Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгриялық және американдық пианист (1903–1987)
Hungarian and American pianist (1903–1987)
Эрвин Нирегихази (19 қаңтар 1903, Будапешт – 8 сәуір 1987, Лос-Анджелес) – венгриялық және американдық пианист және композитор. 1920 жылдарда концерттік сахнада бірнеше жыл өнер көрсеткеннен кейін, ол 1970 жылдары қысқа мерзімге қайта көзге түскенге дейін ұмытылғандай болды. Оның өте ерекше орындау стилі, кейбір мамандар оны Франц Лист есімімен байланысты романтикалық пианизммен байланыстырады, сыншылар пікірлерін екіге бөліп тастады.
Ervin Nyiregyházi (January 19, 1903, BudapestApril 8, 1987, Los Angeles) was a Hungarian and American pianist and composer. After several years on the concert stage in the 1920s, he descended into relative obscurity before briefly reemerging in the 1970s. His highly distinctive playing style, which has been seen by some as linked to the kind of Romantic pianism associated with Franz Liszt, divided critical opinion.
Балалық шағы және ерте мансап
Ньирэгихази алтыдан он екі жасқа дейін психолог Геза Ревeс бақылауында болды және 1911 және 1916 жылдары жарық көрген мақала мен кітаптың нысаны болды. Нирегихазидің әкесі Игнац Будапешттегі Корольдік опера хорында әнші болған; ол да өте жігерлендіретін және қамқор болған, бірақ Эрвин он екі жаста болғанда қайтыс болды. Игнац қайтыс болғанға дейін, ол ұлы туралы бірнеше ерекше нәрселерді айтқан: Эрвин бір жасқа толғанға дейін ән айтуға тырысқан; екі жасқа толғанға дейін күйлерді дұрыс қайталай білген; екі жасында шығармалар жазуды бастаған; үш жасқа толғанда ауыз мүшесімен естіген барлық әндерді дұрыс орындаған; және жеті жасқа дейін оған ойналған кез келген нота мен аккордты анықтай алған. Ол музыкалық қабілетімен де, техникасымен де танымал болды. Жалпы интеллект сынақтарында Эрвин орташа көрсеткіштен бірнеше жыл жоғары нәтиже көрсетті. Оның анасы, Мария, опера және симфониялық музыканы оқымауға тырысқан және ұлын стандартты фортепиано репертуарын оқытуға итермелеген, сахналық ана болды, осылайша ол концерттерге қатысып, отбасына ақша табуға мүмкіндік алсын. (Кейінірек Эрвин анасының өзін жыныстық тұрғыдан зорлағанын мәлімдеді.) Эрвин ақырында анасымен қарым-қатынасын үзді және кейіннен оның нацистік концлагерде қайтыс болғанына қуанғанын білдірді. Нирегихази Эрнő Донани және Фредерик Ламондтан сабақ алған. 15 жасында ол Артур Никиштің жетекшілігімен Берлин филармониясымен Листтің Ля мажордағы фортепиано концертін орындады. 1920 жылы Карнеги залындағы дебюті дау тудырды: «Нью-Йорк Таймс» газетінің Ричард Олдрич Нирегихазидің «керемет техникалық дайындығы, қол және саусақтарының үлкен күші, таңғажайып шеберлігі, фортепиано дыбысына жақсы сезімталдығы» туралы жазды, бірақ оның «көптеген таныс фортепиано шығармаларына қатысты» «көбінесе дұрыс емес және шатастыратын» түсініктерін сынады. «Evening Post» газетінің Х.Т. Финк Нирегихазидің «жаңалыққа құштарлығын» мақтады, бірақ оның «үлкен композиторлардың айқын ниеттерін еркіндікпен елемеуін» сынға алды. «Бостон Пост» газетінде жазған Олин Даунз Нирегихазиді «шынайылық, сенім және нанымның ақ ыстығымен» ерекшеленетін «керемет орындаушы» деп сипаттады. 1935 жылы Отто Клемперерге жазған хатында Арнольд Шенберг Нирегихазиді былай сипаттады:
