Будапешт қоршауы: Екінші дүниежүзілік соғыстың қанымен жазылған 50 күні

Кіріспе

1944–45 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс майданындағы шайқас. Алдыңғы шайқастар.

Будапешт қоршауы немесе Будапешт шайқасы – Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында совет және румын әскерлерінің Венгрия астанасы Будапештті 50 күнге қоршауы. Будапештты шабуылдау операциясының бір бөлігі ретінде, қамау 1944 жылғы 26 желтоқсанда венгр және неміс әскерлерінің қорғауындағы Будапештті Қызыл Армия мен румын әскерлерінің қоршауға алуымен басталды. Қоршау кезінде аштықтан, әскери қимылдардан және оңшыл венгр ұлтшылдары – Жебелі крест партиясының еврейлерді жаппай өлімге кесуінен шамамен 38 000 азамат көз жұмды. Қала 1945 жылғы 13 ақпанда толыққанды бас берді. Бұл одақтастардың Берлинге қарай жылжуындағы стратегиялық жеңіс болды.

Жалпы жағдай

Үш жыл бойы Кеңес Одағымен соғыста 200 мыңға жуық адам қаза тапқан және майдан шебі өз қалаларына жақындаған Венгрия 1944 жылдың басына қарай Екінші дүниежүзілік соғыстан шығуға дайын болды. Венгрияның саяси күштері соғысты тоқтатуға ұмтылғанда, Германия 19 наурыз 1944 жылы «Маргаретта» операциясын бастап, Венгрияға кірді. 1944 жылдың қазан айында, Нормандия және Фалез түбіндегі одақтастардың табысты жеңістерінен кейін, сондай-ақ советтік жазғы шабуылының керемет табысынан кейін, «Багратион» операциясынан соң Шығыс майданның күйреуінен кейін, Венгрияның регенті Миклош Хорти одақтастармен жеке бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізуге тағы да тырысты. Хортидің бұл әрекеттерінен хабардар болған Гитлер Венгрияны Остік державалар тарапында ұстап тұру үшін «Панцерфауст» операциясын бастады және Хортиді тақтан басқаруға мәжбүр етті. Хорти мен оның үкіметі «мажарлық» Ференц Саласи басқаратын, ұлттық-социалистік «Жебе-Крест» партиясымен ауыстырылды. Жаңа ультраұлтшыл үкімет және оның неміс одақтастары астананы қорғауға дайындалып жатқанда, екі «Ваффен СС» дивизиясынан тұратын IX СС тау корпусы Будапештке қаланың қорғанысын күшейту үшін жіберілді.

Кеңестердің шабуылдары

Қамауға алған кеңес әскерлері Родион Малиновскийдің 2-ші Украина майданының құрамына кірді. Шынында ұрысқа қатысқан құрамаларға 53-ші армия, 7-ші гвардиялық армия, 3-ші Украина майданының бір бөлігі, оның ішінде 46-шы армия және румындық 7-ші армия корпусы кірді. Кеңес әскеріне қарсы Германия армиясы (Хер), Вафен СС және Венгрия армиясы күштері қарсы қойылды. Будапешт қоршауы Екінші дүниежүзілік соғыстың ең қанды қоршауларының бірі болды.

