Кіріспе

Еуразиялық қасқыр (Canis lupus lupus), сонымен қатар жалпы қасқыр деп те аталады, Еуропа мен Азияға тән сұр қасқырдың бір түрі. Ол орта ғасырға дейін Еуразияның көп бөлігінде кең таралған. Көптеген палеонтологиялық жазбалармен қатар, үнді-еуропа тілдерінде "қасқыр" деген сөздің бірнеше нұсқасы бар, бұл жануардың көп болуын және мәдени маңыздылығын көрсетеді. Балтық, кельт, славян, түрік, ежелгі грек, рим, дак және фракия мәдениеттерінде жоғары құрметке ие болған, ал ерте герман мәдениеттерінде оның беделі көбінесе екіұшты болған. Дегенмен, ерекше ірі жекелеген қасқырлардың салмағы жоғарырақ болуы мүмкін, бірақ бұл көрсеткіш аймаққа қарай өзгереді. Оның жүні салыстырмалы түрде қысқа және қалың. Эрик Зименнің сөзіне сүйенсек, еуразиялық қасқырдың ұлығуы солтүстік америкалық сұр қасқырдың ұлығуынан гөрі әлдеқайда созылған және әуенді, ал соңғысының ұлығуы дауыстырақ және бірінші буынға баса назар аударады. Көптеген еуразиялық қасқыр популяциялары адам қызметінің жоғары қарқынды аймақтарында мал мен қоқысқа тәуелді болуға мәжбүр, бірақ Ресейде және Шығыс Еуропаның таулы аймақтарында жабайы тұяқты жануарлар – бұлдырғын, қызыл бұғы, елік және жабайы шошқа әлі де ең маңызды тамақ көзі болып табылады. Басқа да жемтің түрлеріне бұлан, аргали, муфлон, бизон, сайғақ, ибекс, шамыз, жабайы ешкі, көк бұғы және мускус бұғы жатады.

Өлшемі

Еуразиялық қасқырлардың мөлшері географиялық вариацияға байланысты, Ресей мен Скандинавиядағы жануарлар Батыс Еуропадағылардан ірілеу, Теодор Рузвельт оларды Монтана мен Вашингтонның солтүстік-батысындағы үлкен қасқырлармен салыстырған. Ресейден келген ересек қасқырлардың ұзындығы, иық биіктігі және орташа салмағы құрайды, ал ең жоғары салмағы Украинада ірі салмақтар тіркелген, бірақ осы жануарлардың қалай өлшенгені белгісіз. Италиялық қасқырлардың құйрығын есептемегендегі дене ұзындығы 110-дан 148 см-ге дейін, ал иық биіктігі 50–70 см аралығында болады. Еркектердің салмағы шамамен және сирек жағдайларда ғана жетеді. Қазір жойылған Британ қасқырларының мөлшері Арктика қасқырларына ұқсас болғандығы белгілі.

