Кіріспе

1813 жылғы Аргентина Тәуелсіздік соғысындағы шайқас

Сан-Лоренцо шайқасы 1813 жылдың 3 ақпанында Аргентинаның Сан-Лоренцо қаласында, сол кезде Рио-де-ла-Платаның біріккен провинцияларының құрамында болған жерде өтті. Роялистік әскерлер Монтевидеода жалданып алынған отаршылдардан тұрды, оларға әскери капитан Антонио Забала басшылық етті. Олар Жозе де Сан Мартиннің басқаруындағы Атты Гренадерлер полкінен жеңіліске ұшырады. Бұл шайқас осы әскери бөлім үшін, сондай-ақ испандық-американдық тәуелсіздік соғыстарында Сан Мартин үшін алғашқы сынақ болды. Аргентина Тәуелсіздік соғысы кезінде роялистердің бекінісі болған Монтевидео, Хосе Гервасио Артигас тарапынан қоршауға алынған еді. Қала тұрғындары жақын жердегі өзендер бойындағы елді мекендерге шабуыл жасап, азық-түлікпен қамтамасыз етіп отырды. Сан Мартин, Буэнос-Айреске келгеннен кейін полк құрған болатын, роялистік кемелерді Сан-Лоренцоға дейін ұстап келді. Сан-Лоренцоның айналасындағы аймақ кең жазық болғандықтан, полк түнде Сан-Карлос монастырында жасырынып, Сан Мартин мұнарадан майданды және жау кемелерін бақылады. Шабуыл таңертең басталды, гренадерлер жау әскерін қоршауға алу үшін күтпеген қысқасынан шабуыл жасады. Бір колоннаға Сан Мартин, екіншісіне Юсто Герман Бермудес басшылық етті. Сан Мартин аттан құлап, қазаға жуды, бірақ Хуан Баутиста Кабрал мен Хуан Баутиста Байгоррия араласып, оны құтқарды. Роялистер жеңіліске ұшырады, бірақ кейін де бірнеше уақыт бойы ауылдарға шабуылдауын тоқтатпады. Бұл шайқас Сан Мартиннің қазіргі Аргентина аумағындағы жалғыз шайқасы болды. Сан-Лоренцо қаласында шайқасқа арналған тарихи ескерткіштер сақталған және ол Сан-Лоренцо маршында еске алынады.