Будапештті қоршау

Қызыл Армия 1944 жылдың 29 қазанында қалаға қарсы шабуылға кірісті. Бір миллионнан астам адам екі операциялық топқа бөлініп, алға жылжыды. Жоспар Будапештті неміс және венгр күштерінің қалған бөлігінен оқшаулау болды. 1944 жылдың 7 қарашасында Кеңес және румын әскерлері ескі қаладан 20 шақырым қашықтықтағы шығыс маңына енді. Қызыл Армия, операцияларға қажетті үзіліс жасағаннан кейін, 19 желтоқсанда шабуылды жаңартты. 26 желтоқсанда Кеңес әскерлері Будапешт пен Венаны байланыстыратын жолды басып алып, толық қоршауды аяқтады. Нацистер қолдаған «Ұлт көшбасшысы» (Nemzetvezető) Ференц Саласи 9 желтоқсанда қаладан қашып кеткен еді. Кеңес әскерлерінің байланысу нәтижесінде шамамен 33 000 неміс және 37 000 венгр сарбазы, сондай-ақ 800 000-нан астам азамат қалада қоршауға түсті. Адольф Гитлер кері шегінуге рұқсат бермей, Будапештті бекініс қаласы (Festung Budapest) деп жариялады, оны соңғы адамға дейін қорғауға бұйрық берді. IX Waffen SS Альпі корпусының командирі, Waffen SS генерал Карл Пфеффер-Вильденбрук қаланың қорғанысына жауапкер болды. Будапешт Иосиф Сталин үшін маңызды мақсат болды. Ялта конференциясы жақындап келе жатқандықтан, Сталин өзінің күшін Уинстон Черчилль мен Франклин Рузвельтке көрсетуді қалады. Сондықтан ол генерал Родион Малиновскийге қаланы кез келген кешігусіз басып алуға бұйрық берді. 1944 жылдың 28 желтоқсанындағы түні 2-ші және 3-ші Украина майдандары радио және динамиктер арқылы қоршаудағы неміс әскерлерімен байланысып, қаланың капитуляциясы туралы келіссөздер жүргізуге шақырды. Кеңес әскерлері неміс және венгр тұтқындарына гуманитарлық шарттармен қарауға және жамандық жасамауға уәде берді. Олар елшілер тобы қару алып келмейтінін және ақ туы бар көліктерде келетінін де айтты. Келесі күні екі топ кеңес елшілері күткендей келді. Оларға не болғаны әлі белгісіз, бірақ екі топтың да басшылары қаза тапты. Оқиғаның бір нұсқасы төменде баяндалған. Біріншісі, 3-ші Украина майданынан келген, сағат 10:00-де Будафок секторына жетіп, генерал Пфеффер-Вильденбруктың штабына жеткізілді. Келіссөздер сәтсіз аяқталды; Пфеффер-Вильденбрук капитуляция шарттарын қабылдамады және кеңес агенттерін майданға қайтарды. Елшілер лагерьке қайта оралғанда, немістер кенеттен атып, капитан И. А. Остапенкомен бірге өлтірді. Лейтенант Н. Ф. Орлов пен сержант Е. Т. Горбатьюк жылдам траншеяға секіріп, қашып құтылды. Немістердің қарқынды атысынан кейін кеңес әскерлері Остапенконың денесін 29 желтоқсанға дейін ала алмады. Ол Будафокта әскери салтанатпен жерленді. Екінші топтың өкілдері 2-ші Украина майданынан келді және сағат 11:00-де Киспест секторына келді. Елшілер келген кезде неміс гарнизоны оларға атыс ашты. Елшілердің басшысы капитан Миклош Штайнметц келіссөздер жүргізуге шақырды, бірақ нәтиже болмады. Ол екі бағыныстысымен бірге неміс оғы кеңес машинасына тигенде қаза тапты.

