Кіріспе

Литва тіліндегі "Варпас" газеті (ағылшынша: Varpas) – 1889 жылдың қаңтарынан 1905 жылдың желтоқсанына дейін ай сайын жарық көрген литва тіліндегі газет. Литва, сол кезде Ресей империясының құрамында болғандықтан, газетті шығару заңсыз болды. Сондықтан, ол Германияның Шығыс Пруссиясындағы Тильзит (қазіргі Советск) және Рагнит (қазіргі Неман) қалаларында басылып, knygnešiai (кітап контрабандистері) арқылы Литваға тығылған. 500-1000 данамен таратылған "Варпас" литва ұлттық қайта жаралуында шешуші роль атқарды. Газеттің негізін қалаушы және редакторы Винкас Кудирканың "Варпас" газетінің 10 жылдығына арнап жазған "Tautiška giesmė" өлеңі Литваның ұлттық әнұранына айналды. "Варпас" газетінің редакторы кейіннен екі арнайы басылымды іске қосты: білімсіз шаруаларға арналған практикалық "Ūkininkas" ("Егінші", 1890–1905) және жалпы оқырмандарға арналған саяси емес "Naujienos" ("Жаңалықтар", 1901–1903).

Тарих

1886 жылы алғашқы ұлттық литва газеті "Аушра" қаржылық қиындықтарға байланысты жабылып қалғаннан кейін, белсенділер оны қайта жаңғыртуға немесе жаңа газет шығаруға тырысты. Мәскеудегі литва студенттері тобы либералды белсенділерді қанағаттандыра алмаған, қысқа ғұмырлы "Šviesa" атты ай сайынғы католиктік газетті жариялады. Варшавадағы литва студенттері – Винкас Кудирка, Йонас Гайдамавичус және Юозас Адомаитис Шернас басшылығымен "Литва" (Lietuva) қоғамын құрды. Қоғам бастапқыда зайырлы "Аушраны" қайта жаңғыртуды жоспарлады, бірақ дін қызметкерлерімен қайтадан дау тууы мүмкін болғандықтан бұл идеядан бас тарды. Осылайша, 1889 жылдың қаңтар айында жаңа "Варпас" газеті жарық көрді. Ол либералдық, социалистік және католиктік бағыттарды біріктіруге ұмтылды. Әртүрлі қиындықтарға қарамастан (қаржылық мәселелер, жер асты "knygnešiai" желісі арқылы тасымалдау) ол сол кезеңдегі басқа литва басылымдарынан гөрі ұзаққа созылды. "Варпас" литва ұлтының идеяларын қалыптастыруда және литва тілін стандарттауда маңызды рөл атқарды. Мысалы, 1890 жылы Кудирка литва әліпбиіне қатысты ұсыныстар жасады: ол поляк тілінен алынған "sz" және "cz" әріптерін чех тілінен алынған жаңа "š" және "č" әріптерімен алмастыруды ұсынды. Екі жаңа әріп те қазіргі стандартты литва әліпбиінің ажырамас бөлігіне айналды.

