Рим империясындағы христиандарға қарсы қудалау (303–313 жж.)

Кіріспе

Рим империясындағы христиандарды қудалау (303–313)

Диоклетиандық немесе Ұлы қудалау – Рим империясындағы христиандарға қарсы соңғы және ең қатыгез қудалау болды. 303 жылы императорлар Диоклетиан, Максимиан, Галерий және Констанций христиандардың заңдық құқықтарын жойып, дәстүрлі діни тәжірибелерді сақтауды талап ететін бірқатар жарлықтар шығарды. Кейінгі жарлықтар дін қызметкерлеріне бағытталды және барлық тұрғындарды құдайларға құрбандық шалуға бұйрық беріп, жалпы құрбандық шалуды талап етті. Қудалау империяның әр аймағында әртүрлі қарқынмен жүрді: Галлия мен Британияда ең әлсізі болды, онда тек бірінші жарлық қолданылды, ал Шығыс провинцияларында ең күштісі болды. Қудалау заңдары әртүрлі императорлар (311 жылы Сердика жарлығымен) әртүрлі уақытта жойылды, бірақ Константин мен Лицинийдің 313 жылғы Милан жарлығы дәстүрлі түрде қудалаудың аяқталуын белгіледі. Империяда христиандарға үнемі жергілікті дискриминация жасалған, бірақ Диоклетианнан бұрынғы императорлар діни топқа қарсы жалпы заңдар шығаруға тартынған. 250 жылдары Деций мен Валерианның билігінде римдік азаматтар, соның ішінде христиандар римдік құдайларға құрбандық шалуға мәжбүр болды немесе түрмеге қамалып, өлім жазасына кесілді, бірақ бұл жарлықтар христиан дініне нақты шабуыл жасау мақсатымен шығарылған деген дәлел жоқ. 260 жылы Галлиеннің билікке келуінен кейін бұл заңдар күшін жойды. Диоклетианның 284 жылы билікке келуі императордың христиан дініне деген бейжайлығын бірден өзгерте қоймады, бірақ ол діни азшылықтарға қатысты ресми көзқарастың біртіндеп өзгеруін білдірді. Өзінің билігінің алғашқы он бес жылында Диоклетиан армияны христиандардан тазартып, манихейлерді өлімге кесті және өзін христиандыққа қарсы оппозициямен қоршады. Диоклетианның белсенді үкіметке деген бейімділігі және өзінің бұрынғы Рим даңқын қалпына келтіруші ретіндегі бейнесі Рим тарихындағы ең кең таралған қудалауды болжады. 302 жылдың қысында Галерий Диоклетианды христиандарға қарсы жалпы қудалауды бастауға шақырды. Диоклетиан күдікпен қарады және Дидимадағы оракулдан кеңес сұрады. Оракулдың жауабы Галерийдің ұстанымын қолдайтын ретінде қабылданып, 303 жылдың 23 ақпанында жалпы қудалау жарияланды. Қудалау саясаты империяның әр аймағында әртүрлі қарқынмен жүрді. Галерий мен Диоклетиан жанкешті қудалаушылар болса, Констанций құлшыныс танытпады. Кейінгі қудалау жарлықтары, соның ішінде жалпы құрбандық шалуға шақырулар оның иелігінде қолданылмады. 306 жылы оның ұлы Константин императорлық билікті алғаннан кейін христиандардың толыққанды заңдық теңдігін қалпына келтіріп, қудалау кезінде тартып алынған мүлікті қайтарды. 306 жылы Италияда Максенций билікті басып алып, Максимианның ізбасары Северусті биліктен қудырып, толық діни төзімділікті уәделеді. 311 жылы Галерий Шығыста қудалауды тоқтатты, бірақ оны оның орнын басушысы Максимин Мысыр, Палестина және Кіші Азияда қайта бастады. Константин мен Лициний, Севердің ізбасары, 313 жылы Милан жарлығына қол қойды, ол Галерий жарлығынан гөрі христиан дінін кеңінен қабылдауды ұсынды. 313 жылы Лициний Максиминды биліктен қудырып, Шығыстағы қудалауды тоқтатты. Қудалау шіркеудің өсуін тоқтата алмады. 324 жылы Константин империяның жалғыз билеушісі болды, ал христиан діні оның сүйікті дініне айналды. Қудалау көптеген христиандарды өлімге, азапқа, түрмеге қамауға немесе жер аударылуға ұшыратса да, империядағы христиандардың көп бөлігі жазадан құтылды. Алайда, қудалау көптеген шіркеулерді император билігіне мойынсұнғандар мен «таза» қалғандар арасында бөліп тастады. Солтүстік Африкадағы донатистер мен Мысырдағы мелитийлер сияқты кейбір жіктер қудалаудан кейін де ұзақ уақыт бойы сақталды. Донатистер 411 жылдан кейін ғана шіркеумен келісімге келді. Кейбір тарихшылар христиандар қудалау кезеңінен кейінгі ғасырларда «шехидтер культін» құрып, қудалаудың қатыгездігін асыра көрсеткенін санайды. Бұл тұжырымға қарсы тұрып, басқа тарихшылар тарихи және археологиялық деректерге сүйене отырып, мұндай пікірдің дұрыс еместігін дәлелдейді. Христиандық есептер Ағартушылық дәуірінде және одан кейін, әсіресе Эдвард Гиббонның сынға ұшырады. Бұл сол кезеңдегі саяси антиклерикалық және секулярлық сипатқа байланысты болуы мүмкін. Қазіргі тарихшылар, мысалы Г.Е.М. де Сте. Круа, христиандық дереккөздер Диоклетиандық қудалаудың ауқымын асыра көрсеткенін анықтауға тырысты, бірақ пікірталас жалғасуда.