The Red Army started its offensive against the city on 29 October 1944. More than 1,000,000 men, split into two operating maneuver groups, advanced. The plan was to isolate Budapest from the rest of the German and Hungarian forces. On 7 November 1944, Soviet and Romanian troops entered the eastern suburbs, 20 kilometers from the old town. The Red Army, after a much needed pause in operations, resumed its offensive on 19 December. On 26 December, a road linking Budapest to Vienna was seized by Soviet troops, thereby completing the encirclement. The Nazi supported "Leader of the Nation" (Nemzetvezető), Ferenc Szálasi, had already fled from the city on 9 December. As a result of the Soviet link up, nearly 33,000 German and 37,000 Hungarian soldiers, as well as over 800,000 civilians, became trapped within the city. Refusing to authorize a withdrawal, Adolf Hitler had declared Budapest a fortress city (Festung Budapest), which was to be defended to the last man. Waffen SS General Karl Pfeffer Wildenbruch, the commander of the IX Waffen SS Alpine Corps, was put in charge of the city's defenses. Budapest was a major target for Joseph Stalin. The Yalta Conference was approaching, and Stalin wanted to display his full strength to Winston Churchill and Franklin D. Roosevelt. He therefore ordered General Rodion Malinovsky to seize the city without delay. During the night of 28 December 1944, the 2nd and 3rd Ukrainian Front contacted the besieged Germans by radios and loudspeakers, and told them about a negotiation for the city's capitulation. The Soviets promised to provide humane surrender conditions and not to mistreat the German and Hungarian prisoners. They also promised that the emissaries' groups would not bring weapons and would appear in cars with white flags. The next day, two groups of Soviet emissaries appeared as expected. What happened to them later is unclear,(see here) but both leaders of the groups died. One possible version of the events is recounted below. The first, belonging to the 3rd Ukrainian Front, arrived at 10:00 AM in the Budafok sector and was taken to the headquarters of General Pfeffer Wildenbruch. Their negotiating effort was a failure; Pfeffer Wildenbruch refused the surrender conditions and sent the Soviet agents back to the battlefield. While the emissaries were en route to their camps, the Germans suddenly opened fire, killing Captain I. A. Ostapenko. Lieutenant N. F. Orlov and Sergeant Ye. T. Gorbatyuk quickly jumped into a trench and narrowly escaped. Owing to heavy German fire, the Soviets were not able to retrieve Ostapenko's body until the night of 29 December. He was buried at Budafok with full military honors. The second group of emissaries belonged to the 2nd Ukrainian Front and arrived at 11:00 AM in the Kispest sector. When the emissaries arrived, the German garrison fired at them. The leader of the emissaries, Captain Miklós Steinmetz, appealed for a negotiation, but to no avail. He was killed together with his two subordinates when the German fire struck the Soviet car.

Бірінші неміс көмек көрсету әрекеті

Кеңес әскерлерінің шабуылы шығыс қала шеттерінде басталды, Пест арқылы ілгерілеп, үлкен орталық даңғылдарды тиімді пайдаланып, жылдамдауға тырысты. Германия және Венгрия қорғаушылары басымдыққа ұшырап, кеңес әскерлерінің ілгерілеуін баяулату үшін уақытпен кеңістікке сауда жасауға тырысты. Олар Буданың төбелі жер бедерін пайдаланып, қорғаныс шебін қысқарту үшін кері шегінді. 1945 жылдың қаңтар айында немістер "Конрад" кодовый атымен үш бөлімді қарсы шабуылға көшті. Бұл Будапешт қаласын қоршаудан босату мақсатымен Германия мен Венгрияның бірлескен операциясы болды. "Конрад I" операциясы 1 қаңтарда басталды. Неміс IV СС танк корпусы Будапешттің солтүстік-батысындағы төбелі аймақтар арқылы Татадан шабуыл жасап, қоршауды бұзуға тырысты. 3 қаңтарда кеңес басшылығы төрт қосымша дивизия жіберіп, қауіпке қарсы тұруға күш салды, ал 15 қаңтарда тиімсіздігіне байланысты румын дивизияларын кері шақырды. Бұл кеңес әрекеті Будапешттен батысқа қарай 20 шақырымдай жерде орналасқан Бицке маңында шабуылды тоқтатты. 12 қаңтарда немістер кері шегінуге мәжбүр болды. Содан кейін 7 қаңтарда "Конрад II" операциясын бастады. IV СС танк корпусы Эстергомнан Будапешт әуежайына қарай шабуыл жасап, оны басып алып, әуе арқылы қалаға жабдықтау мүмкіндігін арттыруды көздеді. Бұл шабуыл әуежай маңында тоқтатылды.

