Кіріспе
Жеке қол ұстасу өнеріндегі қозғалыстардың егжей-тегжейлі хореографиялық үлгілері. Ката – жапон сөзі (型 немесе 形), "форма" деген мағынаны білдіреді. Ол – жекпе-жек өнерінің нақты хореографиялық үлгісін көрсетеді. Оқу кезінде оны топтап, бірге орындау арқылы да қарастыруға болады. Бұл жапон жекпе-жегінің қозғалыстарын жаттау және жетілдіру тәсілі ретінде қолданылады. Жапондық ықпалға ие корей жекпе-жегі (хапкидо, Тан Су До) hyeong (ханджа: 形) терминін, сондай-ақ pumsae (ханджа: 品勢, хангул: 품새) терминін де пайдаланады. Ката көптеген дәстүрлі жапон өнерінде, мысалы, кабуки сияқты театр түрлерінде және шай ішу мектептерінде (чадо) қолданылады, бірақ ең көп таралғаны – жекпе-жек өнерінде. Ката көптеген жапон және Окинава жекпе-жегі түрлерінде қолданылады, мысалы, иайдо, дзюдо, кендо, кенпо және карате.
Kata is a Japanese word (型 or 形) meaning "form". It refers to a detailed choreographed pattern of martial arts movements. It can also be reviewed within groups and in unison when training. It is practiced in Japanese martial arts as a way to memorize and perfect the movements being executed. Korean martial arts with Japanese influence (hapkido, Tang Soo Do) use the derived term hyeong (hanja: 形) and also the term pumsae (hanja: 品勢 hangeul: 품새). Kata are also used in many traditional Japanese arts such as theatre forms like kabuki and schools of tea ceremony (chadō), but are most commonly known in the martial arts. Kata are used by most Japanese and Okinawan martial arts, such as iaido, judo, kendo, kenpo, and karate.
Өмірбаян
Ката бастапқыда жекпе-жек техникаларын сақтау және үйрету үшін пайдаланылатын оқыту және жаттығу әдістері болған. Катаны жаттығу арқылы адамдар тобы жүйелі түрде күресуге мүмкіндік алады, ал қайта-қайта жаттығу оқушыға осы техникалар мен қозғалыстарды табиғи, рефлекстік түрде орындау қабілетін дамытуға көмектеседі. Жүйелі жаттығу дегеніміз әрдайым қатаң болуы емес. Мақсат – катаның қозғалыстарын мен техникаларын бойға сіңіру, оларды түрлі жағдайларда ойланбастан, кез келген күдіксіз орындауға және бейімдеуге болады. Жаңа бастаған адамның қимылдары тегіссіз және қиын болып көрінеді, ал шебердің қимылдары оңай және тегіс болып көрінеді. Ката – 1950 жылдары Джигоро Каноның дзюдо катасына сілтеме жасайтын, ал 1970 жылдары каратэ катасына сілтеме жасайтын ағылшын тілінен алынған сөз. Бірақ қазір бұл сөз жекпе-жек өнеріндегі «формалар» деген жалпы термин ретінде немесе тіпті басқа салаларда да метафоралық мағынада қолданылады.
Каратэ
Катаның ең көп таралған бейнесі – каратэшінің ауада бірнеше соққы мен тепкілер орындайтын түрі. Каталар 20-дан 70-ке дейінгі қозғалыстардың нақты белгіленген тізбегі ретінде орындалады, көбінесе қадам басу және бұрылумен, сонымен бірге мінсіз форманы сақтауға тырысып. Каратэнің түрлі стилінде шамамен 100 ката бар, олардың әрқайсысының көптеген ұсақ өзгешеліктері кездеседі. Катаның қозғалыстарының саны катаның атында көрсетілуі мүмкін, мысалы, Годзю Шихо, яғни «54 қадам». Орындаушыға қарсыластың шабуылдарын және оған жауап беру жолдарын нақты оқиға болып өтіп жатқандай көру ұсынылады, ал каратэшілерге көбінесе катаны «оқып», көзге елестеген оқиғаларды түсіндіру айтылады. Каталар сырт көзке көрінетін әдістерден асып түсетін техникаларды қамтуы мүмкін. Қозғалыстардың мағынасын зерттеу «бункай» деп аталады, яғни катаны талдау. Катаның қолданылуының бір түсіндірмесі – бұл қозғалыстар жиынтығына сілтемелік нұсқаулық. Бұл «белгіленген» үлгіні қатаң сақтау үшін емес, қозғалыстарды есте сақтау үшін қолданылады. Осы каталарды үйренгеннен кейін, алынған дағдылар жиынтығын спарринг кезінде (әсіресе ұпайсыз) пайдалануға болады. Мұндағы басты мақсат – қауіпсіз жағдайда әртүрлі техникалардың үйлесімдерін сынап, қарсыласты жеңудің жолдарын табу. Соңғы кезде экстремалды жекпе-жек өнерінің (XMA) таралуымен CMX ката деп аталатын ката стилі пайда болды. Бұл каталар турнирлерде орындалады және гимнастика элементтерін, мысалы, артқа домалау, тіктөңкеру және икемділік жаттығуларын қамтиды. Бұл каталарды бо таяғы сияқты қарулармен де орындауға болады.