The Diocletianic or Great Persecution was the last and most severe persecution of Christians in the Roman Empire. In 303, the emperors Diocletian, Maximian, Galerius, and Constantius issued a series of edicts rescinding Christians' legal rights and demanding that they comply with traditional religious practices. Later edicts targeted the clergy and demanded universal sacrifice, ordering all inhabitants to sacrifice to the gods. The persecution varied in intensity across the empire—weakest in Gaul and Britain, where only the first edict was applied, and strongest in the Eastern provinces. Persecutory laws were nullified by different emperors (Galerius with the Edict of Serdica in 311) at different times, but Constantine and Licinius' Edict of Milan in 313 has traditionally marked the end of the persecution. Christians had been subject to intermittent local discrimination in the empire, but emperors prior to Diocletian were reluctant to issue general laws against the religious group. In the 250s, under the reigns of Decius and Valerian, Roman subjects including Christians were compelled to sacrifice to Roman gods or face imprisonment and execution, but there is no evidence that these edicts were specifically intended to attack Christianity. After Gallienus's accession in 260, these laws went into abeyance. Diocletian's assumption of power in 284 did not mark an immediate reversal of imperial inattention to Christianity, but it did herald a gradual shift in official attitudes toward religious minorities. In the first fifteen years of his rule, Diocletian purged the army of Christians, condemned Manicheans to death, and surrounded himself with public opponents of Christianity. Diocletian's preference for activist government, combined with his self image as a restorer of past Roman glory, foreboded the most pervasive persecution in Roman history. In the winter of 302, Galerius urged Diocletian to begin a general persecution of the Christians. Diocletian was wary and asked the oracle at Didyma for guidance. The oracle's reply was read as an endorsement of Galerius's position, and a general persecution was called on February 23, 303. Persecutory policies varied in intensity across the empire. Whereas Galerius and Diocletian were avid persecutors, Constantius was unenthusiastic. Later persecutory edicts, including the calls for universal sacrifice, were not applied in his domain. His son, Constantine, on taking the imperial office in 306, restored Christians to full legal equality and returned property that had been confiscated during the persecution. In Italy in 306, the usurper Maxentius ousted Maximian's successor Severus, promising full religious toleration. Galerius ended the persecution in the East in 311, but it was resumed in Egypt, Palestine, and Asia Minor by his successor, Maximinus. Constantine and Licinius, Severus's successor, signed the Edict of Milan in 313, which offered a more comprehensive acceptance of Christianity than Galerius's edict had provided. Licinius ousted Maximinus in 313, bringing an end to persecution in the East. The persecution failed to check the rise of the Church. By 324, Constantine was sole ruler of the empire, and Christianity had become his favored religion. Although the persecution resulted in death, torture, imprisonment, or dislocation for many Christians, most of the empire's Christians avoided punishment. The persecution did, however, cause many churches to split between those who had complied with imperial authority (the traditores), and those who had remained "pure". Certain schisms, like those of the Donatists in North Africa and the Melitians in Egypt, persisted long after the persecutions. The Donatists would not be reconciled to the Church until after 411. Some historians consider that, in the centuries that followed the persecutory era, Christians created a "cult of the martyrs" and exaggerated the barbarity of the persecutions. Other historians using texts and archeological evidence from the period assert that this position is in error. Christian accounts were criticized during the Enlightenment and afterwards, most notably by Edward Gibbon. This can be attributed to the political anticlerical and secular tenor of that period. Modern historians, such as G. E. M. de Ste. Croix, have attempted to determine whether Christian sources exaggerated the scope of the Diocletianic persecution, but disagreements continue.

Бұрынғы қуғын-сүргіндер

Константиннің тұсында христиан діні алғаш пайда болғаннан бастап, заңдастырылғанға дейін Рим мемлекетінің көзінде заңсыз дін болды. Алғашқы екі ғасыр бойы христиан діні мен оның ұстанымдарын халық жек көрді. Христиандар әрқашан күдік тудырып, қоғамдық өмірден қашып жүрді. Алғашқы қуғын-сүргінді ресми билік емес, халықтың ашуы туғызды. Лионда 177 жылы азаматтық биліктің араласуы ғана христиандарды үйлерінен сүйреп шығарып, ұрып өлтіруден сақтап қалды. Дәстүрлі діндердің ізбасарлары үшін христиандар ерекше жандар еді: олар римдік те емес, варвар да емес. Олардың іс-әрекеттері дәстүрлі әдеп-ғұрыпқа үлкен қауіп төндірді. Христиандар қоғамдық мерекелерге қатыспады, императорға табынудан бас тартты, мемлекеттік лауазымдарды атқарудан жалтарды және ежелгі дәстүрлерді ашық сынады. Дінгерлікке өткендер отбасыларды бөліп тастады: Юстин Мартир, бір мәсіхші әйелін тастаған күйеуі туралы, ал Тертуллиан христиан болған балаларының мұрадан айырылғаны туралы айтады. Римдіктердің дәстүрлі діні Рим қоғамы мен мемлекетінің бір бөлігіне айналған, бірақ христиандар оның сақтаушысы болмады. Тацит айтқандай, христиандар "адамзатқа деген жек көрушілік" (odium generis humani) танытты. Сенімсіздер арасында христиандар революциялық мақсаттармен қара сиқырды қолданады, инцест пен каннибализм жасайды деп есептелді. Дегенмен, христиан дінінің алғашқы екі ғасырында императорлардың бірі де осы дінге немесе шіркеуіне қарсы жалпы заң шығармады. Бұл қуғын-сүргіндер жергілікті билік өкілдерінің басшылығымен жүргізілді. 111 жылы Понт (Битиния) қаласында Плиний, 156 жылы Смирнада және 180 жылы Карфаген маңындағы Сциллиде проконсул, ал 177 жылы Лионда провинциялық губернатор болды. 64 жылы өртке қатысы бар деген айыппен император Нерон христиандарды өлімге кескен кезде, бұл оқиға тек Рим қаласының шегінде болды. Бұл алғашқы қуғын-сүргіндер, әрине, зорлықпен жүргізілді, бірақ олар сирек, қысқа және шектеулі болды. Олар христиан дініне жалпы қауіп төндірмеді. Алайда, ресми биліктің қас-қабағы шығып, мемлекеттік мәжбүрлеудің қаупі христиандардың санасында үлкен орын алды. 3 ғасырда жағдай өзгерді. Императорлар белсендірек болды, ал үкімет қызметкерлері халықтың қалауын қанағаттандырудың орнына, христиандарды белсенді түрде қуғындады. Христиан діні де өзгерді. Енді оның ұстанушылары "наразылықты қозғайтын төменгі топтардың" өкілдері емес еді; кейбір христиандар бай немесе жоғары сыныптан шыққан. Ориген шамамен 248 жылы "иманға келген көптеген адамдар, тіпті байлар мен құрметті адамдар, сондай-ақ жоғары мәртебелі және әдемі әйелдер" туралы жазды. Ресми биліктің реакциясы қатаңдады. 202 жылы, Historia Augusta мәліметінше, сенімділігі күмәнді 4 ғасырлық тарих бойынша, Септимий Север (193–211 жылдары билеген) яһудилікке немесе христиандыққа ауысуға тыйым салатын жалпы жарлық шығарды. Максимин (235–238 жылдары билеген) христиан басшыларын нысанаға алды. Деций (249–251 жылдары билеген) сенімге қолдау көрсетуді талап етіп, империяның барлық тұрғындары құдайларға құрбандық шалуға, құрбандық етін жеуге және осы әрекеттерге куәлік беруге тиіс деп жариялады. Христиандар мойынсұнбайтындығымен көзге түсті. Рим епискобы Фабиан, Антиохия епискобы Бабилас сияқты шіркеу басшылары тұтқындалып, сотталып, өлім жазасына кесілді, сондай-ақ Смирналық Пионий сияқты христиан шіркеуінің мүшелері де жазаланды. Ориген қуғын-сүргін кезінде азапталды және бір жылдан кейін алған жарақаттарынан қайтыс болды. Децийдің қуғын-сүргіні шіркеу үшін ауыр соққы болды. Карфагенде жаппай діннен бас тартушылық болды. Смирнада епископ Евктемон құрбандық шалып, басқаларды да солай етуге шақырды. Шіркеудің көп бөлігі қалаларда орналасқандықтан, шіркеу иерархиясын анықтау, оқшаулау және жою оңай болуы керек еді. Бірақ олай болмады. 251 жылдың маусымында Деций шайқаста қаза тауып, қуғын-сүргінді аяқтамай кетті. Оның қуғын-сүргіні тағы алты жылға тоқтатылмады, бұл кейбір шіркеу қызметтерін қайта бастауға мүмкіндік берді. Децийдің досы Валериан 253 жылы императорлық билікті иеленді. Алғашында ол христиандарға "өте мейірімді" адам ретінде қараса да, көп ұзамай оның іс-әрекеті керісінше екенін көрсетті. 257 жылдың шілдесінде ол қуғын-сүргін жарлығын шығарды. Христиандық дінді ұстанғандары үшін христиандар жер аударылуға немесе кенішке жіберілуге жазаланды. 258 жылдың тамызында ол жазаны өлім жазасына ауыстырған екінші жарлық шығарды. Бұл қуғын-сүргін 260 жылдың маусымында Валериан шайқаста тұтқынға алынғанда тоқтап қалды. Оның ұлы Галлиен (260–268 жылдары билеген) қуғын-сүргінді тоқтатып, шамамен 40 жылға ресми санкциялардан босатылған кезеңді басталды, оны Евсевий "шіркеудің кішкентай тыныштығы" деп мақтады. Бұл тыныштық, кейдегі, оқшау қуғын-сүргіндерден басқа, бұзылмады, дей тұрғанмен, Диоклетиан император болғанға дейін сақталды.