Қаладағы шайқастар

Будапешттегі көшедегі шайқастар күшейе түсті. 1944 жылдың 27 желтоқсанында Феригеги әуежайының жайлауы, қамаудың басталуына аз қалғанда, жабдықтау шешуші факторға айналды. 1945 жылдың 9 қаңтарына дейін неміс әскерлері негізгі даңғылдардың бір бөлігін, сондай-ақ Буда қамалының жанындағы саябақты ұшақтар мен жолсерпіндер үшін қону алаңдары ретінде пайдалана алды, бірақ олар совет әскерлерінің үздіксіз артиллериялық атысына түсті. Дунай мұзықатпай тұрғанда, қараңғы түндік пен тұманды жамылып, кейбір жабдықтар баржалармен жіберілуі мүмкін болды. Азық-түлік тапшылығы күшейді, сарбаздар өздеріне тамақ табуға мәжбүр болды, тіпті кейбіреулері аттарын жеуге дейін барды. Ауа райының суықтауы неміс және венгр әскерлеріне де қиындық туғызды. Совет әскерлері өзін Сталинградтағы немістердің орнында сезінді. Олар қалалық жағдайды пайдаланып, шабуылдауда снайперлер мен саперлерге көп жүктеді. Екі тарап та әскерді тасымалдау үшін канализацияны пайдаланғандықтан, жер астында шайқас болды. Алты совет теңізшісі тіпті Касл-Хиллге жетіп, неміс офицерін тұтқындады, содан кейін жерасты арналарымен өз қатарларына оралды. Мұндай оқиғалар сирек болды, өйткені Остік әскерлері жергілікті тұрғындарды бағыттап, канализацияда шабуылдар ұйымдастырды. Қаңтардың ортасында Ксепел аралы, оның ішінде Panzerfaust пен снарядтарды әлі де өндіріп жатқан әскери зауыттарымен бірге басып алынды, тіпті совет атысы астында да. Темірқазықтағы (Пест) жағдай Остік күштері үшін нашарлап, гарнизон алға жылжыған совет әскерлерімен екіге бөліну қаупіне тап болды. 1945 жылдың 17 қаңтарында Гитлер Буданы қорғау үшін Песттен қалған әскерлерді шығаруға келісті. Дунай арқылы өтетін бес көпір әскер мен азаматтарды эвакуациялау үшін толып жатты. Неміс әскерлері 18 қаңтарда венгр офицерлерінің наразылығына қарамастан көпірлерді жарып жіберді. Олардың арасында 1849 жылдан бері сақталған танымал тізбекті көпір де болды.

Немістердің екінші құтқару әрекеті

1945 жылдың 18 қаңтарында Балта көлінің солтүстік-шығысына көшірілуі күні бұрын аяқталған IV СС танк корпусы тағы да шайқасқа салынды. Бұл "Конрад III" операциясы еді. Екі күннің ішінде неміс танктері Дунапеттеде Дунайға жетіп, советтік Трансдунай майданын жарып жіберді, ал 26 қаңтарда шабуыл астананың айналасындағы қоршаудан шамамен 25 шақырым қашықтықтағы нүктеге жетті. Сталин әскерлеріне қандай да бір бағамен өздерін ұстап тұруға бұйрық берді, ал Будапештке шабуылға жіберілген екі армия корпусы неміс шабуылына тойтарыс беру үшін қаланың оңтүстігіне жедел түрде ауыстырылды. Неміс әскерлері қалаға 20 шақырымдай жақындады, бірақ шаршау және жабдықтау мәселелері салдарынан қарқынын сақтай алмады. Будапештті қорғаушылар қаладан шығып, қоршаудан қашуға рұқсат сұрады. Гитлер бас тартты. Неміс әскерлері енді өздерінің орналасқан жерлерін ұстай алмады; олар 1945 жылдың 28 қаңтарында кері шегінуге мәжбүр болды және Секешфехерварды есептемегенде, басып алынған аумақтың көп бөлігін тастап кетті. Будапешттің қорғаушыларының тағдыры шешілді.

