Кіріспе

Тексерілмейтін түсіндірмелік әңгіме

Ғылым мен философияда, жай ғана оқиға – мәдени практиканың, биологиялық белгінің немесе адамдар мен басқа жануарлардың мінез-құлқының сынақтан өтпейтін түсіндірмесі. Бұл термин эволюциялық түсіндірмелерді сынау үшін қолданылады, әсіресе эволюция-жаратылыс және социобиологиядағы зерттеу әдістері туралы пікірталастарда. Алайда, бұл сөз тіркесін қазіргі заманғы және сынға толы мағынада алғаш рет 1978 жылы белгілі палеонтолог және ғылыми жазушы Стивен Джей Гулд қолданған көрінеді. Гулд эволюциялық психологияның адам мінез-құлқына, тіпті принцип бойынша да, объективті түсіндірме бере алатынына күдікпен қарады; сонымен қатар, егер мұны жасау мүмкін болса да, Гулд оны дұрыс ғылыми жолмен дәлелдеуге болатынына сенбеді. Сол сияқты, Роберт Курцбан «Мақсат – ғылымнан әңгімелерді шығару емес, жақсы түсіндірме беретін әңгімелерді анықтау» деді. Джон Алкок өзінің «Социобиологияның жеңісі» атты кітабында «жай ғана оқиға» терминін ұсынылған эволюциялық бейімделулерге қатысты қолданғанда, «қашан да жасалған ең сәтті сын айтушы атаулардың бірі» деп атады. Гулдтың сын-пікіріне жауап ретінде Джон Туби мен Леда Космидс «жай ғана оқиға» деген айыптаманың негізсіз екенін, өйткені эволюциялық психологтарды тек бұрыннан белгілі фактілерге қызықтырады деп мәлімдеді, ал шын мәнінде эволюциялық психология бұрыннан белгілі ақпараттан не болжауға болады дегенге қызығушылық танытады. Эволюциялық психологияның болжауға қабілеті бар, яғни ол жай ғана оқиғалардан тұрмайды. Стив Стюарт Уильямс барлық ғылыми гипотезалар сынақтан өткенге дейін әңгіме болып табылады дейді, бірақ басқа салаларда бұл айыптама сирек кездеседі. Стюарт Уильямс эволюциялық түсіндірмелерді кез келген нәрсеге құрастыруға болады дегенмен келіседі, бірақ социомәдени түсіндірмелер сияқты бәсекелестік тәсілдер туралы да осылай деуге болады, сондықтан Стюарт Уильямстың пікірінше бұл пайдалы сын емес. 2001 жылғы сұхбатта Леда Космидс былай деді: «Бұрыннан белгілі фактілерді түсіндіруде ешқандай қателік жоқ: жұлдыздардың не үшін жарқырағанын немесе алманың жерге құлағанын түсіндірген физикті ешкім кінәламайды. Бірақ эволюциялық психологияның пайдасы болмас еді, егер ол тек фактілерден кейін ғана түсіндірме бере алса, өйткені сана туралы ештеңе белгілі емес немесе түсініксіз: қазіргі уақытта түсіндірілетін фактілер аз! Эволюциялық көзқарастың күшті жағы – ол жаңалықтарды табуға көмектеседі: ол сізге санада қандай бағдарламалар болуы мүмкін екендігі туралы болжау жасауға мүмкіндік береді, сондықтан сіз эксперименттер жүргізе аласыз, олар шын мәнінде бар ма, жоқ па, соны білу үшін. Эволюциялық түсіндірмелер туралы не айтуға болады? Эволюциялық биологияны білетіндер кез келген белгінің нақты түсіндірмесін жасау мүмкін емес екенін біледі. Эволюциялық түсіндірмелерде маңызды шектеулер бар. Ең бастысы, эволюцияның әрбір түсіндірмесінде белгінің дизайны туралы болжаулар бар. Мысалы, жүктілік ауруы – бұл босанғанға дейінгі гормондардың қосалқы өнімі деген гипотеза, ол ұрықты емшіден қорғау үшін дамыған бейімделу болып табылады. Эволюциялық гипотезалар жаңа белгіні табу үшін немесе бұрыннан белгілі бір белгіні түсіндіру үшін жасалса да, сол белгінің дизайны туралы болжауларды жүзеге асырады. Альтернатива – адаптивті функция туралы ешқандай гипотезасы жоқ – ешқандай болжамдар жоқ. Сонымен, қайсысы тыныш әрі ғылыми көзқарас? Аль Шаваф және басқалар эволюциялық психологияның көптеген гипотезалары «жоғарыдан төменге» тәсілімен қалыптасады дейді; теорияны гипотеза жасау үшін пайдаланады, содан кейін осы гипотезадан болжамдар жасалады. Бұл әдіс әдетте әңгіме айтумен айналысуды мүмкін емес