From ages six to twelve, Nyiregyházi was observed by the psychologist Géza Révész and was the subject of an article and a book, published in 1911 and 1916, respectively. Nyiregyházi's father, Ignácz, was a singer in the Royal Opera Chorus in Budapest; he was also very encouraging and caring but died when Ervin was twelve. Before Ignácz's death, he reported several extraordinary things about his son: that Ervin had tried to sing before he was one year old; reproduced tunes correctly before he was two; began to compose at the age of two; played almost every song he heard correctly on a mouth organ by the time he reached age three; and could identify any note or chord that was played for him by the age of seven. He was known for his musicality just as much as his technique. On tests of general intelligence, Ervin scored a few years above average. His mother, Mária, was a stage mother who tried to dissuade him from studying opera and symphonic music and pushed her son to study the standard piano repertoire so he could concertize and make money for their family. (In later years, Ervin claimed that his mother sexually molested him.) Ervin eventually broke with his mother, and later expressed pleasure that she had died in a Nazi concentration camp. Nyiregyházi studied with Ernő Dohnányi and Frederic Lamond. At age 15, he performed Liszt's Piano Concerto in A major with the Berlin Philharmonic under Arthur Nikisch. His Carnegie Hall debut in 1920 was controversial: Richard Aldrich of the New York Times wrote of Nyiregyházi's "brilliant technical equipment, great strength of arm and fingers, remarkable dexterity, a fine feeling for piano tone" but criticized his "often erratic and misleading" conceptions of "some of the most familiar compositions for the piano". H. T. Finck of the Evening Post praised Nyiregyházi's "originality" but criticized his "arbitrary disregard of the obvious intentions of great composers." Olin Downes, writing in the Boston Post, described Nyiregyhazi as a "phenomenal performer" with "the white heat of sincerity, conviction and faith." In a 1935 letter to Otto Klemperer, Arnold Schoenberg called Nyiregyházi:
«Бұл өте ерекше нәрсе сияқты көрінетін пианист. Мен оған бару үшін үлкен қарсылықты жеңіп өттім, өйткені доктор Хоффманнан және Морис Замнан естігенім мені өте күмәнді қылды. Бірақ мен мұндай пианистті ешқашан естімегенімді айтуым керек. Біріншіден, ол сіз бен мен ұмтылатын стильде мүлдем ойнамайды. Мен оны осыған байланысты бағаламаған сияқты, сіз де оны тыңдағанда барлық принциптерді елемеуге мәжбүр боласыз деп ойлаймын, және сіз менің істегенімдей жасайсыз. Себебі сіздің қағидаларыңыз дұрыс өлшем емес. Ол ойнайды – сөздің ескі мағынасындағы өрнек, басқа ештеңе емес, бірақ мұндай өрнек күшін бұрын естіген емеспін. Оның темпімен сіз де мен сияқты келіспеуіңіз мүмкін. Сондай-ақ, ол көбінесе формадан гөрі өткір контрастқа басымдық беретінін байқайсыз, соңғысы жоғалып кеткендей көрінеді. Мен «көрінеді» деймін, өйткені содан кейін, өзінің жолымен, оның музыкасы таңғаларлықтай түрде формасын қайта қалпына келтіреді, мағынаға ие болады, өзінің шекараларын белгілейді. Ол пианинодан шығаратын дыбыс естілмеген, немесе кем дегенде, мен ешқашан мұндай дыбыс естімегенмін. Ол өзі осы жаңа және өте керемет дыбыстарды қалай шығаратынын білмейді, бірақ ол ақылды адам болып көрінеді, жай ғана арманшыл емес. Мұндай толық дыбыс, ешқашан қаталдыққа ұшырамастан, мен бұрын кездестірген емеспін. Мен үшін, және сіз үшін де, бұл тым толық, бірақ жалпы алғанда, бұл керемет жаңалық пен сенімділік көрсетеді. Ең бастысы, ол тек [sc. 33 жаста], сондықтан оның алдында әлі де бірнеше даму кезеңдері бар, одан үлкен нәрселерді күтуге болады, оның бастапқы нүктесін ескеретін болсақ. Оның қалай ойнағаны және не ойнағаны таң қалдырады. Оның қиын екенін, техника екенін сезбейсіз – жоқ, бұл жай ғана ерік күші, идеяны жүзеге асырудағы барлық қиындықтарды жеңе алатын күш. – Көріп отырсыз ба, мен поэзияға ұқсас нәрсе айтуға асығып жатырмын.»