Құлдырау

Солтүстік Еуропаның қасқырларын жою алғаш рет Орта ғасырларда ұйымдастырылған күш-жігерге айналды және 1800 жылдардың соңына дейін жалғасты. Англияда қасқырларды қудалау заңмен бекітілді, ал соңғы қасқыр 15 ғасырдың соңында Генрих VII билік құрған кезде өлтірілді. Шотландияда қасқырлар ұзақ өмір сүрді, олар кең орманды жерлерде баспана тапты, кейін олар өртеліп кетті. Брэмар мен Сазерленд ормандарында қасқырлар 1684 жылға дейін тіршілік ете алды. Ирландияда қасқырлардың жойылуы да осыған ұқсас болды, соңғы қасқыр 1786 жылы өлтірілген деп есептеледі. 1647 жылы Швецияда қасқыр аулауға сыйлық белгіленді, өйткені қасқырлар моос пен бұғыларды жоюдан кейін малмен қоректенуге мәжбүр болды. Самилер Швецияның солтүстігінде қасқырларды ұйымдасқан түрде құртты. 1960 жылы Швецияда қасқырлардың саны азайып, оларды аңшылықта қар көліктерін пайдалану себеп болды, ал соңғысы 1966 жылы өлтірілді. Сұр қасқыр 1772 жылы Данияда жойылып, 1973 жылы Норвегияда соңғы қасқыр өлтірілді. 20 ғасырда Финляндияда бұл түр Ресейден үнемі таралуына қарамастан, жойылу қаупінде болды. 1900 жылы сұр қасқыр тек Финляндияның шығыс және солтүстік бөліктерінде ғана кездесті, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның саны көбейді. Фин қасқырларының саны 2005 жылы 250-ге дейін өскенмен, 2013 жылы олардың саны қайтадан төмендеп, 1990 жылдардың ортасындағы 140-қа жуық болды. Бұл жағдай мемлекеттік шаралар жүргізіліп, көбеюге қабілетті популяцияны сақтауға қарамастан болды. 2016 жылдың басында қасқырлардың саны шамамен 300-350-ге жетті. Орталық Еуропада қасқырлардың саны 19 ғасырдың басында ұйымдастырылған аңшылықтар мен жануарлардың санының азаюына байланысты күрт азайды. Баварияда соңғы қасқыр 1847 жылы өлтірілді, ал 1899 жылы Рейн аймағынан жоғалып кетті. Қазіргі Германия жерінде 1945 жылға дейін өлтірілген соңғы еркін қасқыр - "Сабродт жолбарысы", ол 1904 жылы Лозатияның (содан кейін Төменгі Силезия) Хойерсверда маңында атып өлтірілді. Бүгінде бұл аймаққа қасқырлар оралды. Францияда қасқыр аулауды 800-813 жылдар аралығында Шарль ІІ құрған louveterie, қасқыр аулаушылардың арнайы корпусы институционалдық деңгейде жүзеге асырды. Луветерия 1789 жылы Француз төңкерісінен кейін жойылған, бірақ 1814 жылы қайта құрылған. 1883 жылы 1386 қасқыр өлтірілді, олардың көбісі уландырылды. Екі дүниежүзілік соғыстан кейін, кеңес қасқырларының саны екі рет өсті; 1940 жылдары жыл сайын 200 000 қасқырдан 30 000 қасқыр ауланды, ал ең көп ауланған жылдары 40 000-50 000 қасқыр ауланды. Кеңес қасқырларының саны 1970 жылы төмендеп, Еуропалық Ресейдің көп бөлігінде жоғалып кетті. 2017 жылы IUCN Қызыл тізімінде сұр қасқыр сегіз Еуропа елінде жойылып кеткен деп тіркелді: Австрия, Бельгия, Дания, Ирландия, Люксембург, Нидерланды, Швейцария және Ұлыбритания. Содан бері қасқырлар сол елдердің бәріне оралды және кейбір жағдайларда Ирландия мен Ұлыбритания аралдарынан басқа, өздерін нық орнықтырды.

Қайтару

Еуропалық қасқырлардың саны 1950 жылдан кейін, дәстүрлі мал және ауыл шаруашылығының төмендеуіне байланысты қалпына келді, осының арқасында қасқырларды аулау қажеттілігі азайды. 1980 жылдарға қарай, ауылдық жерлерде адам тығыздығының төмендеуі және жабайы аңдардың популяциясының жаңаруы нәтижесінде шағын және оқшауланған қасқырлардың саны артты. Моос популяциясының азаюы қасқырлардың тамақ қорын кемітті. 2011 жылдан бері Нидерланды, Бельгия және Данияда да қасқырлардың пайда болуы тіркелді, бұл көрші елдерден табиғи қоныс аудару арқасында болған деп есептеледі. Польша, көрші Орталық Еуропа елдеріне таралу жолдарын ашуда маңызды рөл атқарады. Шығыс бағытта, қасқырлардың ареалы Литва, Беларусь, Украина және Словакиядағы популяциялармен қабаттасады. Батыс Польшадағы популяция шығыс Германияға дейін жетті, ал 2000 жылы Германия аумағында алғашқы қасқыр балалары дүниеге келді. 2012 жылы Германияда (көбінесе шығыс бөлігінде) 14 қасқыр үйірі тіркелді және Берлиннен 24 км (15 миль) қашықтықта балалы үйір байқалды. Одан бері, популяция тұрақты түрде өсіп, таралу аймағы кеңейіп, Федеративтік Республиканың көп бөлігіне тарады. 2020/21 мониторинг жылында 11 федералды штат бойынша барлығы 157 үйір, 27 жұп және 19 жеке аумақтық жануар тіркелді. Балалардың саны 556 болды. 2021 жылдың жазынан бері Германияда шамамен 1400 қасқыр, ересек және жас жануарлар бар деп есептеледі. 2021 жылдың 1 маусымынан бастап сұр қасқыр Словакияда қорғауға алынды және оны өлтіруге, сатып алуға немесе сатуға тыйым салынды. Словакиядан бірнеше қасқыр Чехияға қоныс аударып, онда оларға толық қорғау берілді. Словакия, Украина және Хорватиядағы қасқырлар Венгрияға таралуы мүмкін, бірақ ондағы тығыз өсімдік жамылғысының жетіспеуі дербес популяцияның қалыптасуына кедерілдіреді. Венгрияда қасқырларға ерекше мәртебе берілгенімен, олар проблема тудырса, жыл бойы рұқсат алып аулауға болады.

