Кроку атырабындағы шайқас: Филип II жеңісі және Грециядағы Македонияның күшеюі

Кіріспе

353/52 б.з.б. Грекиядағы македониялық жеңіс. Крокус алаңындағы шайқас (Krokion pedion) (б.з.б. 353 немесе 352 ж.) – үшінші қасиетті соғыстың шайқасы. Онда Фокис армиясы, Ономарх басшылығымен, және Филипп II Македонскийдің басқаруымен біріккен Фессалия және Македония армиясы шайқасты. Филипптің әскері фокиялықтарды шешуші түрде жеңді. Филипптің жеңісі оны Фессалияның билеушісі етіп тағайындады, бұл Ежелгі Грекияда Македонияның саяси үстемдікке көтерілуіндегі маңызды қадам болды. Тарихшылардың пікірлері шайқастың жылы бойынша екіге бөлінген: кейбіреулері б.з.б. 353 жылды, ал енді біреулері б.з.б. 352 жылды жақтайды.

Қайнар көздері мен хронологиясы

Үшінші қасиетті соғыс туралы ежелгі дереккөздер аз, және көбінесе нақты хронологиялық ақпараттан мүлдем құр. Осы кезеңдегі басты дереккөз – Диодор Сицилияның б.з.б. 1 ғасырда жазған "Тарих кітабы" (Bibliotheca historica), демек, ол екіншілік дереккөз болып табылады. Диодор қазіргі тарихшылар тарапынан стилі мен қателіктері үшін жиі сынға ұшырайды, бірақ ол ежелгі дәуірге қатысты басқа еш жерде табылмайтын көптеген мәліметтерді сақтап қалды. Диодор көбінесе басқа тарихшылардың еңбектерін қысқартып жинақтап, олардың мақсатына сай келмейтін көптеген егжей-тегжейлерді жіберіп, тарихтан моральдық сабақтарды көрсету үшін жұмыс істеді; сондықтан оның Үшінші қасиетті соғыс туралы баяндамасында көптеген олқылықтар бар. Дегенмен, олардың замандас немесе өткен оқиғаларға жасаған сілтемелері Диодордың баяндамасындағы кейбір олқылықтарды көрсетеді және хронологияны реттеуге көмектеседі. Диодор, Демосфен және Эсхин жазбаларын жоғалған тарихтардың фрагменттерімен (мысалы, Теопомптың еңбегінен) және замандас эпиграфикалық дереккөздермен толықтыруға болады. Соғыс 10 жылға созылғаны және б.з.б. 346 жылдың жазында аяқталғаны (бірден-бір нақты дата) қабылданған, бұл соғыстың б.з.б. 356 жылы Филомелдің Дельфині басып алуымен басталғанын көрсетеді.