Буда үшін шайқас

Пешт тегіс жерге салынған, ал Буда төбелерге салынған. Бұл қорғаушыларға шабуылдаушылардың үстіне артиллерия мен бекіністерді орналастыруға мүмкіндік берді, бұл кеңес әскерлерінің ілгерілеуін күрт баяулатты. Басты қамал (Геллерт төбесі) бірнеше советтік шабуылдарды сәтті тойтарған Вафен-СС әскерлерімен қорғалды. Жақын маңда совет және неміс әскерлері қала зиратында, жарылған қабірлер арасында шайқасты; ол бірнеше күнге созылды. Дунайдың ортасындағы Маргарет аралындағы шайқас ерекше қатыгез болды. Арал Маргарет көпірінің қалған бөлігі арқылы қаланың қалған бөлігімен байланысты болды және парашют десанттық аймағы ретінде, сондай-ақ қала орталығында құрылған жеделдетілген әуежайларды жабу үшін пайдаланылды. 25-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы аралдағы шайқаста совет тарапынан әрекет етті (жоғалтулар туралы төменде қараңыз). 1945 жылдың 11 ақпанында Геллерт төбесі алты апталық шайқастан кейін, совет әскерлері үш бағыттан бірдей күшті шабуыл жасағаннан кейін түсті. Совет артиллериясы бүкіл қаланы бақылауға алып, екі шаршы километрден аз аумақта шоғырланған, азық-түлік жетіспеушілігі мен аурулардан зардап шеккен Остің қалған қорғаушыларын атқылады. Жабдықтардың жетіспеуіне қарамастан, Остің әскерлері капитуляциялаудан бас тартып, әрбір көше мен үйді қорғады. Осы кезде тұтқынға алынған венгр сарбаздарының бір бөлігі қашып, совет жағында соғысты. Олар «Буда ерікті полкі» деп аталды. Екі күндік қанды шайқастан кейін оңтүстік теміржол станциясын басып алғаннан кейін совет әскерлері Касл-Хиллге (Қала төбесіне) ілгеріледі. 10 ақпанда, күшті шабуылдан кейін совет теңізшілері Касл төбесінде плацдарм құрды, соның салдарынан қалған гарнизон жартылай қысқарды.

Жарылыс және берілу

Гитлер әлі де неміс командирі Пфеффер Вильденбрухқа Будапештті тастап кетуге немесе қашып шығуға тырысуға тыйым салды. Бірақ бірнеше күн бұрын азық-түлік жеткізіп жүрген планерлердің (DFS 230) рейстері аяқталды, парашюттан түсіру де тоқтатылды. Сараңдыққа ұшыраған Пфеффер Вильденбрук өзінің әскерінің қалдықтарын Будапешттен шығаруға шешім қабылдады. Неміс командирі әдетте қаланың венгр командирімен кеңеспейтін. Алайда, Пфеффер Вильденбрук бұл соңғы, үмітсіз қашу әрекетіне генерал Иван Хиндиді ерекше жағдай ретінде қатыстырды. 11 ақпан түнінде шамамен 28 000 неміс және венгр әскері Касл-Хиллден солтүстік-батысқа қарай ағыла бастады. Олар үш толқынмен жылжыды. Әр толқынмен мыңдаған бейбіт тұрғындар бірге болды. Тұтас отбасылар, коляскаларды итеріп, қар мен мұздың арасымен баяу жылды. Алайда, қашып кетпекші болғандар үшін совет әскерлері Сель Кальман алаңы маңында дайын күйде күтіп отырды. Әскерлермен бірге бейбіт тұрғындар да тығыз тұманды өздеріне тиімді пайдаланды. Бірінші толқын күтіп тұрған совет сарбаздары мен артиллериясын тосыннан шақырды, олардың көп саны қашуға мүмкіндік берді. Екінші және үшінші толқындар осылай сәтті болмады. Совет артиллериясы мен ракеталық батареялар қашу маршрутын қоршап, мыңдаған адамның өліміне себеп болды. Ауыр шығындарға қарамастан, бес-он мың адам Будапешттің солтүстік-батысындағы орманды төбелерге жетіп, Венаға қарай қашып құтыла алды, бірақ Будапешттен неміс және венгр әскерлерінің бар болғаны 600-700 адамы ғана неміс әскерлерінің негізгі қатарларына жетті. Қашып шыққандардың көп бөлігі совет әскерлерімен өлтірілді, жараланды немесе тұтқындалды. Пфеффер Вильденбрук пен Хинди қамал ауданынан өтетін туннельден шыққанда күтіп тұрған совет әскерлерімен ұсталды.