a pianist who appears to be something really quite extraordinary. I had to overcome great resistance in order to go at all, for the description I'd heard from Dr. Hoffmann and from Maurice Zam had made me very skeptical. But I must say that I have never heard such a pianist before First, he does not play at all in the style you and I strive for. And just as I did not judge him on that basis, I imagine that when you hear him, you too will be compelled to ignore all matters of principle, and probably will end up doing just as I did. For your principles would not be the proper standard to apply. What he plays is expression in the older sense of the word, nothing else; but such power of expression I have never heard before. You will disagree with his tempi as much as I did. You will also note that he often seems to give primacy to sharp contrasts at the expense of form, the latter appearing to get lost. I say appearing to; for then, in its own way, his music surprisingly regains its form, makes sense, establishes its own boundaries. The sound he brings out of the piano is unheard of, or at least I have never heard anything like it. He himself seems not to know how he produces these novel and quite incredible sounds – although he appears to be a man of intelligence and not just some flaccid dreamer. And such fullness of tone, achieved without ever becoming rough, I have never before encountered. For me, and probably for you too, it's really too much fullness, but as a whole it displays incredible novelty and persuasiveness. And above all he's only [sc. 33 years] old, so he's still got several stages of development before him, from which one may expect great things, given his point of departure it is amazing what he plays and how he plays it. One never senses that it is difficult, that it is technique – no, it is simply a power of the will, capable of soaring over all imaginable difficulties in the realization of an idea. – You see, I'm waxing almost poetic.
Беймәлімдікке түсу және қайта пайда болу
1925 жылы Нирегихази концерттік менеджері Р. Э. Джонстонға қарсы сотқа жүгінді, өйткені ол оның ілесіп ойнаған әншілер мен аспапшылардың өзін нашар артист ретінде қарауына наразы болды. Ол сотты ұтылып, содан кейін концерттік жұмыс табу қиын болды. Сонымен қатар, Нирегихази басқа пианистермен салыстырудан сескенгендіктен, стандартты репертуарды ойнауға құлшынбады, оркестрлік және опералық шығармалардың өзіндік өңдеулерін артық көреді. Шенбергтің хатына дейін Нирегихазидің мансабы дерлік аяқталғандай болды. Нирегихази он рет үйленген. Оның бірінші әйелі оған пышақпен шабуыл жасады деген қаңқу тарады, нәтижесінде шулы ажырасу болды. Ол жайлы жағдайда дүниеге келсе де (анасы қызметшілердің аяқ киімін тағып, оны күнделікті мәселелерден босату үшін қолмен тамақтандыруды талап етті), өмірінің көп бөлігін кедейлікте өткізді, кейде метрода түнеуге мәжбүр болды. 1928 жылы Нирегихази Лос-Анджелеске көшіп, киностудияда жұмыс істеді, бастапқыда кино музыкасының фортепианолық нұсқаларын орындады, кейін қолдың дублері болды. Оның қолы «Анырғаның үшін ән» және «Махаббат әні» сияқты фильмдерде пианинода ойнап тұрғанын көрсетеді. Ол Бела Лугози және Глория Свонсон сияқты адамдармен дос болды, бірақ өзінің істерін басқара алмауы салдарынан қаржылық қиындықтарға және ерекше мансаптық шешімдерге соқты. 1930 жылдары ол Works Progress Administration жобасы аясында фортепианода орындады. Бірақ ең ерекше өнер көрсетуі 1946 жылы болған, онда ол «Мырза Х» деп таныстырылып, қара жібек қалпақ киіп ойнады. Көптеген тыңдаушылар Нирегихазиді оның ерекше дыбысы арқылы тани алды. Ол кейде ойнап тұрса да, шамамен 40 жыл бойы пианиносы болмады. 1972 және 1973 жылдары өткен бірнеше қоғамдық өнер көрсетулері 1974 және 1978 жылдары Халықаралық фортепиано мұрағаты мен Форд қорының қолдауымен студиялық жазбалар жасауға әкелді. Бұл жазбалардың бір бөлігі 1977 және 1979 жылдар аралығында Desmar және Columbia Masterworks лейблдерімен шығарылған альбомдарда жарық көрді, бұл Нирегихазиді қысқа мерзімге қайтадан көпшілік назарына түсірді. Листтің барлық шығармаларын қамтитын қос альбом 1978 жылы Stereo Review журналының «Жылдың жазбасы» сыйлығын жеңіп алды. Жазбаларға сыншылар тарапынан әртүрлі пікірлер айтылды, кейбіреулері 19 ғасырдың шынайы пианиношысын естігендерін мәлімдеді (Гарольд Шонберг: «кейбір сыншылар Франц Лист қайта туғандай көрінеді» деді). Басқалары Нирегихазидің «өте бейшара» техникасын, «күлкілі әуесқой» фортиссимо ойнауын, «мұздай темптерін және қазіргі заманғы орындау стилінен толыққанды алшақтығын» сынады. Бірақ романтизмді жаңғыртушылар оған қызығушылық танытты. 1978 жылы оған Карнеги залында концерттер ұсынылды, бірақ ол бас тартты. 1980 және 1982 жылдары Жапонияда өткен концерттер оның соңғы қоғамдық өнер көрсетулері болды. Нирегихази сонымен қатар өнімді композитор болды, ол Листті еске түсіретін романтикалық стильде шығармалар жазды. Оны көбінесе оқиғалар композиция жасауға итермеледі, оның шығармаларында «Goetz Versus the Punks», «It’s Nice to be Soused», «Shotgun Wedding» және «Vanishing Hope» сияқты атаулар бар. Оның шығармаларының тек бірнешеуі жарық көрді немесе орындалды.