Өмірбаян

Үшінші қасиетті соғыс (көбінесе "қасиетті соғыс" деп аталады) б.з.б. 356 жылы басталды және Филипке орталық және оңтүстік Грекия істеріне ықпалын кеңейтудің алғашқы нақты мүмкіндігін берді. Соғыс Фокия конфедерациясының б.з.б. 357 жылы Амфиктиондық Лигасы (ежелгі Грекияның ең қасиетті жері – Дельфидегі Аполлон ғибадатханасын басқарған пан-гректік діни ұйым) салған айыппұлды төлеуден бас тартуынан туындады. Діни мәселенің артында, тебандықтардың бастамасымен фокиялықтарға қарсы айыптама қоюда саяси есептеулер жатқан болуы мүмкін. Осы кезде Теба кеңесте дауыс берудің көпшілігіне ие болды және б.з.б. 357 жылғы күзгі жиналыста тебандықтар фокиялықтарды (қасиетті жерді өңдегені үшін) және спарталықтарды (шамамен 25 жыл бұрын Тебаны басып алғаны үшін) айыптады және айыппұл салды. Екі тарапқа да салған айыппұлдар "негізсіз жоғары" болды, олар өздеріне қарсы шешімді жоюға тырысты. Грекияда фокиялықтарға көңіл білдіргендер болды, себебі басқа мемлекеттер "тебандықтар Амфиктионияны ұсақ-түйек және зиянды дұшпандықтарды іске асыру үшін пайдаланғанын" көрді. Фокиялықтарды Афина (Тебаның мәңгілік жауы) және, таңқаларлық емес, Спарта қолдады, олар фокиялықтар Дельфиді басып алғанда өздерінің айыппұлдары алынып тасталады деп үміттенді. Алайда, Филомел Аполлонның қазынасын жалдамалы әскерлерге төлеу үшін тонады, осылайша күшті армия құрды, бірақ басқа грек мемлекеттерінің пікірін түбегейлі өзгертті. Б.з.б. 356/355 жылғы қыста Амфиктиондық кеңес фокиялықтарға қарсы "қасиетті соғыс" жариялады, оның басты қарсыластары – тебандықтар. Ферай қаласы фокиялықтармен одақтасты. Б.з.б. 354 немесе 353 жылы Фессалияның Лариса қаласындағы ақсүйектер Филипптен ферейліктерді жеңуге көмектесуді сұрады. Олардың одақтастық шарты бойынша Ферайлық Ликофрон фокиялықтардан көмек сұрады, ал Ономарх өзінің ағасы Файллды 7000 адаммен жіберді; Ономарх содан кейін ол жүргізіп жатқан қоршаудан бас тартып, бүкіл күшін Фессалияға Филиппке қарсы шабуыл жасауға әкелді. Кейінгі науқанның нақты мәліметтері белгісіз, бірақ Ономарх Филиппке екі рет жеңіліс сыйлады, нәтижесінде көптеген македониялықтар қаза тапты. Осы жеңілістерден кейін Филипп қыстауға Македонияға қайтты. Филипп келесі жазда (б.з.б. 353 немесе 352 жылдары, қолданылған мерзімдемеге байланысты) Фессалияға қайта оралды, Македонияда жаңа армия жинады. Филипп Ферейге қарсы барлық тессалиялық күштерді жинады, ал Диодордың айтуынша, оның соңғы армиясы 20 000 жаяу және 3000 атты әскерден тұрды. Пагасаиді басып алу арқылы Филипп оның теңізден күшейтілуіне жол бермеуді көздеген болуы мүмкін; Баклер Филипп алдыңғы науқаннан сабақ алғанын және оған шабуыл жасаудан бұрын Ферайді сыртқы көмектен оқшаулауға тырысқанын айтады. Осы уақытта Ономарх Фессалияға оралып, фокиялық билікті сақтап қалуға тырысты, шамамен өткен жылғыдай күшпен. Афиналықтар Филиппке қарсы шешуші соққы беру мүмкіндігін көріп, қалың флотпен бірге фокиялық одақтастарына көмек көрсету үшін Харесті жіберді. Филипп өзінің әскерін Аполлонның белгісі – лавр гүлінен жасалған тәждермен киіндірді, "қасиетті жерді қорлаушылардың кекшісі болғандай" соғысқа кірді. Кейбір фокиялық жалдамалылар ар-ұждандарынан мазасыз болып, қаруларын тастады. Бұл мәңгілік тағайындама болды және Филиппке Тессалия конфедерациясының барлық кірістерін басқару құқығын берді, сонымен қатар Филиппті біріккен Тессалия армиясының басшысы етті. Ферайдың тирандары Ономархтың тағдырына ұшырамас үшін Филипппен келісімге келді және Ферайды Филиппке тапсыру үшін 2000 жалдамалы әскермен бірге Фокиске баруға рұқсат алды. Филипп Тессалияны біраз уақыт қайта ұйымдастырып, содан кейін оңтүстікке қарай Грекияның орталық бөлігіне апаратын Термопила асуына қарай аттанды. Ол, мүмкін, фокиялықтарға қарсы жеңісін жалғастырып, Фокис өзіне шабуыл жасауды көздеген.