Кіріспе

Буэнос-Айрес тәуелсіздік үшін соғыста қиын кезеңді бастан өткергенімен, 1812 жылға қарай оның болашағы жақсара бастады. Мануэль Белграноның Парагвай кампаниясындағы және Хуан Хосе Кастеллидің бірінші Жоғарғы Перу кампаниясындағы жеңілістері саяси дағдарыс тудырғанымен, Тукуман шайқасындағы Белграноның жеңісі революцияға жаңа үміт сыйлады, ол Сальта шайқасындағы жеңіспен одан әрі нығая түсті. Мамыр революциясынан бері Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінің астанасы болған Монтевидео, Хосе Рондо бастаған Буэнос-Айрес армиясы және Хосе Гервасио Артигас бастаған Уругвай армиясымен қоршауда болды. Бірақ қала Буэнос-Айрестен өзен флотын сақтап алып, қоршауға қарамастан, Парана және Уругвай өзендерінің жағалауларына шабуыл жасап, жабдықтау жинады. Монтевидео Росарио мен Пунта-Гордадағы қару батареяларын жою үшін флот ұйымдастырды, бірақ Буэнос-Айрес оларды бұзғандықтан, оларға қол жеткізуге мүмкіндік берілмеді, өйткені оларды қорғау мүмкін емес еді. Сан-Лоренцоға шабуыл жасауға ниеттенген роялистік әскерлер әртүрлі өлшемдегі он бір кемеден, екі жүз елу ополченник пен елу теңізшіден тұрды. Олар Паранаға оның саласы – Парана Гуасу өзені арқылы кірді, қарсы желдің салдарынан баяу жылды. Екінші Триумвират Хосе де Сан-Мартинді полковникке дейін көтерді және оған Гренадерлер полкімен бірге оларды қуаттап, шабуылдарды тоқтатуды бұйырды. Сан-Мартин Наполеон соғыстарының әсеріне ішкіріп, полкті Наполеон соғыстарында қолданылатын ең соңғы әскери тәсілдермен оқытты. Сан-Мартин полкті Ретиродан Росариоға, Сан-Педро мен Сан-Николасқа жақын жерге көшті. Ол испандық кемелердің ізінен жүріп, байқаудан қашу үшін түнде жылды. Сан-Мартин бұл әрекетке жүз жиырма адамы болды, олар Росариода Селедонио Эскалада басқаруымен жетпіс ополченникпен күшейтілді. Бұл күшейтуге жиырма екі мерген, отыз атты әскер, кішкентай зеңбірек және пышақпен қаруланған адамдар кірді. Эскалада осы шайқастан бұрын роялистерге қарсы басқа да шаралар жасаған. Сан-Мартин роялистердің Сан-Карлос монастырын тонауға ниеттенгенін біліп, маршқа басымдық берді, осылайша алғашқы болып жетті. Сан-Лоренцоға жүздей роялист қонды, бірақ олардың қолында тек тауық пен қарбыз ғана болды. Халықтың тонау қаупі бар екенін білгендіктен, роялистер келгенге дейін малды алып кетті. Эскалада патриоттық әскердің басым бөлігінен бұрын Сан-Лоренцоға жетті, бірақ Росариоға баратын жолдың шаңы олардың бар екенін көрсетті. Эскалада оларға шабуыл жасады, бірақ олардың кемесі оның зеңбірегінен артық қашықтықта болды, оны қашықтан ұстады. Ол кемеден қашып кеткен парагвайлық тұтқынды тапқаннан кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Парагвайлық роялистік әскердің мөлшері және олардың монастырға үлкен күшпен шабуыл жасау жоспарын, жергілікті ақша онда сақталғанына күмәнданып, жариялады. Олар бірден монастырға шабуыл жасамады, екі далалық зеңбіректі дайындау үшін уақыт қажет болды. Эскалада Сан-Мартинмен бірге қайтып келді және жаңалықты жеткізді. Ретиродан монастырға дейінгі шеру курсант Анхель Пачеконың арқасында бес күнге созылды. Пачеко полк алдында жүріп, эстафеталық позицияларда аттарды алдын ала дайындады. 2 ақпан күні түнде бүкіл әскер сахнаға келді және монастырьдың ішіне жасырынды. Олар артқы есіктен кірді және түнде от жағуға немесе сөйлесуге рұқсат етілмеді. Сан-Мартин монастырь мұнарасынан жауды және майданды монокуляр арқылы зерттеді.

Жауынгерлік алаң

Шайқас қазіргі Сан-Лоренцо, Санта-Фе қаласы орналасқан жерде, Парана өзенінің ең кең ағысы бойында болды. Өзеннің батыс жағалауы биік және тік болғандықтан, табиғи кедергіге айналды, ал кемелер тек адамдар жасаған жолдар арқылы сол жаққа әскер мен жабдық түсіре алды. Соғыс алаңы осы баспалдақ сияқты жолдардың біріне жақын орналасқан, одан кейін шашыраңқы бұталы үлкен жазыққа ұласты. Жақын маңдағы басты ғимарат – Сан-Карлос монастыры өзеннен көп алшақтамады. Бұл жерді артиллериясыз қорғау қиын болды, себебі жазық дала күтпеген шабуылдар жасауға қолайсыздық тудырды. Монастырдан басқа, патриоттар пайдалана алатын табиғи кедергілер болмады. Дегенмен, жазық жер атты әскер маневрлері үшін өте ыңғайлы болды, ал шіркеу мен батыс шатқалы арасындағы қашықтық атты әскер шабуылына жеткілікті кеңдік берді. Роялистер өз әскерлерін өзен арқылы кемелермен қолдауға мүмкіндік алды. Сан-Мартинде қолдау көрсететін теңіз күші немесе жергілікті бекіністер болмағандықтан, кемелерге шабуылдауға шамасы жетпеді. Шағын жол оларға кемелерге өтуге мүмкіндік бергенімен, роялистік күштерді кері шегіну кезінде қиын жағдайға түсіруі мүмкін, ал кемелердің алысқа атқыш қарулары оларды қорғады. Сан-Мартин түні бойы соғыс алаңын зерттеп, операция жоспарын дайындады, сол кезде гранадерлер монастырь ішінде жасырынып отырды.