Құқықтық қорғау

Еуразиялық қасқыр мен итальяндық қасқыр Еуропаның көптеген елдерінде заңмен қорғалады, Еуроодақ FHH директивасының қосымшаларында, Берн конвенциясында немесе екеуінде де тізілу арқылы, елдің Берн конвенциясына қол қойған-қоймағанына байланысты. Еуроодаққа мүше мемлекеттер үшін, мекен ортасы туралы директиваның қосымшаларындағы қасқыр тізімінде өзгеріс енгізу туралы өтініштің қаралуы үшін Еуропалық комиссияның ірі жыртқыштар бөлімінің мақұлдауы қажет, оның жұмысына LCIE мүшелері кеңесші ретінде қатысады. Берн конвенциясына қол қойған Еуроодақтан тыс мемлекеттер Берн конвенциясының тұрақты комитетіне қорғау статусын өзгерту туралы тиісті өтініш бере алады, онда LCIE де кеңесші рөл атқарады. Мысалы, Швейцария 2006 жылы осындай өтініш білдірген, бірақ ол уақытта қабылданбады. 2018 жылы Швейцария қорғау статусын төмендетуді қайтадан сұрады. Еуропа үшін Ірі жыртқыштар бастамасының белсенсіздігіне байланысты қарастыру жұмысы кешіктірілуде. (Еуропадағы қасқырлардың жағдайы туралы да қараңыз).

Жайылымдағы жануарларға шабуыл жасау

2021 жылы Швейцарияда 153 қасқырдың арасында, шамамен 200 мал күзетуші иттің қатысуымен 853 қасқыр шабуылы тіркелді. Германияда 2000 жылдан 2019 жылға дейін жайылымдағы малға қасқыр шабуылы бір жыл ішінде жоқтан 890-ға дейін өсті, ал жарақат алған және өлтірілген жануарлардың саны 2900-ге жетті. Бұл жайылым малдарына қасқырдың мамандануын және жиі артық өлтіру оқиғаларын көрсетеді. Францияда 2010-2015 жылдар аралығында қорғалмаған мал тобынан ұсталған жануарлардың саны азайды, себебі қорғалған мал тобының саны артты, бірақ қорғалған мал тобында өлтірілген жануарлардың саны көбейді. Осы кезеңде қасқырлардың мінез-құлқы өзгерді, олардың үйренуі артаған сайын күндізгі шабуылдардың үлесі де артты. 2018 жылы француз Альпісінде қасқыр шабуылынан шамамен 12 500 шаруашылық жануары жоғалды, олардың саны 500-ге жуық қасқыр және бірнеше мың мал күзетуші иттерді құрады. Кейбір аймақтарда қасқырлар мал күзетуші иттерге де шабуыл жасады.

