Кіріспе

Жапониядағы әлеуметтік қамсыздандыру туралы шолу. Жапонияда әлеуметтік қамсыздандыру, ауру, мүгедектік немесе қарттық жағдайындағы адамдарға көмек көрсету ұзақ жылдар бойы үкімет пен жеке компаниялар тарапынан ұсынылып келеді. 1920 жылдардан бастап Жапония үкіметі медициналық көмек және қаржылық қолдау үшін, негізінен еуропалық үлгілерге негізделген бірқатар әлеуметтік бағдарламаларды енгізді. Соғыстан кейінгі кезеңде әлеуметтік қамсыздандырудың жан-жақты жүйесі біртіндеп құрылды. 1960 жылы барлық азаматтарға арналған медициналық сақтандыру және зейнетақы жүйесі орнатылды. Жапониядағы денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандыру жүйелерінің болашағы халықтың қартаюымен тікелей байланысты. Мемлекеттік және жеке қаржыландырудың үйлесімі зейнетақы мен сақтандырудың күрделі жүйесін қалыптастырды, бұл жүйе жапондықтардың отбасы мен жергілікті қауымдастықтан әлеуметтік көмекке мұқтаж адамдарға қолдау көрсету дәстүрімен үйлеседі.

Жапондық әл-ауқат мемлекеті

Жапонияның әл-ауқат мемлекеті ерекше консервативті режимге ие. Басқа консервативті елдерге ұқсас, Жапонияда кәсіби сегменттелген әлеуметтік сақтандыру жүйесі бар. Соғысқа дейінгі Жапония бір кезде неміс үлгісіндегі әлеуметтік саясатты қабылдады. Жапония сондай-ақ Германия жүйесінен зейнетақы және денсаулық сақтау идеяларын алды. Сонымен қатар, Жапонияның әл-ауқат мемлекеті отбасылық принциптерге негізделген, яғни әлеуметтік қауіпсіздікті мемлекет емес, отбасы қамтамасыз етеді. Дегенмен, отбасылық принциптерге негізделген әл-ауқат мемлекетінің бір кемшілігі – балаларға күтім көрсету жөніндегі әлеуметтік саясаттың жетіспеуі. Жапониядағы қарт адамдардың 65%-ы балаларымен бірге тұрады, ал әдеттегі үй шаруашылығы үш буыннан тұрады. Жапонияның әл-ауқат мемлекеті мен дәстүрлі консервативті жүйе арасындағы ерекшелік – әл-ауқат мемлекетінің шектеулілігі және Жапониядағы әлеуметтік трансферттердің өте төмен деңгейі. 1960 және 1970 жылдардағы әлеуметтік саясат өнеркәсіптік және экономикалық саясаттың сәтсіздігін толықтыру мақсатында жасалды. Әлеуметтік саясат тек 1980 және 1990 жылдары сайлау стратегиясының құралына айналды, бұл 1993 жылы Жапонияның Либералды-демократиялық партиясы (ЛДП) парламенттегі басымдығын жоғалтқаннан кейін болды. Сонымен қатар, әлеуметтік көмек бағдарламалары өнімді емес аймақтарға, сондай-ақ қарттар мен мүгедектер сияқты өнімді емес топтарға кеңейтілді. Ақырында, Жапония үкіметі қарттар мен балаларға әлеуметтік қызметтер көрсету бағдарламаларын ұсынды, сонымен қатар жалпы теңдікті қолдайтын саясатты жүзеге асырды. Бұл Конфуцийдің гуманистік көзқарастарына қайшы келеді, сондықтан жапондық әл-ауқат жүйесін «өндірістік әл-ауқат режимі» деп сипаттау дұрыс емес.

