Кіріспе
Мұфаддалият (арабша: المفضليات / ALA LC: al Mufaḍḍaliyāt), "әл-Муфаддалдың сынағы" деген мағынаны білдіреді, және оның атауы авторы Мұфаддал әл-Даббиден алынған, ол 762 жылдан бастап 784 жылы қайтыс болғанға дейін оны жинақтаған. Онда 126 өлең бар, олардың кейбіреуі толық қасыдалар, ал кейбіреуі фрагменттер. Олардың барлығы араб поэзиясының алтын ғасырына (500–650) жатады және әртүрлі авторлардың сол кезеңдегі өлеңдердің ең жақсы таңдамалары деп есептеледі. Жиынтықта 68 автор бар, олардың екеуі христиан. Жиынтақтағы ең көне өлеңдер шамамен 500 жылға дейін соқталады. Бұл жинақ исламға дейінгі арабтардың өмірі туралы құнды мәліметтер береді. Мұфаддалият – ерте араб поэзиясының бес канонды негізгі дереккөздерінің бірі. Қалған төртеуі – Муаллақат, Хамаса, Джамарат Аш’ар әл-Араб және Асма’ият.
The Mufaddaliyyat (Arabic: المفضليات / ALA LC: al Mufaḍḍaliyāt), meaning "The Examination of al Mufaḍḍal", is an anthology of pre Islamic Arabic poems deriving its name from its author, Mufaḍḍal al Ḍabbī, who compiled it between 762 and his death in 784 CE. It contains 126 poems, some complete odes, others fragmentary. They are all of the Golden Age of Arabic poetry (500—650) and are considered to be the best choices of poems from that period by different authors. There are 68 authors, two of whom were Christian. The oldest poems in the collection date from about 500 CE. The collection is a valuable source concerning pre Islamic Arab life. The Mufaḍḍaliyāt is one of five canonical primary sources of early Arabic poetry. The four others are Mu'allaqat, Hamasah, Jamharat Ash'ar al Arab and the Asma'iyyat.
Жинақ
Жинақта қазіргі пішімінде 126 ұзын және қысқа өлең бар. Бұл сан әл-Анбаридің рецензиясына кіреді, ол мәтінді Даббаның Әбу Икримадан алды, ол оны әл-Муфаддалдың асырап алған ұлы және дәстүрдің мұрагері Ибн әл-А‘рабимен бірге оқыды. Біз Ибн әл-Надимнің «Фихрист» еңбегінен (шамамен 988 ж.) түпнұсқа кітапта 128 өлең болғанын және ол ақын Та‘аббата Шарран Тәбит ибн Жабирден басталғанын білеміз; бұл сан Вена қолжазбасымен сәйкес келеді, оған қосымша өлең, әл-Анбари, әл-Мұраққиш Ақсақал және т.б. жазған түсіндірмелер, сондай-ақ әл-Харит ибн Хиллизаның өлеңі кіреді. «Фихрист» (68-бет) кейбір ғалымдардың көбірек, ал басқаларының азырақ өлеңдерді қамтығанын, ал рецензиялардың бірнешесінде өлеңдердің реті әртүрлі болғанын айтады. Бұл дәстүрлі мәтін және оны қоса жүретін түсіндірмелер, әл-Анбаридің рецензиясында бейнеленгендей, әл-Муфаддалдың Куфа мектебінің филологтарынан шыққандығы байқалады. Басра мектебінің дереккөздері әл-Муфаддалдың түпнұсқалық «диван» («жинақ») өлеңдерінің көлемі әлдеқайда аз болғанын мәлімдеді. Өзінің түсіндірмесінде (Берлин қолжазбасы) Ахмад ибн Мұхаммед әл-Марзуки түпнұсқа