From its first appearance to its legalization under Constantine, Christianity was an illegal religion in the eyes of the Roman state. For the first two centuries of its existence, Christianity and its practitioners were unpopular with the people at large. Christians were always suspect, and who shied away from the public sphere. It was popular hostility—the anger of the crowd—which drove the earliest persecutions, not official action. In Lyon in 177, it was only the intervention of civil authorities that stopped a pagan mob from dragging Christians from their houses and beating them to death. To the followers of the traditional cults, Christians were odd creatures: not quite Roman but not quite barbarian either. Their practices were deeply threatening to traditional mores. Christians rejected public festivals, refused to take part in the imperial cult, avoided public office, and publicly criticized ancient traditions. Conversions tore families apart: Justin Martyr tells of a pagan husband who denounced his Christian wife, and Tertullian tells of children disinherited for becoming Christians. Traditional Roman religion was inextricably interwoven into the fabric of Roman society and state, but Christians refused to observe its practices. In the words of Tacitus, Christians showed "hatred of the human race" (odium generis humani). Among the more credulous, Christians were thought to use black magic in pursuit of revolutionary aims and to practise incest and cannibalism. Nonetheless, for the first two centuries of the Christian era, no emperor issued general laws against the faith or its Church. These persecutions were carried out under the authority of local government officials. At Bithynia–Pontus in 111, it was Pliny; at Smyrna in 156 and Scilli near Carthage in 180, it was the proconsul; at Lyon in 177, it was the provincial governor. When Emperor Nero executed Christians for their alleged involvement in the fire of 64, it was a purely local affair; it did not spread beyond the city limits of Rome. These early persecutions were certainly violent, but they were sporadic, brief and limited in extent. They were of limited threat to Christianity as a whole. The very capriciousness of official action, however, made the threat of state coercion loom large in the Christian imagination. In the 3rd century, the pattern changed. Emperors became more active, and government officials began to actively pursue Christians rather than merely to respond to the will of the crowd. Christianity also changed. No longer were its practitioners merely "the lower orders fomenting discontent"; some Christians were now rich or from the upper classes. Origen, writing at about 248, tells of "the multitude of people coming in to the faith, even rich men and persons in positions of honour and ladies of high refinement and birth." Official reaction grew firmer. In 202, according to the Historia Augusta, a 4th century history of dubious reliability, Septimius Severus (r. 193–211) issued a general rescript forbidding conversion to either Judaism or Christianity. Maximin (r. 235–238) targeted Christian leaders. Decius (r. 249–251), demanding a show of support for the faith, proclaimed that all inhabitants of the empire must sacrifice to the gods, eat sacrificial meat, and testify to these acts. Christians were obstinate in their non compliance. Church leaders, like Fabian, bishop of Rome, and Babylas, bishop of Antioch, were arrested, tried and executed, as were certain members of the Christian laity, like Pionius of Smyrna. Origen was tortured during the persecution and died about a year after from the resulting injuries. The Decian persecution was a grave blow to the Church. At Carthage, there was mass apostasy (renunciation of the faith). At Smyrna, the bishop Euctemon sacrificed and encouraged others to do the same. Because the Church was largely urban, it should have been easy to identify, isolate and destroy the Church hierarchy. This did not happen. In June 251, Decius died in battle, leaving his persecution incomplete. His persecutions were not followed up for another six years, allowing some Church functions to resume. Valerian, Decius's friend, took up the imperial mantle in 253. Though he was at first thought of as "exceptionally friendly" towards the Christians, his actions soon showed otherwise. In July 257, he issued a persecutory edict. As punishment for following the Christian faith, Christians were to face exile or condemnation to the mines. In August 258, he issued a second edict, making the punishment death. This persecution stalled in June 260, when Valerian was captured in battle. His son Gallienus (r. 260–268), ended the persecution and inaugurated nearly 40 years of freedom from official sanctions, praised by Eusebius as the "little peace of the Church". The peace was undisturbed, save for occasional, isolated persecutions, until Diocletian became emperor.