Шайқас

Гренадиерлер таңертең монастырды тастап, монастырьдың артында өз құрамаларын дайындады. Сан-Мартин мұнараға қайта оралып, таңертеңгі сағат 5:30-да күн шыққанда жаудың кемеден түскенін бақылады. Ол атына мініп, әскерге қысқаша сөз сөйлеп, шайқасқа бет түзеді. Оның стратегиясы – атты әскерін шамамен алтаудан жиырма аттыдан тұратын екі колоннаға бөлу және жауды қоршауға алу үшін күтпеген қысқышпен шабуыл жасау еді. Атты әскер қару қолданбай, тек қылыш пен найзамен шабуылдайтын еді. Оң колоннаны Жюсто Герман Бермудес, ал сол колоннаны Сан-Мартин басқарды. Роялистер екі колоннамен, екі зеңбірекпен, көтерілген тумен және әскери барабаншылармен марш жасады. Атты гранадирлер полкінің кернейі алғаш рет соғыстың басталғанын хабарлады. Сан-Мартиннің колоннасы бірінші болып жауға жетті. Екі зеңбірек пен кемелерден атылған оқтар роялистерді қорғады, бірақ олар қылыш шабуылына тойтарыс бере алмай, шаршы құруға үлкермей, кері шегінуге мәжбүр болды. Күтпеген шабуыл мен атты әскердің жылдамдығы полкке өздерінен екі есе көп санды роялистік әскерді жеңуге мүмкіндік берді. Бермудес пен оның колоннасы шайқасқа қосылғанда, роялистер қарсы тұра алмады және жеңіліп, кемелердің оқ астында дүркіреп шашырап кетті. Сан-Мартин аттан құлағандықтан, Бермудес осы сәтте шабуылға жетекшілік етті. Сан-Мартин өзінің алғашқы шайқас есебінде Эскалада туралы есімдерін атамады, бұл тарихшыларды олар шайқас кезінде монастырда болды деген қорытындыға келтірді. Алайда, қазіргі уақытта олар шайқасқа қатысқан деп есептеледі, себебі роялистердің шайқас есебі және Сан-Мартиннің кейінгі есебі монастырда бар болғаны он екі гранадиер болғанын көрсетеді. Шайқас шамамен он бес минутқа созылды, нәтижесінде қырық роялист қаза тапты, көптегені жарақат алды, соның ішінде Забала да болды. Он төрт патриот-гренадиер шайқаста қаза тапты, ал тағы екеуі жарақаттарынан кейін қайтыс болды. Мануэль Диас Велес шатқалда атынан құлап, қаза тапты және роялистерге түсті. Бермудес тізесінен оқ атып, бірнеше күннен кейін қайтыс болды. Гипполит Бушар ту ұстаушыны өлтіргеннен кейін испан туын тартып алды.