өлеңдердің санын отыз немесе сексен деп көрсетеді және әл-Асмаи мен оның Басра грамматиктерінің оны жүз жиырмаға дейін көбейткенін айтады. Бұл дәстүрді әл-Марзуки мен оның ұстазы Әбу Әли әл-Фариси Даббаның Әбу Икримасына жатқызады, ал Анбари оны Ибн әл-А‘рабидің толық мәтінді жеткізушісі ретінде таныстырған, бірақ Анбари бұл туралы ештеңе айтпаған, және екі мектеп арасындағы өткір бәсекелестік ескерілсе, бұл ықтимал емес сияқты. Әсіресе Ибн әл-А‘раби әл-Асмаидің ежелгі өлеңдерді түсіндіруін сынауды әдетке айналдырған. Ол өзінің ата-бабасының еңбектеріне қарсыластарының қосқан қосымшаларын қабылдап, оларды түсініктемелерімен бірге Әбу Икримаға тапсырған болар еді. Бұл жинақ Мұхаммед пайғамбардың пайда болуына дейінгі аралықта Исламға дейінгі Арабияның ой-пікірлері мен поэзиялық өнерінің маңызды жазбасы болып табылады. 126 өлеңнің бес-алтысынан аспайтын өлеңдер ислам дәуіріндегі ақындарға тиесілі. Жахилиятта туған көптеген ақындар ислам дінін қабылдаған болса да (мысалы, Мутаммим ибн Нувайра, Раби‘а ибн Мақрум, Абда ибн әт-Табиб және Әбу Дүйіп), олардың шығармаларында жаңа діннің белгілері аз. Исламда тыйым салынған қасиеттер: қонақжайлық, кедей-кембағалды көмектеу, байлықты ысырап ету, шайқаста батылдық, ру-тайпаға адалдық сияқты ежелгі қасиеттер мадақталғанмен, басқа да іс-әрекеттер, мысалы, шарап, құмар ойындар және т.б. дінге адалдық танытқан ақындарда кеңінен таралған. Бұрынғы жалған тәңірлерге табыну да, жаңа руханилық та тақырып емес. Мұфаддал әл-Дабби 68 ақынның шығармаларын 126 бөлімге жинаған. Ал «Мукиллун» деп аталатын осы ақындардың көп бөлігі сақталмаған, бірақ олардың «диван»дары олардың мәңгілік атағын қамтамасыз етті. Алайда, әл-Муфаддалдың таңдаған көптеген шығармалары аталып өтеді. Бірнеше, мысалы, «Алқама ибн Аббаданың екі ұзын өлеңі» (№ 119 және 120), Мутаммим ибн Нувайраның үш өлеңі (№ 9, 67, 68), Салама ибн Жандалдың керемет өлеңі (№ 22), әл-Шанфараның әдемі «насибі» (ашылу тақырыбы немесе пролог) (№ 20) және Абд Ягуттың өлім жыры (№ 30) жоғары дәрежелі шеберлікке жеткен. Серияның соңғысы, ұзақ элегия (№ 126) Әбу Дүйіп әл-Худхайлдың ұлдарының өлімі туралы өлеңі ең көп бағаланғандардың бірі болып табылады; осы өлеңнің әр тармағы ұлттық араб сөздіктеріндегі сөз тіркесінің немесе сөздің мағынасының мысалы ретінде келтірілген. Әл-Харит ибн Хиллиза – «Муаллақатқа» да енген жалғыз ақын. Ертедегі ақындардың «диван»дары (өлеңдер жинақтары) сақталғанмен; мысалы, Бишр ибн Әби Хазим, әл-Хадира, Әмір ибн әл-Түфайл, «Алқама ибн Аббада», әл-Мухтақиб, Та‘аббата Шарран және Әбу Дүйіп), әл-Муфаддалдың қырық сегіз исламға дейінгі және жиырма исламдық өлеңдердің антологиясынан бұрын қанша жинақталғаны белгісіз. Ағасы мен немересі «Мураккиш» Бакр бин Ваил руының екі ақыны болған және олар жинақтағы ең көнесі болуы мүмкін. Үлкен Мураккиш – Бақрдың Тарафаның үлкен ағасы, «Муаллақаттың» авторы, және Бақр мен Тағлибтің бауырлас тайпалары арасындағы ұзақ соғысқа қатысқан, «Басус соғысы» деп аталатын соғыс шамамен б.