етеді, өйткені гипотезалар мен болжамдар теорияға негізделіп, априорлық жасалады. Керісінше, «төменнен жоғарыға» деген тәсіл, байқау жасалып, байқауды түсіндіру үшін гипотеза жасалса, егер гипотезадан жаңа болжамдар жасалмаса, әңгіме айтудың бір түрі болуы мүмкін. Егер жаңа, сынауға болатын болжамдар гипотезадан жасалса, онда гипотезаның жай ғана оқиға екендігіне дау жасауға болмайды. Аль Шаваф және басқалар эволюциялық психологияның басқа эволюциялық ғылымдар сияқты, ішінара тарихи пән екендігіне байланысты. Алайда, авторлар егер бұл эволюциялық психологияны әңгімеден басқа ештеңе етпесе, онда астрофизика, геология немесе космология сияқты басқа ішінара тарихи ғылыми пәндер де әңгіме айту болар еді. Кез келген ғылыми пәннің, жартылай тарихи пәндер ғана емес, жарамдылығын анықтайтын нәрсе – оның қазіргі уақытта сынауға болатын жаңа болжамдар жасау қабілеті. Эволюциялық психологтар өздерінің гипотезаларын сынау үшін уақытқа саяхаттау қажет емес, өйткені олардың гипотезалары қазіргі әлемде қандай нәрсені көруді күтетініміз туралы болжамдар береді. Лиза ДеБрюин эволюциялық психология сынауға болатын, жаңа болжамдар жасауға қабілетті екенін айтады. Ол дамыған навигация теориясының мысалын келтіреді, ол адамдардың тік қашықтықтарды көлденең қашықтықтардан жоғары бағалайтынын және тік қашықтықтардың жоғарыдан қарағанда төменнен көбірек бағаланатынын болжайды, себебі үлкен биіктіктен құлау қаупінің жоғары болуы жарақат немесе өлімге әкелуі мүмкін, бұл адамдарды тік қашықтықтардың қаупін бағалау кезінде көбірек сақтық танытуға итермелейді. Теорияның болжамдары расталды және фактілер бұрын белгісіз болғанға дейін дамыған навигация теориясы оларды сынағанға дейін. Бұл эволюциялық психология бұрын белгісіз фактілердің жаңа болжамдарын жасай алатынын көрсетеді. Берри және басқалар адаптациялық «жай ғана оқиғалардың» сыншылары көбінесе «жай ғана емес оқиғаларды» жасауға кінәлі екенін айтады, адаптациялық болмаса, кез келген баламалы түсіндіруді сынсыз қабылдайды. Сонымен қатар, авторлар Гулдтың «адаптивті функция» терминін қолдануы тым шектеулі екенін айтады, өйткені олар ол белгінің дамыған бастапқы адаптивті функциясына сілтеме жасауы керек деп талап етеді. Авторлардың пікірінше, бұл мағынасыз талап, өйткені егер бейімделу жаңа, басқа адаптивті функция үшін қолданылса, онда бұл белгіні бейімделу етеді, өйткені ол организмдерге осы жаңа функциямен көмектесетін халықта қалады. Осылайша, белгінің бастапқы мақсаты маңызсыз, өйткені ол жаңа мақсат үшін қолданылды және түрлер ішінде сақталады, өйткені ол оның мүшелерінің репродуктивті табысын арттырады (кейбір себептерге байланысты оны жоғалтқандарға қарағанда); табиғат белгінің бастапқы «көзделген» функциясына немқұрайлы. Дэвид Басс Гулдтың «жай ғана оқиға» сыны Гулдтың эволюциялық психологиялық адаптациялық гипотезасы түсіндіретін деректерді басқа гипотезалармен де түсіндіруге болады (мысалы, эксаптациялық немесе қосылған шпиндель гипотезалары) десе де, Гулд осы баламалы гипотезаларға қатысты тиісті дәлелдерді ұсынбады. Бассқа сәйкес, эксаптациялық және шпиндель гипотезалары адаптациялық гипотезалармен салыстырғанда қосымша дәлелдерді талап етеді, өйткені олар кейінірек қосылған функционалдықты және бастапқы адаптациялық функционалдықты анықтауы керек, ал нәрсенің қосылған қосалқы өнімі екенін ұсыну жеткіліксіз. адаптация...

Эволюциялық даму биологиясындағы баламалар

Жыланның аяқтары қалай жоғалды: Эво Дево шекарасынан қызықты әңгімелер – Льюис И. Хелд кішінің 2014 жылғы эволюциялық даму биологиясы туралы кітабы. Атауы Радъярд Киплингтің "Осылай болды" атты фантастикалық әңгімелеріне "нақты құрмет көрсету" болып табылады.