Кіріспе

Ороферн Никефор (грекше: Oρoφέρνης Nικηφόρoς, сондай-ақ Олоферн деп те аталады) — Антиох III Ұлы Антиохтың қызы Антиохис есімді әйелінің Митридат есімді баласы бар екенін көрсету үшін құрған екі ұлының бірі болды, себебі ол бала туа алмады (екіншісі Ариарат есімді болды). Бірақ ол кейін Митридатты дүниеге әкеліп, күйеуіне жалған ұлдары туралы айтты. Олар мұрагерлік дауды болдырмау үшін Рим мен Ионияға жіберілді. Ариарат V деп аталған заңды ұлы 163 жылы әкесінің орнын басты. Бірнеше жылдан кейін Ороферн Сириядағы Селевкид империясының патшасы болған Димитрий I Сотердің көмегімен оны тақтан құлатты. Ороферннің билігі қысқа ғана болды. Римдіктер Ариарат V-ті қайтадан билікке келтірді.

Ороферн туралы біздің мәліметтеріміз Юстин, Диодор Сицилий және Полибийдің еңбектерінен жеткен, олардың шығармалары фрагменттер түрінде сақталған. Сондықтан бұл ақпарат толық емес. Апиан мен Зонарада да Ороферн туралы қысқаша мәліметтер бар. Юстин айтуынша, Ариарат V Димитрий I-нің қарындасымен үйленгісі келмегендіктен, Димитрий I оны жалбарынып келген Орофернді қабылдап, Каппадокия тағына талапкерлігін қолдады. Димитрий көршілеріне қарсы соғыс арқылы өз патшалығын кеңейтіп, билігін арттыруды қалады. Алайда Ороферн Антиохия халқымен бірге оны елден қууды жоспарлады. Қастандық ашыққа шықты. Димитрий оның өмірін сақтап, Ариарат V-ке қарсы соғысты жалғастыруға мүмкіндік берді. Ол оны тұтқынға алып, өз патшалығындағы Селевкияда түрмеге қамады. Антиохия халқы көтеріліс көтерді. Димитрий оларға шабуыл жасады, бірақ Мысырдың Птолемей VI патшасы, Пергам патшасы Аттал II және Ариарат V оларды қолдады. Олар Антиох V-тің інісі екенін айту үшін жас Баласты жіберді. Олар оны Александр деп атады (Александр Баласқа қараңыз). Халық оған сенді. Ол Димитрийді жеңіп, шайқаста қаза тапты. Юстин Ариарат V-тің биліктен шеттетілуі туралы айтпады. Бұл Ливийдің «Периохеясында» жазылған, онда 47-кітапқа жазылған жазбада: «Каппадокия патшасы Ариарат, ол Димитрий патшасының бастамасымен және әскерлерімен өз патшалығынан қуылды» делінген.

Аппиан Димитрийдің Ариарат V-ті биліктен алып тастап, Каппадокия тағын Олофернге бергенін, ол Димитрийге 1000 талант бергенін жазды. Диодор Сицилий Ороферннің Ариарат V-ті құлатқанын, бірақ халықтың қолдауын алуға тырыспағанын айтады. Ол ақшаны мәжбүрлеп жинады, көптеген адамдарды өлімге жіберді. Ол Тимофейге 50 талант, Димитрийге 70 талант сыйлады, сонымен қатар оған 600 талант төледі және әлі де 400 талант берешегі бар (бұл, мүмкін, Ариаратты құлату үшін Димитрийге төлеген ақша). Ол барлық азаматтарынан айып талап ете бастады және «ең қадірлі» адамдардың мүліктерін тартып алды. Осы кезде Димитрийге қарсы шығу үшін Баласты (Диодор оның есімін атаған жоқ, тек Антиох V-ке ұқсайтын жас жігіт екенін ғана айтады) жіберді. Бұл жазбада ол Смирнадан келген және оны Ариарат V-тің қуылғанына ренжіді және Димитрийді тежеуге себептері болған Аттал II жіберген. Ол оған патшалық белгілерін беріп, Димитриймен дауласқан және оған Атталдың әкесі Евмен II көмек көрсеткен Киликиялық Зенофанға жіберді. Бұл кісі жас жігіттің әкесінің тағын қайтарып алғысы келетінін жариялады.