Британия мен Галлия

Дереккөздер Констанцийдың билігіндегі қуғын-сүргіннің көлемі туралы келіспейді, бірақ барлығы оны өте шектеулі деп сипаттайды. Лактанций шіркеу ғимараттарының қирауы ең үлкен зиян екенін айтады. Евсевий өзінің «Шіркеу тарихы» мен «Константин өмірі» еңбектерінде шіркеулердің қиратылмағанын нақты айтады, бірақ «Палестина шейіттері» кітабында Галлияны қуғын-сүргіннің салдарынан зардап шеккен аймақ деп көрсетеді. Бір топ епископтар «Галлия қорғалған» (immunis est Gallia) деп мәлімдеді. Ұлыбританияның тұңғыш христиан шейіті Сент-Албанның өлімі бұл кезеңге жатқызылған, бірақ қазіргі тарихшылардың көпшілігі оны Септимий Севердің билігімен байланыстырады. Екінші, үшінші және төртінші бұйрықтар Батыста мүлдем орындалмағандай көрінеді. Констанцийдің салыстырмалы түрде төзімді саясаты тетрархиялық тартыстардың нәтижесі болуы мүмкін; ахирде, қуғын-сүргін Шығыс императорларының, Батыс императорларының емес, жобасы болды.

Африка

Констанцийдің тұсында қуғын-сүргін салыстырмалы түрде жеңіл болғанмен, Максимианның билігінде қуғын-сүргіннің күшіне күмән жоқ. Оның салдары Римде, Сицилияда, Испанияда және Африкада тіркелді. Шындығында, Максимиан Африкада жарлықтың ерекше қатаң орындалуын ынталандырды. Африканың саяси элитасы қуғын-сүргін толық орындалуын талап етті, ал Африканың христиандары, әсіресе Нумидияда, оларға қарсы тұруда дайын тұрды. Нумидиялықтар үшін жазбаларды тапсыру – қатты діннен тайып кету еді. Африка ұзақ жылдар бойы Шейіт шіркеуіне мекен болды – Африкада шейіттер дін қызметкерлерінен гөрі көп діни құқыққа ие болды – және христиандықтың ерекше кешірімсіз, фанатикалық және заңға сүйенетін түрін қабылдады. Батысқа шейіттіктердің көп бөлігін Африка сыйлады. Африка Ұлы қуғынға дейінгі жылдары да шейіттер шығарды. 298 жылы Тебессадағы Максимилиан әскери тәртіпке бағынбағаны үшін сотталды; 298 жылы Мавретанияда сарбаз Марцелл армиялық сыйлығынан бас тартып, киімін жұрт алдында шешті. Қуғын-сүргін басталғаннан кейін, мемлекеттік билік өкілдері өздерінің билігін көрсетуге құштар болды. Африканың проконсулы Ануллин жарлықты кеңейтіп, христиандардың жазбалары мен шіркеулерін жоюмен қатар, үкімет христиандарды құдайларға құрбандық шалуға мәжбүрлеу керек деп шешті. 303 жылы жаз не күз айларында Нумидияда губернатор Валерий Флор "тозақ отын жағу күндерін" жариялады; христиандар құрбандық шалатын немесе өмірін жоғалтатын. Жоғарыда аталғандардан басқа, африкалық шейіттерге Сатурнин және Абитина шейіттері, 304 жылдың 12 ақпанында Карфагенде шейіт болған тағы бір топ, сондай-ақ Милевистің (Мила, Алжир) шейіттері де кіреді. Африкадағы қуғын-сүргін Доннатизмнің дамуына себеп болды, бұл Рим үкіметімен немесе жазбаларды әйгілі билік өкілдеріне тапсырған епископтармен (традиторлармен) ешқандай келісім жасауға тыйым салатын ағым. 304 жылы Карфагенде негізгі шіркеуден жарылудың маңызды сәті болды. Абитинадан келген христиандар қалаға әкелініп түрмеге қамалды. Тұтқындардың достары мен туыстары оларды көруге келді, бірақ жергілікті халықтың қарсылығына тап болды. Топ қорқытылды, сапаланып, қамшыланды; олар түрмедегі достарына әкелген тамақтары жерге шашыратылды. Бұл тәртіпсіздікті қаланың епископы Менсурий және оның диаконы Цецилиан белгісіз себептермен жіберген. 311 жылы Цецилиан Карфаген епископы болып сайланды. Оның қарсыластары оның жазбаларды тапсыруы оны осы лауазымға лайықсыз етеді деп айыптады және өзін басқа кандидат ретінде жариялады – Майорин. Африкадағы көптеген басқалар, соның ішінде абитиниандар да, Цецилианға қарсы Майоринды қолдады. Майориннің ізбасары Донат диссиденттік қозғалысқа өз атын берді. Константин провинцияны басып алған кезде Африка шіркеуі терең бөлініске ұшырады. Донатистер 411 жылдан кейін ғана католик шіркеуімен келісімге келді.