Мазмұны

Варпас интеллигенцияға бағытталған, литвалықтардың ұлттық санасын көтеруді және, нәтижесінде, Ресей империясы шегінде автономияға қол жеткізуді мақсат тұтқан. Польша позитивизмінің ықпалында болған Варпас литвалықтардың еңбек, экономикалық даму, білім беру және басқа да бейбітшілік жолдарымен осы мақсатқа жете алатынын айтты. Сондықтан, көптеген мақалаларда жер реформасын, мектеп жүйесін, денсаулық сақтауды, көлік желісін жақсарту мәселелері талқыланды. Кейбір мақалалар практикалық «қалай жасауға болады» нұсқаулықтары болды, бірақ көпшілігі теориялық лекциялар мен пікір алмасулар түрінде келді. Варпас мазмұнының шамамен төрттен бірі тарихқа арналған. Алайда, Аушрадан өзгеше, ол батырлардың өткеніне қатысты романтикалық идеалдаудан бас тартып (бұл 1830 және 1863 жылдарғы екі сәтсіз көтеріліске әкелді) және қазіргі заманғы, практикалық және пайдалы тарихқа ден қойды. Жазушылар қазіргі Еуропа саясатын түсінудің Литваның Ескі Ұлы Герцогтығын мақтаудан гөрі тиімдірек деп есептеді. Варпас сонымен қатар саяси газет болды, ол патшалық саясатты сынап, литва тіліндегі баспасөзді тыйым салуды және басқа да орыстандыру шараларын жоюды талап етті, сондай-ақ Ресей империясының барлық ұлттары үшін тең мәдени және саяси құқықтарды сұрады. Варпас поляктарға қарсы позициясын сақтап, бірақ Аушрада байқалған поляктар мен поляктанған литвалықтарға қатысты кейбір жөнсіз пікірлерден бас тартты. Мысалы, Литва Ұлы Герцогтығының құлауы үшін шетелдіктерді (поляктар немесе орыстарды) айыптаудың орнына, жазушылар тарихи сәтсіздіктердің ішкі себептерін іздеді. Дегенмен, газет поляк мәдениетінен ерекшеленетін литва мәдениетін дамыту және нығайту қажеттігін әрі қарай қозғады. Саяси талаптардың ішінде Литваның автономиясы болды, бірақ Польша-Литва одағын қайта жандандыру емес. Басылымның соңына қарай және 1905 жылғы Ресей революциясы кезінде Варпас социалистік бағытқа бұрылды, оның ішінде болашақ Литва Кеңес Социалистік Республикасының (1918–1919) басшысы Винцас Микявичюс Капсукас та редакторлардың бірі болды. Жалпы алғанда, Варпас мазмұны өте алуан түрлі болды. Әртүрлі саяси топтарды біріктіру мақсатында либералдық, социалистік, католик және басқа да мақалалар жарияланды. Кейде бір бағанадағы мәлімет екінші бағанадағымен қайшы келуі мүмкін.

Редакторлар мен үлескерлер

Кудирка ресми түрде «Варпас» газетінің алғашқы бірнеше санын ғана редакциялағанмен, ол газеттің басты қозғаушы күші деп есептеледі. 1899 жылы қайтыс болғанға дейін Кудирка «Тэvynės varpai» (Отан қоңыраулары) атты ықпалды бағананы жазып, редакциялады, онда ол түрлі тақырыптарда мақалалар жариялады: бүкіл ұлттың мүддесі үшін әртүрлі әлеуметтік топтар мен саяси фракциялардың бірігуін қолдау, орыс билігін паш етіп көрсететін сатирикалық әңгімелер, журналистика мен әдебиет туралы теориялық мақалалар және тағы басқалар. Басқа редакторлардың қатарында Юозас Адомайтис Шернас, Юргис Шаулис, Антанас Милукас, Петрас Миколаинис, Мартинас Янкус, Юозас Багдонас (1866), Повилас Вишинскис болды. Газет литва тілі мен әдебиетін насихаттау мақсатына сәйкес, түрлі литва авторларының көптеген әдеби туындыларын жариялады: Пранас Машиотас, Винцас Капсукас, Габриэле Петкевичайте Бите, Йонас Вилейшис, Жемайте, Шатрихос Рагана, Йонас Билиунас, Повилас Вишинскис, София Пшибиляускиене және басқалар. Олардың туындыларын көркемдік сапасын арттыру үшін Кудирка мен Стасис Матулаитис қарап тексерді. Шет ел авторларының еңбектері де «Варпас» газетінде аударылып жарияланды. Йонас Яблонскис литва тілі туралы ғылыми мақалалар мен оны нормалауға жасалған тырастарды жариялады. Литваның болашақ президенті Казис Гриниус та газетке үлес қосты. Басылым заңсыз болғандықтан, көптеген авторлар түрлі псевдонимдер мен жиі ауыстырылатын есімдерді пайдаланды, ал кейбір мақалалар қолтаңбасыз жарық көрді. Сондықтан, нақты авторларын анықтау кейде қиындық тудырады. Жалпы, «Варпасқа» шамамен 90-150 адам (варпинаи деп аталды) үлес қосты, олардың ішінде «Аушраға» да үлес салғандар бар еді. Варпинаилар газеттің бағытын талқылау үшін жыл сайын конференциялар мен кездесулер ұйымдастырды.