Полибийдің есебі бойынша, Ариарат V Римге б.з.д. 158 жылы келді. Б.з.д. 157 жылы консул болған Секст Юлий Цезарь мен Луций Аврелий Орест қызметке кіргеннен кейін ол лоббилік әрекеттер жасады. Ол және оның серіктері қиын жағдайын көрсету үшін қарапайым киінді. Мильтиад Димитрийдің елшісі ретінде келіп, Димитрийді қорғап, Ариаратқа қарсы сөйледі. Ороферн Тимофей мен Диоген бастаған делегацияны жіберіп, Ороферннің ісіне қолдау білдірді және Ариарат V-ті айыптады. Олар Римге бағышталған тәж әкелді, бұл Римге адалдықты білдірудің жолы болды және Каппадокияның Риммен одақтастығын жаңартуды сұрады. Бұл делегацияның лоббисі көбірек әсер қалдырды, өйткені олар Ариараттан көп болды, олар өркендеген көрінді және шындықты елемеді. Жалғандықты жоққа шығаратын ешкім болмағандықтан, ол күнді жеңіп алды. Бірақ басқа бір үзіндіде Полибий Ариобарзанның қайтадан билікке келгенін және Италиядан кеткенін жазды. Ороферн мен Теотим бұл үшін бірін-бірін кінәлады. Басқа бір үзіндіде ол Ариаратты Ороферн «Димитрий патшасының көмегімен» қуғанын және «Атталдың көмегімен» тағын қайтарып алғанын айтады. Ол сондай-ақ Аттал ағасы Эуменді алмастырғаннан кейін, оның саясаты Ариаратты патшалығына қайтару болды. «Периохеяда» Ариарат V-тің Каппадокияның жалғыз билеушісі ретінде қайтадан билікке келгені туралы айтылған: «Каппадокия патшасы Ариаратты Сенат қайтадан билікке келтірді». Полибий мен Диодор Сицилийден айырмасы, Аппиан римдіктердің «Ариарат пен Ороферн екеуі де бірге билік етуі керек деп шешкенін» жазды. Полибийдің айтуынша, Ариарат V 163 жылы таққа отырғаннан кейін Риммен «бұрынғы одақты жаңарту» үшін Римге елшілер жіберді. Бұл «Периохеяда» да жазылған. Полибий Ороферн патшалықты ұзақ уақытқа сақтамағанын жазды. Ол Ороферн Каппадокияның дәстүрлі әдет-ғұрыптарын жек көріп, «Ионияның мәдениетсіз әдеттерін енгізгенін» айтты. Ол ақшаға құмарлықтың құрбаны болды және өмірін осы үшін құрбан етті. Афиней бұл пікірге қосылды, Ороферн енгізген Иониялық сәнділікті жасанды деп санады. Полибий Ороферн көп ақша жинап, «жаман күнге» деп Приен қаласында 400 талант сақтағанын жазды. Кейін қала осы ақшаны қайтарды. Басқа бір үзіндіде ол Ариарат V-тің қайтадан билікке келгеннен кейін, ақша патшалыққа тиесілі деп ойлап, Приеннен оны қайтаруын сұрағанын айтады. Қала Ороферн тірі болғанда ешкімге бергісі келмеді. Ариарат оның аумағын жойды. Приен, Римге елшілер жібергеннен кейін, римдіктерге шағымданды, бірақ олар оған құлақ қоймады. Полибий: «Приендіктер осы үлкен сомаға үлкен үміт арнады, бірақ нәтижесі кері болды. Олар ақшаны Орофернге қайтарды және осы ақшаның арқасында Ариарат патшасынан көп зиян шекті» деді. Диодор Сицилийдің айтуынша, Ороферннің жағдайы нашарлағанда, ол әскерлеріне жалақы төлеу туралы алаңдады және көтеріліс болуінен қорқады. Ақшасы болмағандықтан, ол қасиетті деп есептелген Зевс храмын тонап, жалақыны төледі. Бүгінде Ороферн ең белгілісі — 1915 жылы грек ақыны Константин П. Кавафис жазған өлең. Приенде табылған тетрадрахма туралы ойланып, ақын Ороферннің өмірі мен оқиғалары туралы жазды.