з. 5 ғасырының соңында басталған. Ал Муфаддалға оның он шығармасы кіреді (№ 45–54), негізінен антиквариаттық тұрғыдан қызықты. Әсіресе № 54 өте ескі болып көрінеді және жинақтаушы, мүмкін, осы ежелгі автордың барлық қол жетімді еңбектерін жинаған шығар, оның көнелігіне сүйене отырып. Тарафаның ағасы, жас Мураккиштің бес данасы бар (№ 55–59). Үш өлеңнен артық айтылған жалғыз автор – Асадтың Бишр ибн Әби Хазим (№ 96–99) және Даббаның Раби‘а ибн Мақрум (№ 38, 39, 43 және 113). «Муфаддалият», толық «қасидалардың» (өлеңдердің) антологиясы ретінде, «Хамасадан» өзгеше, ол сұлулығы үшін таңдалған өлеңдерден тұрады, ал прозалық бөлімдері өңделген. «Муфаддалияттағы» көптеген өлеңдер фрагменттер немесе толық емес, тіпті ең ұзындарының да көптеген кемшіліктері бар. Мұфаддал әл-Дабби «равилер» жадында сақталған поэзиялық материалдың ауызша мұрасын сақтауға тырысқан. Ол ауызша әдеби дәстүрден ең жақсыларын таңдап, оның заманына тән және оны көрсететін материалды толығырақ сақтайды, бұл «Хамасадағы» Әбу Таммамның кереметтігінен өзгеше.
Әл-Муфадаллият басылымдары
"Муфаддалият", басылған Х. Торбекке. 1. Том (Лейпциг, 1885). Генрих Торбекке бұл басылымды Берлин кодексінің мәтініне негіздеді. Ол бұл жұмысты 1885 жылы бастады, бірақ қайтыс болған кезде қырық екі өлеңнен тұратын бірінші бөлімін ғана аяқтады. әл-Муфаддалият, I том, мәтін, әл-Анбаридің қысқаша түсініктемесімен (Константинополь, 1891). әл-Муфаддалият, ред., Әбу Бәкр б. ʿУ. Дағистани (Қайыр, 1324/1906); толық мәтін, әл-Анбаридің түсіндірмесінен қысқаша сілтемелермен; негізінен Қайыр кодексіне сүйенген (жоғарыда қараңыз), жұмыстың бірінші жартысында Торбеккенің ғылыми басылымына сілтемелер бар. "Муфаддалият", ежелгі араб қасыдаларының антологиясы (Оксфорд, 1921), ред. C. J. Lyall; әл-Анбаридің мәтіні мен түсіндірмесінің толық басылымы; Чарльз Джеймс Лайлл аударған өлеңдер: i, араб мәтіні; ii, аударма және түсініктемелер (Оксфорд, 1918); iii, А. А. Беван құрастырған араб мәтініне индекс (Лондон, 1924), оның араб тіліндегі басылымымен салыстырылады: Dīwān al Mufaḍḍaliyāt: wa hiya nukhbah min qaṣāʼid al shuʻarāʼ al muqallīn fī al Jāhilīyah wa awāʼil al Islām, ред. Карлус Якуб Лайил (Бейрут: Maṭbaʻat al Ābāʼ al Yasūʻiyyīn, 1920). әл-Муфаддалият, ред., Ахмад Мохаммад Шакир; Абдассалам Мохаммад Харун, Қайыр, Dar al Ma`ârif, 1942. S̲h̲arḥ Ik̲h̲tiyārāt al Muf, ред. F. Ḳabāwā, I-II (Дамаск, 1388-91/1968-71); 59 өлең және әл-Тибризидің түсініктемесі бар. S̲h̲arḥ al Mufaḍḍaliyyāt, ред. А. М. аль-Биджауи, I-III (Қайыр, 1977).