Салдары

Қалған қорғаушылар ақыры 1945 жылдың 13 ақпанында капитуляциялады. Неміс және венгр әскерилерінің жоғалғандары көп болды, толыққанды дивизиялар жойылды. Немістер 13-ші танк дивизиясының, 60-шы танк-гренадерлік дивизиясының «Фельдхернхалле», 8-ші СС кавалериялық дивизиясының «Флориан Гейер» және 22-ші СС ерікті кавалериялық дивизиясының «Мария Тереза» бөлімдерінің барлығын немесе көп бөлігін жоғалтты. Венгрияның I корпусы, сондай-ақ 10-шы және 12-ші жаяу әскер дивизиялары мен 1-ші бронетанкті дивизиясы дерлік жойылды. Кеңес әскері 100 000-нан 160 000-ға дейін адам шығынына ұшырады. Кеңес тарапы 180 000 неміс және венгр «жауынгерін» қоршап алғанын және олардың 110 000-ын тұтқынға алғанын мәлімдеді. Бірақ, қоршаудан кейін мыңдаған венгр азаматтарын тұтқынға алып, оларды соғыс тұтқындарының қатарына қосты, бұл кеңестік тарапқа бұрыннан келе жатқан сандарды растауға мүмкіндік берді. Көптеген адамдар ауыр жағдайлар мен қатыгездік салдарынан қайтыс болды. Барлығы 500 000-нан астам венгр Кеңес Одағына тасымалданды (оның ішінде 100 000-нан 170 000-ға дейін венгр этникалық немістері). 1945 жылдың наурыз айында басталған «Көктемгі ояну» операциясын есептемегенде, Будапешттің қоршауы немістер үшін оңтүстік майдандағы соңғы ірі операция болды. Қоршау Вермахтты, әсіресе Вафен СС-ті одан әрі әлсіретті. Кеңес әскерлері үшін Будапешттің қоршауы Берлин шайқасына дейінгі соңғы сынақ болды. Бұл кеңестерге Венаға шабуыл жасауға да мүмкіндік берді. 1945 жылдың 13 сәуірінде, Будапешт капитуляциялағаннан екі ай өткен соң, Вена түсті. Рауль Валленберг, 1944 жылдың шілдесінен желтоқсанына дейін Будапешттегі Швецияның арнайы өкілі, қорғау паспортын шығарды және еврейлерді шведтік аумақ деп белгіленген ғимараттарда бағындырып, ондаған мың адамның өмірін сақтап қалды. 1945 жылдың 17 қаңтарында, британдық, американдық және шведтік барлау қызметтерімен байланысы бар деген күдік туған Валленберг, қала капитуляциялағаннан кейін, оккупациялық әскерлер барлық денеге қабілетті венгр ерлер мен жастарын Дунай өзені арқылы понтондық көпірлер салуға мәжбүр етті. Апталар бойы, әсіресе көктемгі мұз ерігеннен кейін, осы понтондық көпірлер мен тіреулерге көптеген мәйіттер үйіліп жатты.

The remaining defenders finally surrendered 13 February 1945. German and Hungarian military losses were high, with entire divisions having been eliminated. The Germans lost all or most of the 13th Panzer Division, 60th Panzergrenadier Division Feldherrnhalle, 8th SS Cavalry Division Florian Geyer and the 22nd SS Volunteer Cavalry Division Maria Theresa. The Hungarian I Corps was virtually annihilated, as well as the 10th and 12th Infantry Divisions and the 1st Armored Division. The Soviet forces suffered between 100,000 and 160,000 casualties. The Soviets claimed that they had trapped 180,000 German and Hungarian 'fighters' in the pocket, and declared they had captured 110,000 of these soldiers. However, immediately after the siege, they rounded up thousands of Hungarian civilians and added them to the prisoner of war count, allowing the Soviets to validate their previously inflated figures. Many died there as a result of hardship and ill treatment. Overall, more than 500,000 Hungarians were transported to the Soviet Union (including between 100,000 and 170,000 Hungarian ethnic Germans). With the exception of Operation Spring Awakening (Unternehmen Frühlingserwachen), which was launched in March 1945, the siege of Budapest was the last major operation on the southern front for the Germans. The siege further depleted the Wehrmacht and especially the Waffen SS. For the Soviet troops, the siege of Budapest was a final rehearsal before the Battle of Berlin. It also allowed the Soviets to launch the Vienna Offensive. On 13 April 1945, exactly two months after the surrender of Budapest, Vienna fell. Raoul Wallenberg, Sweden's special envoy in Budapest between July and December 1944, had issued protective passports and sheltered Jews in buildings designated as Swedish territory, saving tens of thousands of lives. On January 17, 1945, Wallenberg, who allegedly had links with British, American and Swedish intelligence,

