Кіріспе
Жапониядағы және одан тыс жерлерде көптеген адамдар жапон жұмыс ортасы туралы бірдей түсінікке ие: ірі компаниялар қолданатын жаңа түлектерді бірдей қабылдау (新卒一括採用) және өмір бойы жұмысқа орналастыру (終身雇用) моделі, сондай-ақ ұзақ жұмыс уақыты мен компанияға деген адалдық. Бұл орта 1920 жылдардан бастап қалыптасқан экономикалық жағдайды көрсетеді, сол кезде халықаралық нарықта бәсекелес ірі корпорациялар феодалдық Жапонияның даймио-вассал қатынастарына немесе Мейдзи қайта жаралу кезеңіндегі мемлекеттік қызметке дәстүрлі түрде таңылған беделге ие бола бастады.
Many both in and outside Japan share an image of the Japanese work environment that is based on a simultaneous recruiting of new graduates (新卒一括採用) and lifetime employment (終身雇用) model used by large companies as well as a reputation of long work hours and strong devotion to one's company. This environment is said to reflect economic conditions beginning in the 1920s, when major corporations competing in the international marketplace began to accrue the same prestige that had traditionally been ascribed to the daimyō–retainer relationship of feudal Japan or government service in the Meiji Restoration.
Үлкен компаниялар
Ең беделді компаниялар ең жақсы қызметкерлерді жұмысқа тарта және ұстап тұрады, оларға жақсы әлеуметтік жәрдемақылар мен өмір бойы жұмыс орнының қауіпсіздігін ұсынады. 1960 жылдары үлкен беделді компанияда жұмыс істеу жаңа орта таптың балалары үшін мақсатқа айналды, оған жету үшін отбасылық ресурстарды жұмылдыру және аса бәсекелестік білім беру жүйесінде жеке табандылық пен күш-жігер жұмсау қажет болды. Қызметкерлерден көп еңбек етуі және фирмаға адалдық танытуы күтіледі, оларға жұмыс орнының белгілі бір деңгейдегі қауіпсіздігі мен тұрғын үйге көмек, жақсы медициналық сақтандыру, демалыс орындарынан пайдалану, сыйлықтар мен зейнетақы сияқты жеңілдіктер беріледі. Жасы келгендерге жалақысы төмен болады, бірақ еңбек өтіліне байланысты сыйақы беріледі, ал жоғарылау еңбек өтілі мен қабілеттіліктің үйлесіміне негізделген. Көшбасшылық ерік-жігерге немесе жылдам шешім қабылдауға емес, бағыныштылардың қажеттіліктерін ескере отырып, келісімге келуге қабілеттілікке негізделген. Сауалнамалар көрсеткендей, қызметкерлердің жеке өміріне қызығушылық танытатын, бірақ талапты басшыларды жұмыс орындарында ғана қызығушылық танытатын, талапсыз басшылардан гөрі артық көреді. Бұл жүйе командалық жұмыстың маңыздылығын көрсететін мінез-құлықты марапаттайды, мысалы, компанияның әнін айту, барлық демалыс күндерін пайдаланбау және жетістіктерді жұмыс тобымен бөлісу. Өз жұмысына деген мақтаныш компанияның басқа бөлімдерімен және ұқсас бизнес саласындағы басқа компаниялармен бәсекелестік арқылы білдіріледі. Осылайша, адамдар үйлесімділікті (ва) сақтауға және жұмыста ғана емес, сонымен қатар жұмыстан кейінгі әлеуметтік іс-шараларға (номикай) қатысуға ынталандырылады. Алайда, топтық адалдық бейнесі көбінесе идеологиялық сипатқа ие, әсіресе жоғары деңгейге көтеріле алмаған адамдар үшін.