Кабралдың араласуы

Жеңіске қарамастан, қалған роялистік күштерді қуу мүмкін болмады, өйткені Юсто Бермудез басқаратын колонна есептелгеннен артық қашықтыққа жылжыды. Бұл Сан-Мартин колоннасымен кездесуді кешіктірді, оның аты жаудың атысынан өлді, ал аяғы жануардың денесінің астында қалды. Осы факторлар колонналардың кездеспеуіне және көптеген роялистердің қашуына мүмкіндік берді. Роялист, мүмкін, Забаланың өзі, Сан-Мартинды өлтіруге тырысты, ол өлген атының астында қалып, бетіне семсерден жарақат алды, ал қолына оқ тиді. Хуан Баутиста Кабрал мен Хуан Баутиста Байгоррия араласып, Сан-Мартиннің өмірін сақтап қалды. Кабрал құтқару кезінде қаза тапты, ал Сан-Мартин Кабралдың жарақат алғаннан кейін "Бақыттымын, біз жауды жеңдік" дегенін хабарлады. Бұл сөздердің нақты қашан айтылғаны белгісіз, себебі "кейін" деген сөз бірден кейін, шайқас кезінде немесе бірнеше сағаттан кейін Кабралдың қиын жағдайдағы құлдырауы кезінде айтылған болуы мүмкін. Сан-Мартин жақын жердегі ағаш астында шайқас туралы есеп жазды. Фрай Герминьо Гайтан Кабралдың соңғы сөздері оның ана тілі – гуарани тілінде айтылған деп санайды, ал Сан-Мартин де гуарани тілінде сөйлегендіктен, оларды шайқас есебі үшін аударған болар еді. Хуан Баутиста Кабрал көбінесе "сержант Кабрал" деп танылады, бірақ шайқас кезінде ол қатарлы сарбаз болған. Сан-Мартиннің есебінде ол "гренадер Хуан Б. Кабрал" деп аталады, және Бартоломе Митре, Герминьо Гайтан, Герардо Бра және Норберто Галассо сияқты тарихшылар осы пікірді қолдайды. Митре Кабралдың қаза болғаннан кейін шенді жоғарылатқанын айтады, бірақ оны растайтын құжаттар жоқ.

Салдары

Сан-Лоренцо шайқасы Аргентина тарихында Аргентинаның тәуелсіздігі үшін маңызды шайқас ретінде танылғанымен, бұл қақтығысқа әскери тұрғысынан елеулі әсер етпеді. Шайқастың танымалдылығының көп бөлігі Сан-Мартиннің оған қатысқандығымен байланысты, себебі қатысқан күштердің мөлшері мен қақтығыстың ұзақтығы оны толыққанды шайқас емес, әскери операция деп қарастыруға негіз болды және ол Аргентинаның Тәуелсіздік соғысының барысына ықпал етпеді. Бұл жеңіс роялистік кемелердің келесі шабуылдарын тоқтатуға көмектеспеді, өйткені 1813 жылдың 18 тамызында Тигреде және 22 тамызында Сан-Фернандода жаңа шабуылдар орын алды. Уильям Браун келесі жылы роялистердің теңіздегі басымдығын жойды. Сан-Мартин кепілдерді алған жоқ немесе сыйақы талап еткен жоқ, керісінше, өзінің адамына одан әрі қақтығыстардан аулақ болуға және роялистермен бейбіт қарым-қатынас орнатуға тырысуға бұйрық берді. Забала жараланған әскерлеріне көмек сұрады, Сан-Мартин оған көмек көрсетті және Забаланы мол таңғы асқа шақырды, ол шақыруды қабылдады. Сан-Мартин Наполеон соғыстарында кең таралған жаңа ағартушылық идеялардың испандық әскерилерге әсер еткенін білді және Забалаға абсолютизмді қорғаудың дұрыс емес себеп екеніне көндіруді жоспарлады. Ол мұндайда сәтті болды, өйткені Забала Сан-Мартиннің басшылығымен Мендосадағы әкімшілік кезінде патриоттар қатарына қосылды. Банда Ориенталдағы халықтық қарсылықтың көшбасшысы Хосе Гервасио Артигас Сан-Мартинді жеңісімен құттықтау үшін Сан-Лоренцоға өкіл жіберді. Сан-Мартин Джон Периш Робертсонмен де кездесті, ол Британияға шайқас туралы мәлімет берді.