After the city's surrender, occupying troops forcibly conscripted all able bodied Hungarian men and youth to build pontoon bridges across the Danube River. For weeks afterward, especially after the spring thaw, bloated bodies piled up against these same pontoons and bridge pylons.

Азаматтарға әсері

Кристян Унгаридің айтуынша, қоршау кезінде 38 000-ға жуық бейбіт тұрғын қаза тапты: шамамен 13 000-ы әскери қимылдар салдарынан, ал 25 000-ы аштықтан, аурудан және басқа да себептерден көз жұмды. Осылардың ішінде 15 000-ы Венгрияның ұлтшыл «Жыл кресті» партиясымен еврейлерге жасалған жаппай өлім жазаларынан қаза тапты, бірақ бағалаулар 5 000-нан 200 000-ға дейін ауыспайды. Норман Наймарк венгр қыздарының Қызыл Армия штабтарына ұрланып, әкелініп, түрмеге қамалғанын, қайталап зорталғанын және кейде өлтірілгенін айтады. Профессор Андреа Петё Венгрияда елдің жасаған қылмылдарынан, соның ішінде венгрлердің совет әйелдеріне жасаған зорлауларынан халықтың назарын ауыру үшін «нақты емес, жолсыз бағалаулар» саяси мақсаттарда қолданылғанын мәлімдейді.

Мемуарлары мен күнделіктері

Будапешттің Нафеги және Криштинаварос аудандарындағы оқиғалар бірнеше сақталған күнделіктер мен естеліктерде баяндалады. Чарльз Фаркас (Фаркас Каролы) 1926 жылы дүниеге келді және блокада кезіндегі тәжірибесін «Дунайда жоғалған: бейбітшілік, соғыс, революция және батысқа қашу» атты естелігінде сипаттады. 1944 жылы 15 жастағы Ласло Дезо отбасымен бірге Мезарос көшесінің 32-ші үйінде тұрды. Бұл аймақ Оңтүстік темір жол станциясына (Déli pályaudvar) жақындығы мен төбенің стратегиялық маңызына байланысты ауыр шабуылға ұшырады. Дезо қоршау кезінде күнделік жазды. Андраш Неметтің естеліктері қоршауды және бос мектеп ғимараттарын бомбалауды, оларды ол және оның әріптес сарбаздары бақылау бекеті ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Хайнц Ландаудың «Трансильванияға қош сау бол» атты мемуарлары неміс сарбазының шайқасқа қатысты көзқарасын ұсынады. Джордж Ф. Эбердің «Флинбол ойындары: нацистік және коммунистік дәуірдегі тіршілік өнері» атты еңбегі, 20 жасар венгр және оның отбасының қоршау кезіндегі өмірін егжей-тегжейлі баяндайды және 2010 жылы жарық көрді. Онда тіршілік үшін қолданылған тапқыр стратегиялар, тұтқындалған, бірақ қарсы тұрған отбасының қасіреті мен үрейі суреттеледі. Халықаралық деңгейде танымал сәулетші болған Эбер естелігіне эскиздер қосты. Олардың бірінде Будапешт қабырғасына қарсы тұрған орыс сарбазының силуэті бейнеленген. Бұл мемуарлар Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі елдің кеңестік үлгідегі коммунизмге өтуі туралы айтады. Ваннай еріктілер батальонының 14 жасар хабаршысы Эрвин Я. Галантайдың естеліктері шайқас пен қалалық ұрысқа түсінік береді. Жас хабаршының күнделігі күнделікті өмірді және азаматтар мен сарбаздардың тіршілігін сипаттайды. Ол 2005 жылы Будапештте Militaria баспасында «Жас сарбаз» деген атпен ағылшын тілінде жарық көрді. Джозеф Сенткирали, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін АҚШ-та жұмыс істеген, соғыс басталғаннан кейін жау деп танылып Венгрияға жер аударылған. Қоршау кезінде ол және оның отбасы артиллерияның үздіксіз бомбалауына және неміс, Корольдік венгр армиясының қалдықтары мен шабуылдаған румын және совет күштері арасындағы көшедегі танк пен жаяу әскер шайқастарына төтеп берді. Венгрия армиясының офицерлері іздестіріп жүрген Сенткирали қамаудан қашу үшін бомбалау кезінде ғимараттардың жоғарғы қабаттарында жасырынды. Аштықтан құтылу және отбасын аман сақтау үшін Сенткирали және басқалар түнде бомбадан қорғалған жерлерін тастап, көшеде тапқан тоңазытылған жылқының денесін сойып, өмірін қауіпке тікті. Соңында күнделікті рацион еріген қардан, жылқы етінен және 150 грамм наннан тұрды. Сенткирали соғыс аяқталғаннан кейін одақтастар үшін жұмыс істеді. Тұтқындалуға жақын екенін білген ол тұтқындалудан және советтік жазалаудан қашу үшін Швейцарияға қашып кетті.