Шағын компаниялар
Мұндай жұмыс тәжірибесі мен жұмыс ортасының артықшылықтарын барлық жұмысшылар сезіне бермейді. 1985 жылы шаруашылықтардың 64% негізгі табыс көзі ретінде жалақыға немесе айлыққа тәуелді болғанмен, олардың көпшілігі иелерінің ең жақсы ниеттеріне қарамастан, үлкен компаниялардың мүмкіндіктеріне немесе табыстарына қол жеткізе алмаған шағын және орта кәсіпорындарда жұмыс істеді. Тіпті ірі корпорацияларда да тұрақты және уақытша жұмысшылар арасындағы айырмашылық көптеген жұмысшыларды, әсіресе әйелдерді, жәрдемақылар мен қызмет бабымен өсу мүмкіндігінен айырды. Осы жұмысшылар қиын экономикалық жағдайда жұмыстан босатылғандардың біріншілері болды. Жапон ғалымы Дорин К. Кондо тұрақты және уақытша жұмысшылардың мәртебесін Бахниктың «ие» (家, жапон отбасы туралы мақалаға қараңыз) отбасының тұрақты және уақытша мүшелері арасындағы айырмашылығымен салыстырады, бұл компания ішінде «өзге» және «біз» деңгейлерін құрады. Кәсіпкерлік дәстүрі және өмір сүру құралдарын мұраға алу саудагерлер, шеберлер, фермерлер және балықшылар арасында жалғасты, олар 1985 жылы жұмыс күшінің шамамен 20% құрады. Бұл жұмысшылар тәуелсіздік үшін қауіпсіздіктен бас тартты және қажет болған жағдайда отбасылық табысты жалақы есебінен толықтырды. Мұндай кәсіпорындар көбінесе тегін отбасылық еңбекті пайдаланады, бірақ әйелдер немесе тіпті күйеулер фабрикаларда немесе кеңселерде жұмыс істеуге кетеді, ал жұбайлары немесе зейнеткерлікке шыққан ата-аналары ферманы жүргізуге немесе дүкенге қарауға қалады. Бір жағынан, орталықсыздандыру саясаты жартылай уақытпен шаруашылық жұмысын атқаратын отбасыларға жергілікті деңгейде фабрикада жұмыс істеуге мүмкіндік береді; екінші жағынан, деиндустриализация салдарынан туындаған жұмыссыздық ауылдық және қалалық жұмысшыларға әсер етеді. Жапониядағы жұмыссыздық деңгейі басқа дамыған елдермен салыстырғанда төмен болғанымен (1980-жылдардың соңына дейін 3% төмен), шамамен 400 000 уақытша жұмысшылар өмір бойы жұмыспен қамту жәрдемақысын алатын қызметкерлердің қауіпсіздігі мен әл-ауқатынан мүлдем айырылған. Стандартты модельде жұмысшылар тұрақты жалақыдан өзге, жылдың ортасында және жыл соңында берілетін екі үлкен сыйлық алады. 1988 жылы ірі компаниялардағы жұмысшылар 1,9 айлық жалақыға тең сыйлық алды, ал ең кіші компаниялардағы жұмысшылар 1,2 айлық жалақыға тең сыйлық алды. Сыйлықтардан өзге, жапон жұмысшылары тұрғын үйге жәрдемақы, ынталандыру төлемдері, ерекше жұмыс жағдайлары үшін сыйақы, үздік жұмыс істегендерге жәрдемақы және өмір сүру құнының өтелуі сияқты қосымша жәрдемақылар алды.