Адамдарға шабуыл жасау

Құжатталған деректерге сәйкес, 1804 жылдан 1853 жылға дейін Эстонияда адам жейтін (қаһарлы емес) қасқырлар 111 адамды өлтірді, олардың 108-і балалар, екі ер адам және бір әйел. 108 баланың 59-ы 1 жастан 15 жасқа дейінгі ұлдар (орташа жасы 7,3 жас) және 47-сі 1 жастан 17 жасқа дейінгі қыздар (орташа жасы 7,2 жас). Екі баланың жынысы мен жасы анықталмаған. Эстонияда 50 жыл ішінде 111 адам қаза тапты, бұл 45 227 км² аумақта жылына орташа есеппен екі адамның өліміне тең. Орталық Еуропаға көшіп келген қасқырлар осы Балтық популяциясынан шыққан. Европаның қасқырлары әлі де балаларды жем ретінде қарастырмайды, себебі аңдар мен жайылымдық малдың жеткілікті саны түрге сай еркін өмір сүруге мүмкіндік береді. Францияда ауылдық тарихшы Жан Марк Морисо жинаған тарихи деректерге сәйкес, 1362–1918 жылдар аралығында қасқырлар 7600-ге жуық адамды өлтірген, олардың 4600-і қаһарлы емес қасқырлардың шабуылынан қаза тапқан. Германияда 17 ғасырда Отыз жылдық соғыстан кейін көптеген шабуылдар тіркелді, бірақ олардың көпшілігі, мүмкін, қаһарлы қасқырлардың салдарынан болған. Латвияда қаһарлы қасқырлардың шабуылы туралы жазбалар екі ғасырға соңғысымен сақталып қалған. 1992–2000 жылдар аралығында кем дегенде 72 адам шағылды. Литвада да қаһарлы қасқырлардың шабуылы қазірге дейін жалғасып келеді, 1989–2001 жылдар аралығында 22 адам тістелді. Эстонияда 18-19 ғасырларда қаһарлы қасқырлар 82 адамды шақты, ал осы кезеңде қаһарлы емес қасқырлар 136 адамды өлтірді, бірақ соңғы жағдайларда қатысқан жануарлар қасқыр-ит будандары мен қашқан тұтқын қасқырлар болуы мүмкін. Қазан төңкерісінен кейін бірнеше ресейлік зоологтар қасқырлардың салдарынан болған өлімдер туралы жазбалардың дұрыстығына күмән келтірді. Олардың ішінде зоолог Петр Александрович Мантифель болды, ол бастапқыда барлық жағдайларды ойдан шығарылған немесе қаһарлы жануарлардың салдары деп есептеді. Оның жазбалары ресейлік зоологиялық ортада кеңінен қабылданып, кейіннен ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағының аумағында қасқырлардың шабуылдарын зерттеу үшін арнайы комиссияны басқаруға тағайындалған кезде өз ұстанымын өзгертті. 1947 жылдың қараша айында ұсынылған есепте көптеген шабуылдар, соның ішінде сау жануарлар жасағандары да сипатталды және оларға қарсы қалай тиімдірек қорғануға болатындығы туралы ұсыныстар берілді. Кеңес билігі бұл құжаттың халыққа және мәселені шешуге жауапты адамдарға таралуына кедергі келтірді. Кейіннен қасқырлардың шабуылы туралы барлық ақпарат цензураланды.

Мифтер

Еуразиядағы христиан дініне дейінгі қасқырға байланысты дәстүрлердің көпшілігі хетт мифологиясына қатысты. Дактар қасқырды өте құрметтеген, олардың аты галл тіліндегі "Даои" сөзінен шыққан, яғни "қасқыр тайпасы". Қасқыр барлық жануарлардың билеушісі және жамандыққа қарсы тиімді күш ретінде қарастырылған. Ежелгі гректер қасқырды өзінің оба және емші құдайы Аполлонмен байланыстырған. Скандинавия мифологиясында Фенрир қасқыры Рагнарөк кезінде Одинді өлтіреді, бұл оның беделін түсірген жайт. Дегенмен, қасқырлар қатыгездігімен танымал болған, германдық жауынгерлер оны өз тотемі ретінде жиі таңдаған, бұл кейіннен басқа еуропалық мәдениеттерге тараған. Литва мифологиясында темір қасқыр Ұлы князь Гедиминасқа Вильнюс қаласын салуды бұйырған. Тенгризмде қасқырға ерекше мән беріледі, себебі ол ұлығанда Тенгриге дұға етеді деп саналады, осылайша ол құдайға табынған жалғыз жаратылыс болып табылады.