While the persecution under Constantius was relatively light, there is no doubt about the force of the persecution in Maximian's domain. Its effects are recorded at Rome, Sicily, Spain, and in Africa—indeed, Maximian encouraged particularly strict enforcement of the edict in Africa. Africa's political elite were insistent that the persecution be fulfilled, and Africa's Christians, especially in Numidia, were equally insistent on resisting them. For the Numidians, to hand over scriptures was an act of terrible apostasy. Africa had long been home to the Church of the Martyrs—in Africa, martyrs held more religious authority than the clergy—and harbored a particularly intransigent, fanatical, and legalistic variety of Christianity. It was Africa that gave the West most of its martyrdoms. Africa had produced martyrs even in the years immediately prior to the Great Persecution. In 298, Maximilian, a soldier in Tebessa, had been tried for refusing to follow military discipline; in Mauretania in 298, the soldier Marcellus refused his army bonus and took off his uniform in public. Once persecutions began, public authorities were eager to assert their authority. Anullinus, proconsul of Africa, expanded on the edict, deciding that in addition to the destruction of the Christians' scriptures and churches the government should compel Christians to sacrifice to the gods. Governor Valerius Florus enforced the same policy in Numidia during the summer or autumn of 303, when he called for "days of incense burning"; Christians would sacrifice or they would lose their lives. In addition to those already listed, African martyrs also include Saturninus and the Martyrs of Abitinae, another group martyred on February 12, 304 in Carthage, and the martyrs of Milevis (Mila, Algeria). The persecution in Africa encouraged the development of Donatism, a schismatic movement that forbade any compromise with Roman government or traditor bishops (those who had handed scriptures over to secular authorities). One of the key moments in the break with the mainline Church occurred in Carthage in 304. The Christians from Abitinae had been brought to the city and imprisoned. Friends and relatives of the prisoners came to visit but encountered resistance from a local mob. The group was harassed, beaten, and whipped; the food they had brought for their imprisoned friends was scattered on the ground. The mob had been sent by Mensurius, the bishop of the city, and Caecilian, his deacon, for reasons that remain obscure. In 311, Caecilian was elected bishop of Carthage. His opponents charged that his traditio made him unworthy of the office and declared itself for another candidate, Majorinus. Many others in Africa, including the Abitinians, also supported Majorinus against Caecilian. Majorinus's successor Donatus would give the dissident movement its name. By the time Constantine took over the province, the African Church was deeply divided. The Donatists would not be reconciled to the Catholic Church until after 411.

Италия мен Испания

Максимиан Римдегі христиандық мүлікті өте оңай басып алды. Римдік зираттар көзге түсетін болған, ал христиандардың жиналатын орындарын табу оңай болатын. Жоғары шенді дін қызметкерлері де көзге түсетін. Рим епискобы Марцеллин 304 жылы қудалау кезінде қайтыс болды, бірақ оның қалай өлгені тарихшылар арасында даулы: Евсевий өзінің «Historia Ecclesiastica» еңбегінде Марцеллин «қудалауға ұшырады» деп жазды, бұл оның шейіт болғанына немесе қаладан қашқанына қатысты болуы мүмкін. Басқалары Марцеллин сатқын болған деп мәлімдейді. Марцеллин 4-ғасырғы шіркеудің depositio episcoporum тізімінде кездеседі, бірақ оның feriale, яғни мерекелер күнтізбесінде жоқ – онда Марцеллиннің Фабианнан бастап барлық алдыңғылары тізімделген. Тарихшы Джон Курран бұл «көзге түспейтін» жағдай деп есептейді. Бұл оқиға 5-ғасырғы «Синуэсса соборы» және Liber Pontificalis-тің Vita Marcelli еңбегінде көбейтілген. Соңғы еңбекте епископтың шын мәнінде дінінен тайып, бірақ кейін бірнеше күннен соң шейіт болып, өзін құтқарып алғаны айтылады. Осы аралықта Рим шіркеуінде екі топ пайда болды: өз қауіпсіздігі үшін жарлықтарға мойынсұнған (құдайдан бас тартқан) христиандар және билікпен келісімге келмейтін (қатаң ұстанымды) топ. Бұл екі топ көшеде ұрысып, көтеріліс шығарып, тіпті кісі өлтіруге дейін жетті. Марцелл қаладан қуылды және 309 жылдың 16 қаңтарында жер аударылудан қайтыс болды. Констанцийдің өлімінен кейін Максенций Италияда Галлерийдің танымалдылығын (Галлерий империя тарихында алғаш рет Рим қалалары мен ауылдарына салық енгізді) пайдаланып, өзін император деп жариялады. 306 жылдың 28 қазанында Максенций преториандық гвардияны өзіне қолдау көрсетуге, бүлік көтеруге және императордың қызыл тоғасын киюге көндірді. Максенций мемлекетте христиандарға діни бостандық беруге немесе тәркіленген мүлікті қайтаруға рұқсат бермеді. Ұлы қудалау 311 жылға дейін жалғасты, одан кейін Константин Рим қақпаларына жетіп, жартылай көлемдегі әскермен Максенцийді жеңді. Максенций соншалық зұлымдық танытқандықтан, римдіктер оның жеңілген әскеріне қақпаларын ашпады, бірақ жеңімпаз Константинге ғана ашты. 308 жылдың 18 сәуірінде Максенций христиандарға қала епискобын сайлауға рұқсат берді, нәтижесінде Евсевий жеңіске жетті. Алайда Евсевий әлі де бөлінген шіркеуде орташа көзқарас ұстанды. Қатаңдық фракциясының басшысы Гераклий құдайдан бас тартқандарды қайта қабылдауға қарсы болды. Содан кейін бүлік шығып, Максенций оларды қаладан қуды, Евсевий 21 қазанда Сицилияда қайтыс болды. Лауазымға үш жылға жуық уақытқа дейін жаңа сайлау өткізілмеді, содан кейін Максенций тағы да сайлауға рұқсат берді. Мильтиад 311 жылдың 2 шілдесінде сайланды, ал Максенций Константинмен шайқасқа дайындалып жатқанда, Рим префектіне, яғни қала басшысына, император жарлықтарын қалада жариялауға жауапты тұлғаға, Максенцийдің хаттарын екі диякон арқылы жіберді. Африкалық христиандар 312 жылға дейін жоғалған мүліктерін қайтарып алуда болды. Римнен тыс Италиядағы қудалаудың барысы мен салдары туралы нақты мәліметтер аз, ал қаза тапқандардың саны белгісіз. Acta Eulpi Катаниялық Евплдің шейіт болуын жазды, ол қасиетті Інжілді алып жүргені үшін тұтқындалды, оны тапсырудан бас тартты. Евпл 304 жылдың 29 сәуірінде тұтқындалып, сотталып, 12 тамызда шейіт болды. Martyrologium Hieronymianus бойынша, Аквилея епискобы Хризогон осы кезеңде өмірден өтті, ал Максим Туриндік және Венеций Фортунатус Аквилеяда Кантий, Кантиан және Кантианилланың шейіт болғанын айтады. Испанияда Кордуба епискобы Оссий шейіт болудан мүжілді. Константиннің әскері христиандық белгімен Римге шабуыл жасады. Ол, кем дегенде, ресми түрде христиандық әскерге айналды. Константиннің дінге бет бұрғаны басқа да жерлерде де көрінді. Епископтар Константиннің дастарқанынан тамақтанды, ал оның жеңісінен кейін көп ұзамай көптеген христиандық құрылыс жобалары басталды. 312 жылдың 9 қарашасында императорлық ат сақшыларының ескі штабы Латеран базиликасына орын беру үшін қиратылды. Константиннің билігінде христиан діні мемлекеттік демеудің басты нысанына айналды.