Жұмыс шарттары
Жапондықтардың жұмыс уақыты біртіндеп қысқарып келеді. Орташа есеппен, 1987 жылы қызметкерлер аптасына 46 сағат жұмыс істесе, көптеген ірі корпорациялардың қызметкерлері айына екі сенбіде жұмыс істеді, ал көптеген шағын фирмалар аптасына алты күн жұмыс істеді. Жапониядағы артық жұмыс уақытына байланысты халықаралық сын көбейген кезде, 1989 жылдың қаңтар айында мемлекеттік мекемелер айына екі сенбіде жабыла бастады. Жапондық кәсіподақтар жұмыс уақытын қысқартуды өз талаптарының маңызды бөлігі етіп қойды, және көптеген ірі фирмалар оған жағымды жауап берді. 1986 жылы Жапониядағы орташа жұмыс уақыты 2097 сағатты құрады, АҚШ-та 1828 сағат, ал Францияда 1702 сағат болды. 1995 жылға қарай Жапониядағы орташа жылдық жұмыс уақыты 1884 сағатқа, ал 2009 жылға қарай 1714 сағатқа төмендеді. 2019 жылы жапондық қызметкер орташа есеппен 1644 сағат жұмыс істеді, бұл Испания, Канада және Италиядағы жұмысшылардың жұмыс уақытынан төмен. Сонымен салыстырғанда, 2019 жылы орташа американдық жұмысшы 1779 сағат жұмыс істеді. 2021 жылы орташа жылдық жұмыс уақыты 1633,2 сағатқа төмендеді, бұл 2020 жылғы 1621,2 сағаттан сәл жоғары. Жалпы, 2012 жылдан 2021 жылға дейін орташа жұмыс уақыты 7,48% төмендеді. Орташа жапон жұмысшысы компаниядағы үздіксіз жұмыс істеген жылдарына байланысты жылына оннан жиырма күнге дейін төленген демалысқа құқылы. Ұзақ жұмыс уақытына қарамастан, Жапония 1970 жылдан бері G7 елдері арасында өнімділік бойынша соңғы орында тұр. 2020 жылы Жапония басқа ОЭСР елдерімен салыстырғанда сағаттық еңбек өнімділігі бойынша Литвадан төмен 23-ші орында болды.
Жұмыспен қамту қауіпсіздігі
Жапондық еңбек нарығының қорғау жүйесі басқа елдерге қарағанда ерекше және динамикалық. Жапон қоғамында компанияға адалдық ең бастысы. Көптеген жапон фирмалары тек іштен кадрларды ілгерілетеді; осының салдарынан адамдар өмір бойы бір компанияда жұмыс істеуі мүмкін. Әріптестерді ренжіту, аурудың алдында хабарласпау және жаман көңіл-күймен жұмыс істеу қабылданысқа келмейді. Жапониядағы фирмалар жұмыс орнын сақтау және қызметкерлерді жұмыстан босатудың алдын алу үшін бар күштерін жұмсайды. Фирмалардың алдын алу шараларына жеткізушілермен жақсы шарттар жасасу, үкіметтен субсидия сұрау және қосымша жұмысты тоқтату кіреді.
Жапонияның әл-ауқат мемлекетінің дамуына әсері
Либералдық және консервативтік философиялар бірігіп Жапонияның әлеуметтік мемлекетін құрайды. Әлеуметтік мемлекет пен еңбек жағдайлары өзара байланысты. Жылдар бойы жұмыс уақытының азаюы нәтижесінде әлеуметтік мемлекетке түсетін жүк азайды. Бұл, бір жағынан, медициналық қызметтердің төмен құнымен, екінші жағынан, еңбек жағдайларынан туындайтын стресспен байланысты. Стресс адамдардың физиологиялық және психикалық денсаулығына зор кері әсер етеді. Жұмыс уақыты компаниялардың мөлшеріне және саласына қарай әртүрлі болады. Орта және ірі компанияларда жұмыс уақыты көбейді. Жапон азаматтарының жиі медициналық көмекке жүгінуіне күніне он екі сағаттан астам жұмыс істеуден туындайтын стресс себеп болады. Жапонияның жалпы денсаулық сақтау жүйесі екі деңгейлі жүйеге ұқсас. Ұлттық денсаулық сақтандыруы (Kokumin Kenkō Hoken) аймақтық деңгейде жүзеге асырылады және жұмыссыз азаматтарға міндетті денсаулық сақтандыруды қамтамасыз етеді. 