Дзюдо
Дзюдода бірнеше ката бар, көбінесе 19 ғасырдың соңында дзюдоның негізін қалаушы Кано Джигоро жасаған. Дзюдо каталарына екі қатысушы қатысады. Дзюдо каталары жарыста немесе рандориде рұқсат етілмейтін бірқатар техникаларды сақтайды, оның ішінде соққылар, тепкілер, катана және басқа қаруларды қолдану. Каталарды оқып үйрену әдетте жасыл белдеу деңгейінде басталады. Дзюдода ең көп оқылатын ката – Наге но ката, ол он бес лақтыру техникасынан тұрады. Катаме но ката – бұл ұстау, тұншықтыру және буын бұрау техникаларынан құралған. Киме но ката – қарусыз шабуылдарға, сондай-ақ қылыш пен пышақпен шабуылдарға қарсы өзін-өзі қорғау техникаларынан тұратын ұзақ ката.
Жапондық емес жекпе-жек өнері
Жапон терминдері ағылшын тілінде кеңінен танымал болғанымен, формалар Жапонияға ғана тән емес. Олар Қытайда Тан дәуірінде жазылған және мандарин тілінде таолу деп аталады. Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның жекпе-жек өнерлерінде алдын ала дайындалған және еркін стильдегі формалар кездеседі. Силатта оларды тиісінше юрус және тари деп атайды. Малай халық мүрасында формаларды буддалық монах Бодхидхарма енгізген деп есептейді. Таэквондо және Тан Су До сияқты корей жекпе-жектерінде әдетте хён немесе хён сөзі қолданылады, бірақ кейбір жағдайларда басқа сөздер де қолданылуы мүмкін. Халықаралық Тхэквондо федерациясы "туль" сөзін пайдаланады, ал Әлемдік Тхэквондо федерациясы "пумсае" сөзін немесе ағылшын тіліндегі "үлгі" немесе "форма" сөздерін қолданады. Тхэквондода Палгве сияқты түрлі формалар бар, сондай-ақ Дүниежүзілік Тхэквондо федерациясы қолданатын танымал Тхэгук формалары да бар. Формалар кейбір таэквондо жарыстарының құрамына кіреді және дәреже берудің маңызды бөлігі болып табылады. Санскрит тілінде формалар юдхан (жауынгерлік форма) немесе пентра (тактикалық құрылым) деп аталады. Басқа Азия жекпе-жек өнерлері формаларды әртүрлі тілдердегі сөздермен атайды, мысалы, бирма тіліндегі aka, вьетнам тіліндегі quyen және кашмир тіліндегі khawankay. Тарихи еуропалық жекпе-жек өнерлері мен олардың қазіргі заманғы қайта жаңартуларында формалар, ойындар, жаттығулар және көркем әрекеттер кездеседі.
Жауынгерлік өнерден тыс
Соңғы уақытта «ката» сөзі ағылшын тілінде жалпылама немесе метафоралық мағынада қолданыла бастады, бұл әртүрлі деңгейдегі шеберлікке жету үшін жаттығатын кез келген негізгі форманы, әдетті іс-әрекетті немесе мінез-құлық үлгісін білдіреді. Жапон тілінде «ката» (方 деп жазылған жағдайда да) жиі қолданылатын жұрнақ, ол процестің формасы мен ретіне баса назар аудара отырып, «іс-әрекет ету тәсілі» деген мағынаны білдіреді. Басқа мағыналары – «жаттығу әдісі» және «формалды жаттығу». Мысалы, суретшінің жаттығу мақсаты – санасын суретшінің щеткасымен, керамисттің – сазбен, ландшафт дизайнерінің – бақтың материалдарымен біріктіру. Мұндай шеберлікке қол жеткізгеннен кейін, теория бойынша, бір нәрсені мінсіз орындау оны ойлаудай оңай болады. «Ката» терминін Бағдарламалық шеберлік қозғалысындағы кейбір бағдарламалаушылар қолданады. Өздерін «Бағдарламалық шеберлер» деп атайтын компьютерлік бағдарламалаушылар «ката» деп аталатын шағын код фрагменттерін бір отырыста, кейде бірнеше рет, көбінесе күнделікті жазады, бұл олардың бұлшық есін және кәсіби шеберлігін дамытуға көмектеседі. Бұл тұжырымдаманы Лоран Боссавит және Эммануэль Гейлот жүзеге асырды, олар 2005 жылы Шеффилдте (Ұлыбритания) өткен XP2005 конференциясында осы туралы айтты. Осы конференциядан кейін Роберт К. Мартин өзінің «Программалау додзосы» мақаласында осы тұжырымдаманы және бастапқы қолданыстарын сипаттады. Ұйымның мәдениетін сипаттайтын нәрсе – оның «катасы», яғни ойлау және іс-әрекет етудің әдеттегі жолдары. Эдгар Шэйн ұйымның мәдениеті оған ортамен күресуге көмектеседі дейді, ал «катаның» бір мағынасы – «екі нәрсені бір-бірімен үйлесімділікте немесе гармонияда ұстаудың жолы». Лидерлер мен менеджерлердің міндеті – үлгілі мінез-құлық, оқыту және жаттықтыру арқылы ұйымдық мәдениетті құру және сақтау, бұл көп жағынан жекпе-жектегі «катаны» оқытуға ұқсас. «Toyota Kata» – Майк Ротердің 2009 жылғы басқару жөніндегі кітабы, мақсаты – үздіксіз жақсарту процесін орнату үшін тұрақты тәртіпті қалыптастыру.