осы кезең жақсы құжатталған. Әкесі билікке келген соң, Чжу Ди салт-дәстүрлер министрлігіне шетелдік мемлекеттерге талаптар жіберіп, олардан сарайға құрмет көрсетуді талап етті. Сол жылы ол Чжэцзян, Фуцзянь және Гуандун провинцияларында барлық шетелдік мемлекеттермен теңіз саудасын бақылау үшін Теңіз саудасын қадағалау басқармасын құрды. 1405 жылы жоғарыда аталған провинциялардың әрқайсысында шетелден келген елшілерді күту үшін жатақханалар ашылды. Жаңа император Мин мәдениетін әлемге танытуға ұмтылды; ол түрлі бейқытай мемлекеттерге моральдық тәрбие беру үшін «Үлгілі әйелдердің өмірбаяны» (烈女傳) кітабының 10 000 данасын таратты. Осы қытай мәтінінен алынған мотивтер Оңтүстік-Шығыс Азия әдебиетінде кездесе ме, жоқ па, әзірге зерттелмеген көрінеді. Сондай-ақ, салт-дәстүрлер министрлігі Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттеріне сарай күнтізбесін таратты.

Вьетнамға шабуыл

Юнле билігі тұсында Оңтүстік-Шығыс Азияға бірқатар ірі әскери экспедициялар ұйымдастырылды. 1406 жылы Мин әулетінің ықпалын және күшін арттыру мақсатында Đại Ngu (Вьетнам) мемлекетінде, Мин әулеті Анам ("Тыныш Оңтүстік") деп атады. Вьетнамның күшті ақсүйектерінің бірі Хо Куй Ли Вьетнамда билікті басып алып, қазіргі Тран әулетінің барлық мүшелерін өлтіруге тырысты. Юнле императоры мәселені бейбіт жолмен шешуге тырысып, елшілерді және Тран әулетінің тірі қалған мүшесі Чен Тьен Биньді (陳添平) Вьетнамға жіберді. Бірақ ол өлтірілді, содан кейін сол жылы екі үлкен қытай армиясы Юньнань және Гуанси арқылы Đại Ngu-ға екі бағыттан жіберілді. Қытай әскерлері осы алғашқы науқанда жеті миллион вьетнамдық өлтірілгенін мәлімдеді. 1407 жылы Đại Ngu Мин Қытайдың 14-ші провинциясы болды және 1428 жылға дейін солай болды, содан кейін Ле Лой басқарған вьетнамдықтардың көтерілісінен кейін Мин әскері кері шегінуге мәжбүр болды. "Тыныш Оңтүстік" деген атқа қарамастан, бұл 21 жылдық кезеңде соғыс тоқтамады. Мин әскерлері билікті қолға алғаннан кейін бірқатар өзгерістер енгізілді. Бірінші жылы Đại Ngu-да тұтқындалған 7600 саудагер мен қолөнерші (оның ішінде қару жасаушылар) қазіргі Нанкинге, Мин әулетінің астанасына жіберілді. Қоғамның ең білікті мүшелерінің бір бөлігін алып кету Вьетнам қоғамына зор әсер етті. Содан кейін аймаққа қытай және қытай емес әскерлер әкелінді, олар белгілі бір деңгейде бақылауды сақтады, сондай-ақ азаматтық басқарудың көптеген жаңа органдары құрылды. 1408 жылы Анамда 41 субпрефектура және 208 округ болды, олардың барлығы қытай үлгісінде басқарылды, бірақ көбінесе вьетнамдықтармен қамтамасыз етілді. 1420 жылдардың соңында саяси гегемонияның қаншалықты жойылғанына қарамастан, Мин әскері қуылып шыққанда, қытай оккупациясының әкімшілік мұрасы елдің қоғамына үлкен және кең ауқымды әсер еткен болуы керек. Қытай мәдениетін одан әрі сіңіру үшін конфуцийшіл мектептер, бұрын жүзделген жылдардан бері бар, қытай үлгісінде қайта құрылды және оларда оқыту үшін қытайлар тағайындалды. Елді қытай мәдени аймағына ассимиляциялау мақсатында осы кезеңде Вьетнамның академиялық және тарихи еңбектерінің құнды бөлігі Мин билігі тарапынан жойылды. 1407 жылы Юнтунда жаңа теңіз саудасын қадағалау басқармасы құрылды, ал 1408 жылы Синпин (新平) және Шуньхуада (順化) осындай екі жаңа кеңсе құрылды. Осылайша, екі жыл ішінде осы жаңа провинцияда үш теңіз саудасын қадағалаушы құрылды, бұл Қытайдың қалған бөлігінде болғанмен бірдей. Бұл Миннің оңтүстікке қарай теңіз саудасын бақылауға және осындай бақылаудың экономикалық артықшылықтарын пайдалануға деген ниетінің айқын көрсеткіші болды. Басқа экономикалық қанауларға астыққа салынатын салықтар, жыл сайынғы лак, сапан ағашы, балық қауырсыны, жанкөйлектер және хош иісті заттарға салынатын алымдар, алтын, күміс, тұз, темір және балыққа монополия орнату кірді. Сонымен қатар, евнухтар императорға қазына жинау міндетімен Цзяочжиге жіберілді, бірақ қазына жинаудың бірдей мөлшері өздері үшін жасалды. Миннің жазбаларында айтылғандай, евнухтардың ашкөздігі тіпті императорлар тағайындауға араласатын. Хунси императоры 1424 жылы аймақтың алтын, күміс, хош иісті заттар мен інжу-маржандарды бақылауға қайта тағайындауға тырысқанда, евнух Ма Циді Анамға қайта жіберуге қарсылық көрсетті. 1414 жылға қарай Минг солтүстік Анамда одан әрі алға жылжуға мүмкіндік беретіндей жеткілікті деңгейде бекініп, Хо әулеті бұрын басқарған және әлі де қытай ықпалынан азат болған Анамның оңтүстігіндегі төрт қосымша субпрефектураны құрды, сондай-ақ Чампаның солтүстік шекарасының бір бөлігін құрды. Кейбір авторлар осы кезеңде Đại Việt-тің қытай оккупациясы Вьетнам мемлекетінің оңтүстікке қарай кеңеюіне белгілі бір рөл атқарды деп санайды. Алайда, Вьетнамның оңтүстікке қарай кеңеюі Đại Việt-тің Ли әулеті кезінде басталды және ең үлкен жетістіктерді кем дегенде екі ғасырдан кейін Нгуен иелері жасады. Миннің жаңа провинцияға салған алымдары мен талаптары оның өзін-өзі азықтандыру қабілетіне әсер етті. 1420 жылдары көптеген жағдайларда Гуандун мен Гуансиден Цзяочжиге астық тасымалдауды ұйымдастыру қажет болды. Мұндай кемшіліктер аймақтың әлеуметтік құрылымына және әлеуметтік тұрақтылығына терең әсер еткен болар еді, оны соғыс және қытай нормаларының орнауы күшейтті. Миннің колониалды саясатының кең ауқымы сол кездегі қоғамға да, Вьетнам мемлекетінің болашақ дамуына да әсер етті.