Maximian probably seized the Christian property in Rome quite easily—Roman cemeteries were noticeable, and Christian meeting places could have been easily found out. Senior churchmen would have been similarly prominent. The bishop of Rome Marcellinus died in 304, during the persecution, but how he died is disputed among historians: Eusebius wrote in his Historia Ecclesiastica that Marcellinus was "brought away by the persecution", an obscure phrase that may refer to his martyrdom or to the fact that he fled the city. Others assert that Marcellinus was a traditor. Marcellinus appears in the 4th century Church's depositio episcoporum but not its feriale, or calendar of feasts, where all Marcellinus's predecessors from Fabian had been listed—a "glaring" absence, in the opinion of historian John Curran. The tale was embroidered in the 5th century forgery the "Council of Sinuessa", and the vita Marcelli of the Liber Pontificalis. The latter work states that the bishop had indeed apostatized but redeemed himself through martyrdom a few days afterward. In the meantime, two factions diverged in the Roman Church, separating the lapsed (Christians who had complied with the edicts to ensure their own safety) and the rigorists (those who would not compromise with secular authority). These two groups clashed in street fights and riots, eventually leading to murders. Marcellus was banished from the city and died in exile on January 16, 309. After Constantius's death, Maxentius took advantage of Galerius's unpopularity in Italy (Galerius had introduced taxation for the city and countryside of Rome for the first time in the history of the empire) to declare himself emperor. On October 28, 306, Maxentius convinced the Praetorian Guard to support him, mutiny, and invest him with the purple robes of the emperor. Maxentius did not permit religious freedom for Christians in the realm or the restitution of confiscated property. The Great Persecution continued until 311 when Constantine arrived at Rome's gates and defeated Maxentius with an army only half as big. Maxentius was such a tyrant that the Romans would not open the gates for his defeated, retreating army, but opened them only for the conqueror Constantine. On April 18, 308, Maxentius allowed the Christians to hold another election for the city's bishop, which Eusebius won. Eusebius was a moderate, however, in a still divided Church. Heraclius, head of the rigorist faction, opposed readmission of the lapsed. Rioting followed, and Maxentius exiled the combative pair from the city, leaving Eusebius to die in Sicily on October 21. The office was vacant for almost three years, until Maxentius permitted another election. Miltiades was elected on July 2, 311, as Maxentius prepared to face Constantine in battle. Miltiades sent two deacons with letters from Maxentius to the prefect of Rome, the head of the city, responsible for publishing imperial edicts within the city, to ensure compliance. African Christians were still recovering lost property as late as 312. Outside Rome, there are fewer sure details of the progress and effects of the persecution in Italy, and the number of deaths is unclear. The Acta Eulpi records the martyrdom of Euplus of Catania, a Christian who dared to carry the holy Gospels around, refusing to surrender them. Euplus was arrested on April 29, 304, tried, and martyred on August 12. According to the Martyrologium Hieronymianus, the bishop of Aquileia Chrysogonus was executed during this period, while Maximus of Turin and Venatius Fortunatus mention the martyrdom of Cantius, Cantianus and Cantianilla in Aquileia as well. In Spain the bishop Ossius of Corduba narrowly escaped martyrdom. Constantine's army had advanced on Rome under a Christian sign. It had become, officially at least, a Christian army. Constantine's apparent conversion was visible elsewhere, too. Bishops dined at Constantine's table, and many Christian building projects began soon after his victory. On November 9, 312, the old headquarters of the Imperial Horse Guard were razed to make way for the Lateran Basilica. Under Constantine's rule, Christianity became the prime focus of official patronage.

Никомедиа

303 жылдың ақпан айының соңына дейін Никомедиядағы император сарайының бір бөлігі өрттен қирады. Галлерий Диоклетианды осы қылмысқа кінәлілердің сарай евнухтарымен сөз байласып әрекет еткен христиандар екеніне көндірді. Оқиғаға қатысты тергеу басталды, бірақ ешқандай кінәлі табылған жоқ. Содан кейін жазалаулар орын алды. Сарай евнухтары Дорофей мен Горгоний жойылды. Петір есімді адамды жалаңаштап, биікке көтеріп, қамшымен салды. Оның жараларына тұз бен сірке су құйылып, ашық отта баяу қайнатылды. Жазалаулар 303 жылдың 24 сәуіріне дейін жалғасты, сол күні епископ Антимды қоса алған алты адам басы кесілді. Қудалау күшейді; дін қызметкерлері мен басқа да шіркеу қызметкерлері ешқандай қылмыс танылмастан тұтқындалып, өлім жазасына кесілуі мүмкін болды. Бірінші өрттен он алты күн өткен соң тағы бір өрт шықты. Галлерий қаланың қауіпсіз емес екенін жариялап, одан кетіп қалды, ал Диоклетиан да одан кейін із суырып жоғалды. Никомидияда әлі де тұрып жатқан Лактанций Диоклетианның қуғынында апокалипсистің басталуын көріп тұрды. Лактанцийдің қуғын кезінде жазған еңбектері ащылық пен христиандық жеңіске жету үмітін бірге көрсетеді. Оның эсхатологиясы Тетрархияның «жаңару» туралы талаптарына тікелей қайшы келеді. Диоклетиан қауіпсіздік пен бейбітшіліктің жаңа дәуірін орнатқанын мәлімдеді, ал Лактанций ғаламдық революцияның басталуын сезді.