70 жасқа дейінгі Ұлттық денсаулық сақтандыруындағы адамдар медициналық шығындарының 30% өтеуге міндетті. Компаниялар қызметкерлеріне "Қызметкерлердің денсаулық және зейнетақымен қамсыздандыруы" немесе "Шакай Хокен" арқылы міндетті денсаулық сақтандыруды ұсынуға міндетті. Жұмыс істеп жүргендер үшін денсаулық сақтауға қол жеткізу олардың жұмыс орнының тұрақтылығымен тығыз байланысты. Сондықтан, жұмыстан айырылу құнына жұмыс беруші ұсынған денсаулық сақтандырудың кең ауқымды мүмкіндіктерінен айырылу құны да кіреді. Жұмыстан босату, отбасылық қиындықтар немесе денсаулық мәселелеріне байланысты жұмыс күшінен кету әлеуметтік жәрдемақы алу мүмкіндігін төмендетуі мүмкін. Жұмыс аптасын асыру үшін жұмысшымен арнайы келісім жасалуы керек, сондай-ақ, жұмыс уақытынан тыс жұмыс істегені үшін қосымша төлемақы төленуі тиіс. Мысалы, қосымша жұмыс және түнгі жұмыс үшін ең төменінен 25% үстеме ақы төленуі керек. Кароши, яғни қосымша жұмыс уақытынан туындаған денсаулық және жұмыс орындарындағы жазатайым оқиғалардың көбеюі Өндірістік денсаулық және қауіпсіздік заңында реформалар жасауға әкелді. Бұл реформалар міндетті болмаса да, жұмыс берушілерге қосымша жұмыс істейтін қызметкерлерге денсаулық сақтау бойынша кеңес беруді ұйымдастыруды талап етеді.
Мацури Такахаси ісі (2016)
2016 жылы көп жұмыс істеген жас әйелдің өзін-өзі өлтіруі Жапонияның жұмыс ортасын тағы да сұраққа ұшыратты. 2015 жылы Рождество күні 24 жастағы Мацури Такахаси, ірі жапондық жарнама агенттігі Dentsu Inc. компаниясындағы шамадан тыс жұмыстан кейін өз-өзіне қол жұмсады. Оның өзіне қол жұмсауы колледжді бітіргеннен кейін Dentsu-да толық жұмыс істегеніне 8 ай өткен соң болды. Әлеуметтік желідегі жазбаларында ол өзін-өзі өлтіруге дейін күніне 2 сағаттан да аз ұйықтағанын көрсеткен. Оның өлімі Токиодағы Еңбек стандарты инспекциялық кеңсесі тарапынан жұмысқа байланысты өлім деп танылды, бұл жапон тілінде "кароши" деп аталады. Еңбек инспекциясының алғашқы есептеріне сәйкес, Мацури Такахаси ай сайын 105 сағаттан астам қосымша жұмыс істеген. Жапон еңбек заңнамасына сәйкес, күніне 8 сағат, немесе аптасына 40 сағат жұмыс істеуге рұқсат етіледі. Жапондық компаниялар қызметкерлерінің жұмыс уақытын ұзартуды қаласа, алдымен Еңбек стандарты заңы №36 бойынша үкіметтен келісім алу үшін арнайы шарттар жасасуы керек. Шартта белгіленген шекте жұмыс уақытын қызметкерлер, жұмыс берушілер және кәсіподақтар бірлесіп анықтай алады. Алайда, Жапониядағы кәсіподақтар көбінесе корпорацияның шешімдерімен келіседі. Бұл жағдай жұртшылықтың қызығушылығын қоздырды және шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлімдер тағы да көпшіліктің назарына түсті. Бұл мәселеге қатысты жұртшылықтың пікірін естігеннен кейін, Еңбек стандарты инспекциялық кеңсесі Dentsu компаниясын міндетті түрде тексерді және қызметкерлер кеңсеге кіргенде немесе шыққанда жұмыс уақытын кем көрсетуді қамтамасыз ететін корпоративтік норма бар екенін анықтады. Бұл