In 1925, Nyiregyházi sued his concert manager, R. E. Johnston, alleging that accompanying singers and instrumentalists were treating him as an inferior artist. He lost the suit, and thereafter had difficulty finding concert work. In addition, Nyiregyházi, fearing comparison with other pianists, was reluctant to play standard repertoire, preferring his own transcriptions of orchestral and operatic works. By the time of Schoenberg's letter, Nyiregyházi's career seemed to be effectively over. Nyiregyházi was married ten times. His first wife allegedly attacked him with a knife, leading to a messy publicized divorce. Though born into comfortable circumstances (his mother insisted that the servants tie his shoes and feed him by hand so as to relieve him of mundane concerns), he nonetheless spent the better part of his life in poverty, at times reduced to sleeping in subways. In 1928, Nyiregyházi moved to Los Angeles and worked for a film studio, initially playing piano reductions of film scores, and later as a hand double. His hands are shown playing piano in A Song to Remember and Song of Love, among others. He became friends with Bela Lugosi and Gloria Swanson, among others, but his inability to manage his affairs led not only to financial crises but also to unusual career decisions. In the 1930s, he played piano as part of a Works Progress Administration project. But the most unusual appearance was likely a 1946 recital where he was billed as "Mr. X" and played while wearing a black silk hood. Several listeners were able to identify Nyiregyházi by his distinctive sonority. Although he continued to play occasionally, he did not own a piano for roughly 40 years. Several public appearances in 1972 and 1973 led to studio recordings made in 1974 and 1978 under the auspices of the International Piano Archives and the Ford Foundation. Some of these recordings were released between 1977 and 1979 on albums on the Desmar and Columbia Masterworks labels, which briefly brought Nyiregyházi back into public view. An all Liszt double album won Stereo Review's 1978 Record of the Year award. Critical reaction to the recordings was sharply divided, with some claiming to hear an authentic 19th century pianist (Harold C. Schonberg wrote, "some critics wonder if Franz Liszt had been reincarnated"). Others denounced Nyiregyhazi's "incredibly slipshod" technique, "ridiculously amateurish" fortissimo playing, "glacial tempos and total dissociation from contemporary performance styles. But Romantic revivalists were enthralled." In 1978, he was offered concerts at Carnegie Hall, but declined. Recitals in Japan in 1980 and 1982 were his last public appearances. Nyiregyházi was also a prolific composer, writing in a Romantic style reminiscent of Liszt. Events often moved him to compose, and his works have titles such as Goetz Versus the Punks, It’s Nice to be Soused, Shotgun Wedding, and Vanishing Hope. Only a few of his compositions have been published or performed.
Өлім және жерлеу
Ервин Нирегихази 1987 жылы қуық ішегінің қатерлі ісіктен қайтыс болды. Ол Калифорния штатының Глендейл қаласындағы Forest Lawn Memorial Park зиратына жерленді.
Ervin Nyiregyházi died of colon cancer in 1987. He was buried in Forest Lawn Memorial Park in Glendale, California.
Жазбалар
Нирегихазидің бірнеше жазбалары, оның ішінде кейбір тікелей орындалымдары VAI, Music and Arts және Sonetto Classics лейблдерімен CD форматында жарық көрді.
A few of Nyiregyházi's recordings, including some live performances, have been issued on CD on the VAI, Music and Arts, and Sonetto Classics labels.
Өмірбаяндары
Нирегихази – мұқият зерттелген алғашқы бала кезеңіндегі дарынды музыкант, ал Ревестің кітабы оның тарихтағы ең толыққанды құжатталған дарынды балалардың бірі болуына мүмкіндік берді. 2007 жылы Канаданың McClelland and Stewart баспасы Кевин Баццананың "Жоғалған гений" атты өмірбаянын жариялады.
Nyiregyházi was the first child prodigy musician to be seriously studied, and Révész's book made him being among the best documented prodigies in history. In 2007, McClelland and Stewart of Canada published a biography by Kevin Bazzana, Lost Genius.