Әлеуметтік қамсыздандыруға арналған шығыстар

Жапонияның әлеуметтік жұмсалымдары салыстырмалы түрде төмен: 1995 жылы ЭЫДҰ елдері арасында Жапония ЖІӨ-сінің тек 14,0%-ын әлеуметтік шығындарға жұмсады, бұл көптеген басқа ЭЫДҰ елдерінен төмен: мысалы, АҚШ-та 15,4%, Ұлыбританияда 20,4%, Италияда 19,8%, Германияда 26,6%, Францияда 28,3% және Швецияда 32,5% құрады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония тұрақты экономикалық өсімді сақтап, теңдік артып, сондықтан Жапонияның экономикалық және әлеуметтік құрылымы Еуропа мен Солтүстік Америка үлгілерінен өзгеше болып көрінді. Бұл айырмашылық 2000 жылы «Өнімді әл-ауқат режимі» деп аталатын модельмен түсіндірілді. Модельде консервативті Либералды-демократиялық партияның 1955 жылдан 1993 жылға дейінгі орталық экономикалық саясаты соғыстан кейінгі кезеңде Жапонияның экономикалық өсуіне ықпал еткені айтылды. «Өнімді әл-ауқат режимі» мақсатты түрде әлеуметтік әл-ауқатты тек қоғамның өндірістік секторларымен байланысты адамдарға ұсынды, экономикалық өндірісті ынталандыру арқылы экономикалық пайда әкелді. Конфуций дәстүріне негізделген жапондық отбасылық әлеуметтік қамқорлық жүйесі үкіметті әлеуметтік қамқорлыққа байланысты қиындықтардан босатты және Жапониядағы қажетті гендерлік теңдіктің қамтамасыз етілуіне кедергі келтірді. Әлеуметтік қамсыздандырудың барлық түрлеріне мемлекеттік жұмсалымдар 1970 жылдардың басында ұлттық табыстың 6%-ынан 1989 жылы 18%-ға дейін өсті. 1975 жылы медициналық сақтандыру, қарттарға медициналық көмек және денсаулық сақтау шығындары әлеуметтік қамсыздандыру мен әлеуметтік қорғау шығындарының шамамен 60%-ын құрады, ал мемлекеттік зейнетақылар 20%-ын құрады. 1980 жылдардың басында зейнетақылар әлеуметтік қамсыздандыру мен әлеуметтік қорғау жұмсалымдарының жартысына жуығын құрады, себебі зейнеткерлікке шыққаннан кейін адамдардың өмір сүру ұзақтығы артты. Жұмысшылардың жеке жарналарының жиырма бірінші ғасырға қарай төрт есеге өсуі күтілуде.

Ерте тарих

Ең алғашқы жапондық әл-ауқат туралы идея 1874 жылы Мейдзи дәуірінде пайда болды, онда Мейірімділік және көмек көрсету ережесі 13 жасқа дейінгі жетімдерге, ауру, мүгедектік немесе қарттық салдарынан жұмыс істей алмайтындарға, сондай-ақ 15 жасқа дейінгі немесе 70 жастан асқан және өте кедейлікте өмір сүретін азаматтарға ақшалай жәрдемақы қарастырды. 1897 жылы Жапонияның әлеуметтік саясат қауымдастығы құрылды, ол неміс үлгісіндегі ұқсас қауымдастықтардың негізінде салынды. Жапон үкіметінде әлеуметтік жұмысқа қызығушылық күшейді. 1920 жылдары «Канегафучи» және «Токио» сияқты ірі компаниялар қызметкерлерге әлеуметтік жәрдем беру мақсатында корпоративтік әл-ауқат жүйесін қабылдады, бірақ кәсіподақтарға негіделген әл-ауқат жүйелеріне ешқандай сілтеме жоқ еді. 1929 жылы еңбек және капитал арасындағы шиеленісті азайту үшін Кедейлерге көмек көрсету заңы қабылданды. Бұл заң мемлекеттің ұлттық табыс есебінен кедейлерді қолдау міндетін мойындады. 1938 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысынан кейін үкімет Денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау министрлігін ресми түрде құрды. Жапония ұлттық бірлік пен ынтымақты арттыру үшін әл-ауқат жүйесінің бір бөлігі ретінде отбасылық құндылықтарды қабылдады. 1947 жылы жаңа Конституция күшіне енді. 25-бабы барлық адамның мәдени тұрғысынан лайықты өмір сүруге құқығы бар екенін және мемлекеттің әлеуметтік қамқорлық, әлеуметтік қауіпсіздік және денсаулық сақтауды қамтамасыз ету міндетін таныды. Жапон үкіметі бұл міндетті іске асырды. 1947 жылдан 1970 жылға дейін үкімет Балалар әл-ауқаты туралы заң (1947), Мүгедектер әл-ауқаты туралы заң (1949), Әлеуметтік әл-ауқат туралы заң (1951), Ақыл-жақын кемтар адамдардың әл-ауқаты туралы заң (1960), Қарттардың әл-ауқаты туралы заң (1963) және Асырауындағы балалары мен жесірлердің әл-ауқаты туралы заң (1964) қабылдады. 1970 және 1980 жылдары Жапония жапондық стильдегі әл-ауқат қоғамын қабылдады. 1973 жылы премьер-министр Танака Какуэй «Бейбітшілік жылының бірінші кезеңі» жобасын ұсынды. Мұнай дағдарысы мен әлеуметтік саясатқа жасалған үлкен шығындардың салдарынан Жапония тапшылық пен рецессияға ұшырады. Үкімет Ұлттық медициналық сақтандыру және мемлекеттік зейнетақы жүйесін реформалау арқылы әлеуметтік шығыстарды бақылауға тырысты. 1990 жылдары қартайып бара жатқан қоғамның күрделі мәселесіне байланысты бала тәрбиесі және қарттар мен жұмыс істейтін әйелдерге көмек көрсету үшін әлеуметтік қызметтерді дамытуға басымдық берілді. 2012 жылы үкімет «Абеномика» деп аталатын өндіріске басымдық беру саясатын ұсынды және әл-ауқат пен әлеуметтік қорғаудан экономикалық жаңаруға назар аударды.