Тай мемлекеттерін жаулап алу

1406 жылы Дьи Нгуға жорық жасамас бұрын, Юньнань аймағына енуді жалғастырды. 1403 жылға қарай, ол алыс шекарада жаңа әскери күзет жасақтарын құрды, онда екі тәуелсіз батальон тікелей Аймақтық әскери комиссияның бағынысында болды және 1403 жылы Тенчхон мен Йонгчанда орналастырылды. Бұл Тай аймақтарын одан әрі басып алу және бақылау үшін база болып табылатын. Сол жылы Юньнаньда Желе Диан, Дахоу, Ганяй, Вандиан және Луцзян жерлерінде жаңа бас кеңселер құрылды, ал 1406 жылы Нингюань гвардиясының қарауындағы, қазіргі Вьетнамдағы Сип Сонг Чау Тай аймағында тағы төрт бас кеңсе ашылды. Тай биліктері жаңа Мин императорының талаптарына бағынбаған жағдайда, оларға қарсы әскери шаралар қолданылды. Мысалы, 1405 жылы Юньнаньдағы жоғары лауазымды қытай өкілі Му Шенг Ланнаға (Бабаи) шабуыл жасады. Мин сарайының үстемдігін қандай да бір деңгейде мойындағаннан немесе қабылдағаннан кейін, қытай кеңсе қызметкерлері немесе тіркеушілер дәстүрлі билеушіге «көмектесу» және Мин мүдделерінің сақталуын қамтамасыз ету үшін «жергілікті кеңселерге» тағайындалды. 1404 жылы Юньнаньдағы жергілікті кеңселерде қытай тіліндегі жұмыстарды атқару үшін қытай кеңсе қызметкерлері тағайындалды, ал 1406 жылы Юньнаньдағы жеті бас кеңседе ұқсас, ауысып отыратын кеңсе қызметкерлерінің лауазымдары (қытайлықтармен толтырылатын) құрылды. «Жергілікті кеңселер» енді Еңбек министрлігі басқаратын жұмыс күші орнына алтын мен күміс талаптарына (差發銀/金) бағынды, сонымен қатар Миннің келесі жорықтарына көмектесу үшін әскер беруге міндетті болды. Мысалы, Мубанг 1406 жылы Ланнаға (Бабаи) қарсы әскерін жіберуге міндеттелді.

Хамидің бағындырылуы

Минг-Турпан қақтығыстары – Мин әулеті мен Орта Азиядағы Моғолстан хандығы (кейін оның бөлігі – Турпан хандығы) арасында шекара, сауда және Моғолстан (немесе Турпан) тағына талас туындаған қақтығыстардың сериясы. Юнле дәуірінен бастап, Мин Қытайы Хмиді (Кара Дел мемлекетіне жолы аша отырып) қоса алғанда, Шығыс Сіньцзянның бір бөлігін 16-шы ғасырдың басына дейін бақылап тұрды, содан кейін шегінді.