The Third Sacred War (often just called 'the' Sacred War) broke out in 356 BC, and would present Philip with his first real opportunity to expand his influence into the affairs of central and southern Greece. The war was caused by the refusal of the Phocian Confederation to pay a fine imposed on them in 357 BC by the Amphictyonic League, a pan Greek religious organisation which governed the most sacred site in Ancient Greece, the Temple of Apollo at Delphi. Behind the religious element, there probably lay a display of realpolitik in bringing charges against the Phocians, instigated by the Thebans. At this time, Thebes controlled a majority of the votes in the council, and at the autumn meeting in 357 BC, the Thebans were able to have both the Phocians (for the cultivation of the sacred land) and the Spartans (for occupying Thebes some 25 years previously) denounced and fined. Since the fines for both parties were "unjustifiably harsh", intending to annul the judgment against themselves. There seems to have been some sympathy in Greece for the Phocians, since other states could see that "the Thebans had used the Amphictyony to pursue petty and destructive vendettas". The Phocians were supported by Athens (perennial enemies of Thebes) and unsurprisingly Sparta, who hoped to see their own fine wiped out when the Phocians seized Delphi. However, Philomelos plundered the treasury of Apollo to pay for mercenaries, thus raising a powerful army, but drastically altering the opinion of the other Greek states. In winter 356/355 BC, a "sacred war" was declared against the Phocians by the Amphictyonic council, with the Thebans being the major protagonists. Conversely, the city state of Pherae had allied itself with the Phocians. In either 354 or 353 BC, the nobility of the Thessalian city of Larissa appealed to Philip to help them defeat the Pheraeans. Under the terms of their alliance, Lycophron of Pherae requested aid from the Phocians, and Onomarchos dispatched his brother, Phayllos, with 7,000 men; Onomarchos then abandoned the siege he was prosecuting, and brought his whole force into Thessaly to attack Philip. The exact details of the campaign that followed are unclear, but Onomarchos seems to have inflicted two defeats on Philip, with many Macedonians killed in the process. After these defeats, Philip retreated to Macedon for the winter. Philip returned to Thessaly the next summer (either 353 or 352 BC, depending on the chronology followed), having gathered a new army in Macedon. Philip now mustered all the Thessalian opponents of Pherae that he could, and according to Diodorus, his final army numbered 20,000 infantry and 3,000 cavalry. By taking Pagasae, it is probable that Philip intended to prevent it being reinforced by sea; Buckler suggests that Philip had learnt his lesson from the previous campaign, and wanted to cut Pherae off from outside help before attacking it. Meanwhile, Onomarchos returned to Thessaly to try to preserve the Phocian ascendancy there, with approximately the same force as during the previous year. Furthermore, the Athenians dispatched Chares with a substantial fleet to help their Phocian allies, seeing the opportunity to strike a decisive blow against Philip. Philip sent his men into battle wearing crowns of laurel, the symbol of Apollo, "as if he was the avenger of sacrilege, and he proceeded to battle under the leadership, as it were, of the god". Some of the Phocian mercenaries supposedly threw down their arms, troubled by their guilty consciences. This was an appointment for life, and gave Philip control over all the revenues of the Thessalian Confederation, and furthermore made Philip leader of the united Thessalian army. The tyrants of Pherae, rather than suffer the fate of Onomarchos, struck a bargain with Philip and, in return for handing Pherae over to Philip, were allowed, along with 2,000 of their mercenaries, to go to Phocis. Philip spent some time reorganising Thessaly, and once satisfied he marched south to the pass of Thermopylae, the gateway to central Greece. He probably intended to follow up his victory over the Phocians by invading Phocis itself,

Сонымен қатар, фокиялықтар Ономархтың ағасы Файлл басшылығымен қайта топтасты. Неон және Крокус алаңындағы фокиялықтардың үлкен жеңілістерінен кейін Файлл әскерін толықтыру үшін жалдамалы әскерлерге жалақыны екі есе көбейтуге мәжбүр болды. Грек тарихында ерекшелігі – фокиялықтар Аполлон ғибадатханасын тонағандарының арқасында адам күшінен үлкен шығынға ұшырады, бұл фактор соғыстың б.з.б. 346 жылға дейін шешілмейтіндей етіп созуына себеп болды.