жағдай қызықты болды, өйткені Мацури Такахаси Dentsu-да өзін-өзі өлтірген алғашқы жас қызметкер емес еді. 1991 жылы Dentsu компаниясының жас қызметкері ұқсас жағдайда өз-өзіне қол жұмсаған. Бұл оқиғадан кейін 2000 жылы Жоғарғы сот Dentsu компаниясына жұмыс жағдайларын жақсарту туралы бұйрық берді. Мацури Такахасидің жағдайы 1991 жылы қызметкерлер қайтыс болғаннан кейін Dentsu компаниясының корпоративтік ортасы өзгермегенін көрсетті. Dentsu Мацури Такахасидің жағдайын, интернет-кеңес беру сияқты өсіп келе жатқан бөлімдердегі адам күшінің жеткіліксіздігімен түсіндірді. Dentsu компаниясының бас директоры жұртшылыққа: "Біз осы бөлімдердегі штат санын арттыру арқылы жағдайды түзетуге тиіс едік", - деп мәлімдеді. Жапонияда көптеген компанияларда өмір бойы жұмыс істеу қағидасы сақталғандықтан, компанияның қажеттілігіне қарай адамдарды жұмысқа алу және жұмыстан шығару қиын. Бұл бас директордың сөзі жапондық әлеуметтік құрылымның тұрақты, бірақ төмен қозғалмалылығын көрсетеді, бұл қызметкерлерде стресс тудыруы мүмкін. Оның жағдайынан кейін, Абэ үкіметі Жапониядағы жұмыс жағдайларын жақсарту бойынша конференция ұйымдастырды. Бірінші отырыс 2016 жылдың қыркүйек айында өтті. Сонымен қатар, Жапон үкіметі шамадан тыс жұмыс істеуден болатын өлімдер туралы алғашқы есеп жариялады. Бұл ресми хабарламаға сәйкес, Жапониядағы ірі компаниялардың 23%-ы заңсыз жұмыс істеу мүмкіндігіне ие. Еңбек стандарты инспекциялық кеңсесіне жауапты Денсаулық сақтау, еңбек және әлеуметтік қорғау министрі Ясухиса Шиозаки осы салаларды күшейтудің маңыздылығын атап өтті. Еңбек инспекциясы қызметкерлерінің саны тексеруге қажетті компаниялар санымен салыстырғанда жеткіліксіз. Халықтың сынынан кейін, Еңбек стандарты заңы №36 өзгертілуі мүмкін, өйткені ол өзінің тиімсіздігін көрсетті. Көптеген еңбек заңдарына өзгерістер енгізу ұсынылса да, Жапонияның әлеуметтік нормалары, соның ішінде күшті корпоратизм, бұл заңдардың тек өзін-өзі бақылау және күш салу міндеттемесінен асып түспеуіне кедергі келтіреді.
Болашақ
Жапониядағы еңбек жағдайларында елеулі өзгерістер болып жатыр, себебі туу көрсеткішінің төмендеуі мен еңбек өнімділігінің азаюына байланысты үкіметтің араласуы, сондай-ақ туу көрсеткішінің төмендеуі салдарынан еңбекке қабілетті жастағы халықтың азаюынан жұмыс күшінің жетіспеушілігіне байланысты компаниялардың бәсекелестігі күшейді. Көптеген жапон компаниялары жұмыс уақытын қысқартуда және еңбек жағдайларын жақсартуда, оның ішінде спорт залы мен спорттық құрылыстар сияқты жағдайларды жасауда. Жапон үкіметі қызметкерлердің кемінде бес күн демалысқа шығуын міндеттейтін және қаржы секторы сияқты белгілі бір салалардағы жоғары жалақы алатын қызметкерлерге еңбек өнімділігіне қарай, жұмыс істеген сағаттарына емес, төлем жасауды қамтамасыз ететін заң жобасын қабылдауды жоспарлап отыр. Бұрынғы премьер-министр Синдзо Абэ бұл мәселеге басымдық берген болатын. 2019 жылы Ұлттық диета "Жұмыс стилін реформалауға қатысты заңдарды реттеу туралы" заңды қабылдады, бұл заң еңбек жағдайларын жақсарту мақсатында сегіз маңызды еңбек заңын реформалауға бағытталған.