Жапонияның денсаулық сақтау жүйесінің басқа да аспектілері

Жапония үкіметі халықтың медициналық шығындарын төмендету үшін медициналық жабдықтардың бөлшек сауда бағасын да реттейді.

Ең төменгі жалақы

1947 жылы енгізілген, бірақ 1959 жылға дейін күшіне енбеген ең төменгі жалақы заңы, аз қамтылған жұмысшыларды қорғау мақсатында қабылданды. Ең төменгі жалақы мөлшері аймақтар мен салалар бойынша үкімет, еңбек және жұмыспен қамту өкілдері кіретін арнайы кеңестермен анықталады.

Гендерлік саясат

1980 жылдан бері үкімет әйелдердің әлеуметтік мәртебесін және гендерлік теңдікті кезең-кезеңімен ілгерілету үшін бірнеше заңдар қабылдады. 1986 жылы «Тең жұмыс мүмкіндіктері туралы» заң бекітілді, ол әйелдер үшін бизнес саласындағы кедергілерді азайтты. 1992 жылы «Бала күтімі туралы» заң баланың ата-анасының біреуіне бала күтімі үшін бір жылға дейін жартылай төленетін демалыс алуға мүмкіндік берді. 1994 жылы үкімет елдің гендерлік теңдігін былай анықтады: ерлер мен әйелдер қоғамның кез келген саласына қатысуға тең мүшелер, екі жыныс та саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени игіліктерге тең дәрежеде ие және ортақ жауапкершілікке ие. 1997 жылы «Медициналық сақтандыру туралы» заң қарт адамдарға күтім жасау шығындарын бүкіл қоғамға бөліп, әйелдердің жүктемесін азайтты. Сол жылы Премьер-министр Хашимото Рётаро Гендерлік теңдік жөніндегі кеңесте сөйлеген сөзінде гендерлік теңдікті әлеуметтік саясаттың маңызды бөлігі деп атады. 1998 жылы «Белгілі бір коммерциялық емес ұйымдарды қолдау туралы» заң коммерциялық емес әйелдер ұйымдарының заңды мәртебе алуына қойылған шектеулерді азайтты. 1999 жылы «Гендерлік теңдік қоғамының негізгі заңы» қабылданды және үкімет әрбір бес жыл сайын жаңартылатын «Гендерлік теңдік қоғамының негізгі жоспарын» әзірлеуді бастады. Гендерлік теңдік саясаты әлі де дамып келе жатқанмен, білім беру саласында үлкен жетістіктерге қол жеткізілді: Жапониядағы әйелдердің жоғары оқу орындарына түсу көрсеткіші 1980 жылы 12 пайыздан 2000 жылы 32 пайызға, ал 2012 жылы 46 пайызға өсті. Дегенмен, Жапониядағы гендерлік теңсіздік әйелдердің билік орындарында өкілдік етпеуі арқылы көрініс табады. Жапондық әлеуметтік жүйе бизнеске тығыз байланысқандықтан, екі тарап та Жапония қоғамында гендерлік теңдікке қол жеткізу үшін гендерлік теңдік принципін қабылдауы қажет. Гендерлік теңдікті қамтамасыз ету – Жапониядағы үздіксіз процестің нәтижесі.

Шетелдіктердің әлеуметтік жағдайы

Жапон заңдары техникалық тұрғыдан тек жапон азаматтарының ғана мемлекеттік көмек алуға құқылы екенін көрсетеді. Бірақ, іс жүзінде, Жапонияда жұмыс істеуге заңдық кедергісі жоқ тұрақты тұрғын шетелдіктерге әлеуметтік жәрдемақы алуға рұқсат беріледі. 2011 жылы бұл де-факто жағдай Фукуока жоғары сотының Оита қалалық әкімдігінен әлеуметтік жәрдемақыны талап еткен, тұрақты тұрғын статусы бар 79 жастағы қытай әйелінің пайдасына шешім қабылдауымен расталды. 2014 жылға дейін Жапония Жоғарғы соты шетелдіктердің әлеуметтік жәрдемақы алуға құқығы жоқ деп үкім шығарды.