Галлерийдің төзімділік туралы жарлығынан бұрын

Палестинадағы шейіттер (күмәнді) Күні 303–305 13 306–310 34 310–311 44 Палестина шейіттері. Кларк бойынша 657–58. Палестина – Евсевийдің «Палестина шейіттері» еңбегіндегі қуғын-сүргіннің кеңейтілген жергілікті перспективасы бар жалғыз аймақ. Евсевий қуғын-сүргін кезінде Рим Палестинасының астанасы Кесарияда тұрған, бірақ ол сондай-ақ Финикия мен Мысырға, мүмкін Арабияға да барған. Евсевийдің баяндамасы толық емес. Ол қуғын-сүргін басталғанға дейін жеке достары болған шейіттерге назар аударады және Палестинадан тыс жерде болған шейіттерді де қамтиды. Оның мәліметтері біркелкі емес. Мысалы, қуғын-сүргіннің қанды соңында ол жалпылама түсініктер береді. Евсевий өзінің кейбір кемшіліктерін мойындайды. «Шіркеу тарихы» еңбегінде жалпы қуғын-сүргін туралы баяндағанда Евсевий толық емес баяндамасына өкініш білдіреді: «Әрбір провинциядағы, әсіресе Африка мен Мавританиядағы, сондай-ақ Фиваида мен Мысырдағы шейіттердің санын қалайша санап шығуға болады?» Әміршіден төмен дәрежедегі ешкімнің өлім жазасын орындауға заңдық құқығы болмағандықтан, қарсылық көрсеткен көптеген христиандар жаза күту үшін Кесарияға жіберілген болар еді. Алғашқы шейіт Прокопий Скитополистен (Бет-Шеан, Израиль) Кесарияға жіберілді, ол жерде ол оқырманы және жын-перілерді қуып шығаратын адам болған. 303 жылдың 7 маусымында оны губернатордың алдына алып келіп, құдайларға құрбандық шалуды және императорларға арнап сұйық құюды талап етті. Прокопий Гомердің сөздерін келтіріп, былай деп жауап берді: «Көптің билігі жақсы емес; бір билеуші, бір патша болсын». Губернатор оның басын бірден шапты. Кейінгі айларда тағы да шейіттер болды, келесі көктемде жаңа губернатор Урбан төртінші жарлықты шығарғанда, олардың саны көбейді. Евсевий төртінші жарлық бойынша өлім жазасына кесілгендердің толық тізімін келтірмеген болар – ол, мысалы, Газалық Текламен бірге тұтқындалған басқалар туралы айтады, бірақ олардың есімдерін атамайды. Евсевийдің жазбаларының басым бөлігі Максиминмен байланысты. Бастапқыда Максимин Мысыр мен Левантты ғана басқарды. 306 жылдың көктемінде ол жалпы құрбандық шалуды бұйырды. 304 жылғы жарлықты орындау қиын болды, өйткені императорлық үкіметте жері жоқ қала тұрғындарының тізімі болмады. 306 жылы Галерий бұл мәселені шешіп, жаңа халық санағын өткізді. Бұл тізімде барлық қалалық үй шаруашылығы басшыларының есімдері және олардың асырауындағы адамдардың саны тіркелді (бұрынғы санақтарда тек жер салығын төлейтін адамдар, мысалы жер иелері мен жалға алушылар ғана тіркелген). Максимин мемлекеттік қызметкерлер жасаған тізімдерді пайдаланып, хабаршыларына барлық еркек, әйел және балаларды ғибадатханаларға шақыруды бұйырды. Сол жерде трибундар әркімді атымен шақырып, құрбандық шалуға мәжбүр етті. Максиминнің алғашқы жарлығынан кейін, шамамен 307 жылы, Максимин құқық бұзушылықтар үшін жазаны өзгертті. Енді христиандар өлім жазасына кесілмей, мүгедек етіліп, мемлекеттік кендерде жұмыс істеуге жіберіледі. Мысыр кен орындарында жұмысшылардың саны көп болғандықтан, негізінен христиан тұтқындарының келуінен, мысырлық өкініш білдірушілер Палестинадағы Фено және Кіші Азиядағы Киликиядағы мыс кен орындарына жіберілді. 308 жылдың көктемінде Диокесарияда (Сепфорис, Израиль) Фирмилиан Феваидаги порфир кен орындарынан 97 христианды қабылдады. Фирмилиан олардың сол аяқтарының кенеуін кесіп, оң көздерін соқыр қылып, Палестина кен орындарына жіберді. Басқа бір жағдайда тағы 130 адам осындай жазаға ұшырады. Олардың кейбіреулері Феноға, ал кейбіреулері Киликияға жіберілді. Евсевий Урбанды жазалауда әртүрлі әдістерді қолданған адам ретінде сипаттайды. Бір күні, 307 жылы Пасхадан кейін көп ұзамай, ол Тирден (Ṣūr, Ливан) шыққан қыз Феодосияны сотқа қатысып, құрбандыққа барудан бас тартқандары үшін теңізге лақтыруға бұйырды; ал соттағы христиандарды Феноға жіберді. 307 жылдың 2 қарашасында Урбан Домнинус есімді адамды тірідей өртеп жіберуге, үш жігітті гладиатор ретінде күресуге, ал бір діни қызметкерді жыртқыш аңға шалуға жазалады. Сол күні ол кейбір жігіттерді кастрациялауға, үш қызды жезөкшелерге жіберуге және басқаларын түрмеге қамауға бұйырды, олардың ішінде Кесариялық Памфил, діни қызметкер, ғалым және теолог Оригеннің қорғаушысы болды. Одан кейін, белгісіз себептермен, Урбан лауазымынан алынып, түрмеге қамалып, сотталып, бір күні ішінде өлім жазасына кесілді. Оның орнына тәжірибелі әскер және Максиминнің сенімді серігі Фирмилиан тағайындалды. Евсевий бұл оқиға қуғын-сүргіннен уақытша тыныс алудың бастамасы болғанын айтады. Евсевий бұл тыныс алудың нақты мерзімін көрсетпесе де, «Шейіттер» еңбегінде 308 жылдың 25 шілдесі мен 309 жылдың 13 қарашасы аралығында палестиналық шейіттер туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бұл кезеңдегі саяси ахуал қуғын-сүргін саясатына әсер еткен болуы мүмкін: Бұл 308 жылдың қараша айында өткен Карнунтум конференциясының кезінде болды. Максимин императорлық үкіметтегі рөлі туралы Галериймен келісімдер жасауда бірнеше ай өткізген болуы мүмкін және христиандармен айналысуға уақыты болмады. 309 жылдың күзінде Максимин процеске жаңалықтар енгізді, ол жалғыз қуғын-сүргінші император болды. Бұл жарлыққа сәйкес, базарларда сатылатын тағамдар құрбандық шалу үшін сұйықпен жабылуы керек еді. Максимин ванналар мен қала қақпаларына күзетшілерді орналастырып, барлық клиенттердің құрбандық шалуын қамтамасыз етті. Ол Христиандарға қарсы халықтың жек көруін қоздыру үшін Пилаттың әйгілі әрекеттерінің жалған нұсқаларын таратты. Жеңіл әйелдер сотта тергеу кезінде христиандармен жыныстық қатынас жасағанын мойындады. Епископтар императорлық атты әскерінің жылқыларын бағып күтуге немесе императорлық түйелерін сақтауға жіберілді. Максимин әйелдік дінге қайта оянуға да көмектесті. Ол әр провинцияға ақ киім киетін және құдайларға күнделікті құлшылық етуді қадағалайтын бас діни қызметкерлерді тағайындады. Максимин өзінің билігіндегі құлдыраған храмдарды күшпен қайта жаңартуды талап етті. Келесі бірнеше айда қуғын-сүргіннің ең қатал кезеңі болды. 309 жылдың 13 желтоқсанында Фирмилиан Аскалонға (Ашкелон, Израиль) Киликиядағы шейіттерді көруге бара жатқан мысырлықтарды соттады. Үшеуінің басы кесілді; қалғандары сол аяқтары мен оң көздерін жоғалтты. 310 жылдың 10 қаңтарында Анаиядан (Израильдегі Элеутерополисқа жақын) дуалист христиан сектасы Маркионизмнің өкілдері Петр мен епископ Асклепий тірідей өртеп жіберілді. 16 ақпанда Памфил мен оның алты серігі өлім жазасына кесілді. Одан кейін Памфилдің үйінен тағы төрт адам айыпталушыларға көңіл көрсеткені үшін шейіт болды. Галерийдің төзімділік жарлығынан бұрын шейіт болғандар 5 және 7 наурызда өлім жазасына кесілді. Содан кейін өлім жазасы тоқтатылды. Евсевий бұл кенеттен тоқтаудың себебін түсіндірмейді, бірақ ол Фирмилианның Галерий қайтыс болғанға дейін тағайындалған Валентинианмен алмастырылуымен сәйкес келеді. Валентинианның тағайындалуы туралы мәлімет тек тас жазбалары сияқты эпиграфикалық қалдықтарда ғана кездеседі; Евсевий өзінің еңбектерінде Валентинианды есімдерін атамайды.