Мұра

Аргентинада бұл шайқасқа арналған көптеген ескерткіштер мен атаулы орындар бар, оның ішінде Үлкен Росариодағы үш қала: Пуэрто-Генерал Сан-Мартин, Капитан Бермудес және Гранадеро Байгоррия тиісінше Хосе де Сан-Мартин, Хусто Герман Бермудес және Хуан Баутиста Байгоррияның есімдерімен аталады, олардың барлығы шайқасқа қатысқан. Чако провинциясындағы Саржанто Кабрал департаменті Хуан Баутиста Кабралдың есімімен аталады, бірақ ол сипатталғандай сержант болмаған. Шайқасқа көрсетілген ең танымал құрмет – Сан-Лоренцо-де-Алмагро футбол клубының аты, ол шайқас пен Әулие Лоренс есімдерін алып келген. Сан-Лоренцо қаласы шайқас орнын және оған арналған тарихи кешенді сақтайды. Сан-Карлос монастыры әлі де жұмыс істеп тұрған монастырь, бірақ оның ғимараттарының бір бөлігін мұражайға айналдырды. Онда Сан-Мартиннің камерасы, жарақат алған сарбаздарды емдеуге арналған бөлме, қаза тапқан сарбаздардың күлдік урналары, сондай-ақ «Сан-Лоренцо жорығына» және монастырь тарихына қатысты басқа да заттар сақталған. Сан-Лоренцо қаласының мэрі 2008 жылы Аргентина Қарулы күштерімен келісімге келді, онда Атты гренадерлер полкі осы орында тұрақты түрде орналасатын болды. Шайқас алаңы «Даңқ алаңы» деп белгілі және ол 1913 жылғы 20 мамырда президент Роке Саенс Пеньяның бұйрығымен саябаққа айналдырылды. Мұнда жеңістің екі символдық қанаты, мәңгілік от және шайқаста қаза тапқан 16 патриот сарбазға арналған тоғыз ескерткіш орнатылған. Ескерткіштер сол сарбаздардың тоғыз шығу тегіне арналған: Аргентинаның Корриентес, Сантьяго-дель-Эстеро, Ла-Риоха, Кордова, Сан-Луис және Буэнос-Айрес провинциялары, сондай-ақ Чили, Франция және Уругвай. Уругвай шайқас кезінде болмағанмен, Банда Ориентал провинциясы қазіргі Уругвайдың алдағысы болып саналады. Сан-Мартин шайқас туралы есеп жазған тас қарағай (Pinus pinea) «Тарихи қарағай» деп аталады және оның жасы екі жүз жылдан асып кетуі мүмкін деп есептеледі. Монастырь, шайқас алаңы және Тарихи қарағай 1940 жылғы 24 қыркүйекте 12.648 заңмен Аргентинаның ұлттық тарихи ескерткіштері деп жарияланды. Тарихи қарағай 1946 жылғы 3.038 жарлығымен «Тарихи ағаш» деп жарияланды.

Әндер

Сан-Лоренцо шайқасы – Сан-Лоренцо шеруінің тақырыбы. Әскери шеруді 1901 жылғы ақпанда Каетано Альберто Сильва, Селестино Пераның ұсынысы бойынша жазды. Ол алғаш рет 1902 жылғы 30 қазанда Росариодағы генерал Сан-Мартин ескерткішінің ашылуында ресми түрде орындалды. Әннің сөзін профессор Карлос Хавьер Бениелли 1908 жылы жазған. Бұл шеру басқа елдерде де танымал болды және Аргентинаның британдық қоғамдық кеңесінің мәліметінше, Еуропадағы ең жақсы бес әскери шерудің бірі деп есептеледі. Уругвай, Бразилия және Польшаның әскери оркестрлері оны өздерінің музыкалық репертуарына қосты. Аргентина туы туралы "Ми бандера" ("Менің туым") шеруінде де шайқасқа қысқаша сілтеме бар. Дегенмен, шеруде тарихи қателік бар: "Осы ту бір күні шайқас ортасында жеңіске жетіп, абырой мен ерлікпен Сан-Лоренцоға мәңгілікке аттанды". Бұл дұрыс емес, өйткені Аргентинаның қазіргі туы 1814 немесе 1815 жылға дейін кеңінен қолданылмады. Салта шайқасы – Аргентинаның тәуелсіздік соғысының қазіргі Аргентина аумағында Аргентинаның қазіргі туы астында өткен жалғыз қақтығысы. Сан-Мартин ұлттық институты ауызша дәстүр бойынша Сан-Лоренцо гранадерлері операция кезінде ешқандай туды қолданбағанын мәлімдейді.