Кіріспе

Гүлді өсімдік түрі

Arisaema triphyllum, "Мизамбадағы Джек" – арам тұқымдасына жататын гүлді өсімдік. Ол Солтүстік Американың шығысындағы төрт немесе бес жақын туысқан таксондар тобы – Arisaema triphyllum кешенінің мүшесі. Triphyllum деген атау "үш жапырақты" дегенді білдіреді, бұл түрдің ерекше белгісі, сонымен қатар оны үндік түйнек, батпақты пияз және қоңыр дракон деп те атайды. Arisaema triphyllum атауын нақты айтпай қолдану шатасуға мүмкіндік береді. Нақтылық үшін, толық атау Arisaema triphyllum sensu stricto (қысқартылып s. s.) түрін, ал Arisaema triphyllum sensu lato түрлер кешенін білдіреді. Соңғысы құрамында осы түрді (Arisaema triphyllum) қамтиды. Arisaema triphyllum sensu lato Солтүстік Американың шығысында, Канаданың шығысындағы Нова-Скотиядан Манитобаға дейін, ал АҚШ-тың оңтүстігінде Техастан Флоридаға дейін кеңінен таралған. Ол өсіп жатқан аймағының көп бөлігінде көптеп кездеседі.

Сипаттама

Arisaema triphyllum кешеніне төрт жақын туысқан түр кіреді: Arisaema pusillum, Arisaema stewardsonii, Arisaema quinatum және Arisaema triphyllum sensu stricto. Бесінші түр (Arisaema acuminatum) кейде қосылады, бірақ оның жарамдылығы күмәнді. Arisaema triphyllum sensu lato – шөптесін, көпжылдық, гүлдейтін өсімдік, пияз тәрізді түйірден өседі. Ол әдетте биіктігіне жетеді, бірақ Грузия мен Флоридадағы популяциялар осыдан шамамен екі есе биікке дейін өседі. Оның 1 немесе 2 жапырағы болады, әрқайсысы үш жапырақшадан (трифилла) тұрады. Кейде бүйір жапырақшалары екіге бөлінеді немесе тілімделген болып келеді, нәтижесінде әр жапырақшада бес жапырақша сияқты көрінеді. Бір түрде (A. quinatum) әдетте әр жапырақта бес псевдожапырақша болады. Jack in the pulpit гүлдері кішкентай, көзге түспейтін, ет тәрізді, қондырша тәрізді гүлшоғырында орналасқан, оны шпадик ("Jack") деп атайды, ол үлкен, кейде түрлі-түсті жапырақша ("pulpit") арқылы жабылады немесе жартылай жабылады. Гүлдер шпадик негізінде, жапырақшаның ішінде шоғырланған. Стерильді шпадик қосымшасы жапырақша түтігінің аузынан шығып тұрады. Бұл қосымша жапырақшаның жапырақты ұшымен жабылады, оны жапырақшаның қақпағы (немесе жапырақша ламинасы) деп атайды. Жапырақша түтігінің аузындағы ернек, қанатты жәндіктерге қону алаңы ретінде қолданылатын жапырақша шеті деп аталады. Гүлшоғыры еркек (тек еркек гүлдерімен), екі жынысты (еркек және әйел гүлдерімен) немесе әйел (тек әйел гүлдерімен) болуы мүмкін. Arisaema өте ерекше, өйткені жеке дарақтар дене мөлшеріне байланысты жынысын өзгертеді. Кішкентай өсімдікте гүлдердің көпшілігі немесе барлығы аталық болады. Өсімдік өсіп, үлкейгенде, шпадик аталық және әйел гүлдерін де өндіреді. Аталықтан әйелге айналу процесі жалғасады, соңында өсімдік тек әйел гүлдерін өндіреді. Бұл гүлді өсімдіктерде сирек кездесетін дихогамияның мысалы. Жыныс өзгерту өмірлік циклына байланысты, бұл түрді көбінесе Jack немесе Jill in the pulpit деп атайды. Піспеген жемістері жылтыр, жасыл, 1 см ені бар жидектер болып келеді, олар шпадиктың қалыңданған бөлігінің айналасына жиналған. Жемістер жаздың соңы мен күздің басында пісіп, көзге түсетін ақырғы қызыл түске ие болады. Әр жидек әдетте 1–5 тұқымды өндіреді, олар ақтан ашық қоңырға дейін, дөңгелек пішіндес, көбінесе жалпақ жиектері және жоғарғы жағында қысқа өткір ұшы болады. Егер тұқымдар жидектерден босатылса, келесі көктемде олар өне бастайды, әрқайсысы бір дөңгелек жапырақтан тұратын көшеттерді құрайды. Гүлдеуге жету үшін көшетке үш немесе одан да көп жыл өсу қажет. Arisaema pusillum, Arisaema stewardsonii және Arisaema quinatum 28 хромосомасы бар диплоидты түрлер. Arisaema triphyllum s. s. көбінесе 56 хромосомасы бар тетраплоидты, бірақ типтік A. triphyllum-нан ешқандай айырмашылығы жоқ өсімдіктерде кейде 28 хромосомасы болады. Мұндай екі өсімдік 1940 жылдары Нью-Йорк штатының Кайуга округінде табылған. Тетраплоидтың эволюциялық шығу тегі белгісіз.

Уыттылық

Джек пен Пулпиттегі оксалды қышқыл жұтылса у болады. Өсімдіктің барлық бөліктерінде рафидтер түрінде кальций оксалаты кристалдары бар, сондықтан шикі өсімдік материалдарын жеу күшті күйдіру сезіміне әкеледі. Бұл ауыз және ас қорыту жүйесінің тітіркенуіне және (сирек жағдайларда) ауыз және жұтқыншақтың күрт ісінуіне, тыныс алуға қиындық тудыруға дейін салдары болуы мүмкін. Арисемалар антуриумдар, аглонемалар, алоказиялар, колоказиялар, дифенбахиялар, монстералар және филодендрондар (сондай-ақ көптеген басқалары) сияқты бір өсімдік тұқымдасына жатады – бәрі де "сөйлемейтін таяқтар" деп белгілі және жұтылғанда жоғарғы тыныс алу/ас қорыту жүйесінің қабынуына себеп болатын жалпы жанама әсерге ие.

Қолданылуы

Егер өсімдік пісірілсе, оны тамыржеміс ретінде жеуге болады. Кальций оксалаты кристалдары бұрыш тәрізді дәм береді. Егер өсімдік кесіліп кептірілсе, оны картоп кеспесі сияқты жеуге немесе ұнға айналдыруға болады. Бұл өсімдіктің тамыры американдықтардың көздерінің ауруын емдеу үшін қолданылғаны хабарланған. Сондай-ақ, ревматизм, бронхит және жылан шағуды емдеу үшін, сондай-ақ бесімділік тудыру үшін препараттар дайындалған. Мескваки тайпасынан алынған бір деректе, олардың шөптің түйірін кесіп, етпен араластырып, жауларына тастап кеткені айтылады. Еттің дәмі оксалаттың дәмін жасырады, бірақ ет жеген жаулардың қатты ауырып, тіпті өлгені де хабарланған. Олар науқастың жағдайын білу үшін араластырылған суға тұқымды тастауды да қолданған: егер тұқым сағат тілі бойынша төрт рет айналса, науқас жазылып кетеді, ал төрттен аз айналса, жазылмайды. Бұл өсімдік USDA өсімдіктердің төзімділік аймағы 3-ке төзімді.