The events in the Naphegy and Krisztinaváros neighborhoods of Budapest are told in a few surviving diaries and memoirs. Charles Farkas (Farkas Karoly) was born in 1926 and includes his experience during the siege in his memoir Vanished by the Danube: Peace, War, Revolution, and Flight to the West. László Dezső, a 15 year old boy in 1944, lived at 32 Mészáros Street with his family. This area was heavily attacked because of its proximity to the Southern Railway Station (Déli pályaudvar) and the strategic importance of the hill. Dezső kept a diary throughout the siege. The memoirs of András Németh also describe the siege and the bombing of the empty school buildings which he and his fellow soldiers used as an observation post. The memoirs of Heinz Landau, Goodbye Transylvania, present a German soldier's view of the battle. Pinball Games: Arts of Survival in Nazi and Communist Eras, written by George F. Eber, a richly detailed account of a 20 year old Hungarian and his family living through the siege, was published posthumously in 2010. It chronicles the clever strategies employed for survival and outlined the boredom and terror of a family that was trapped, but would not capitulate. Eber, who had become an internationally known architect, included sketches with the memoir. One of them depicts a Russian soldier silhouetted against a Budapest wall on the first night the Germans were driven out of his neighborhood. The memoir also includes an account of World War II and the post war transition of the country into Soviet style Communism. The memoirs of the 14 year old dispatch runner of the Vannay Volunteer Battalion, Ervin Y. Galantay, give an insight into the battle and urban combat. The diary of the young runner describes day to day life and survival of both civilians and soldiers. It was published in English by the Militaria press in Budapest in 2005, under the title Boy Soldier. Joseph Szentkiralyi, who had worked in the United States prior to World War II, had been deported to Hungary as an enemy alien after the war began. During the siege, he and his family endured constant artillery bombardment and street by street tank and infantry battles between the Germans, the remnants of the Royal Hungarian Army, and the attacking Romanian, and Soviet forces. Szentkiralyi, wanted for questioning by Hungarian army officers, hid on the upper floors of buildings during bombing raids to avoid capture. To prevent starvation and help keep their families alive, Szentkiralyi and others risked their lives to leave their bomb shelters at night and butcher frozen horse carcasses they found in the streets. At the end, daily rations consisted of melted snow, horse meat, and 150 grams of bread. Szentkiralyi worked for the Allies after the war ended. Learning that he faced imminent arrest, he fled to Switzerland to avoid detention and likely execution by the Soviets.