Recorded martyrdoms in Palestine (dubious)DateMartyrdoms 303–305 13 306–310 34 310–311 44 Palestinian martyrdoms recorded in the Martyrs of Palestine. After Clarke, 657–58. Palestine is the only region for which an extended local perspective of the persecution exists, in the form of Eusebius's Martyrs of Palestine. Eusebius was resident in Caesarea, the capital of Roman Palestine, for the duration of the persecution, although he also traveled to Phoenicia and Egypt, and perhaps Arabia as well. Eusebius's account is imperfect. It focuses on martyrs that were his personal friends before the persecutions began and includes martyrdoms that took place outside of Palestine. His coverage is uneven. He provides only bare generalities at the bloody end of the persecutions, for example. Eusebius recognizes some of his faults. At the outset of his account of the general persecution in the Ecclesiastical History, Eusebius laments the incompleteness of his reportage: "how could one number the multitude of martyrs in each province, and especially those in Africa and Mauretania, and in Thebaid and Egypt?" Since no one below the status of governor held the legal power to enforce capital punishment, most recalcitrant Christians would have been sent to Caesarea to await punishment. The first martyr, Procopius, was sent to Caesarea from Scythopolis (Beit She'an, Israel), where he had been a reader and an exorcist. He was brought before the governor on June 7, 303, and asked to sacrifice to the gods and to pour a libation for the emperors. Procopius responded by quoting Homer: "the lordship of many is not a good thing; let there be one ruler, one king". The governor beheaded the man at once. Further martyrdoms followed in the months thereafter, increasing in the next spring, when the new governor, Urbanus, published the fourth edict. Eusebius probably does not list a complete account of all those executed under the fourth edict—he alludes in passing to others imprisoned with Thecla of Gaza, for example, though he does not name them. The bulk of Eusebius's account deals with Maximinus, Initially, Maximinus governed only Egypt and the Levant. He issued his own persecutory edict in the spring of 306, ordering general sacrifice. The edict of 304 had been difficult to enforce, since the imperial government had no record of city dwelling subjects who held no agricultural land. Galerius solved this problem in 306 by running another census. This contained the names of all urban heads of household and the number of their dependents (past censuses had only listed persons paying tax on land, such as landowners and tenants). Using lists drawn up by the civil service, Maximinus ordered his heralds to call all men, women, and children down to the temples. There, after tribunes called everyone by name, everyone sacrificed. At some point after the publication of Maximinus's first edict, perhaps in 307, Maximinus changed the penalty for transgressions. Instead of receiving the death penalty, Christians would now be mutilated and condemned to labor in state owned mines. Since Egyptian mines were overstaffed, mostly due to the influx of Christian prisoners, Egyptian penitents were increasingly sent to the copper mines at Phaeno in Palestine and Cilicia in Asia Minor. At Diocaesarea (Sepphoris, Israel) in the spring of 308, 97 Christian confessors were received by Firmilianus from the porphyry mines in the Thebaid. Firmilianus cut the tendons on their left feet, blinded their right eyes, and sent them to the mines of Palestine. On another occasion, 130 others received the same punishment. Some were sent to Phaeno, and some to Cilicia. Eusebius characterizes Urbanus as a man who enjoyed some variety in his punishments. One day, shortly after Easter 307, he ordered the virgin Theodosia from Tyre (Ṣūr, Lebanon) thrown to the sea for conversing with Christians attending trial and refusing sacrifice; the Christians in court, meanwhile, he sent to Phaeno. On a single day, November 2, 307, Urbanus sentenced a man named Domninus to be burned alive, three youths to fight as gladiators, and a priest to be exposed to a beast. On the same day, he ordered some young men to be castrated, sent three virgins to brothels, and imprisoned a number of others, including Pamphilus of Caesarea, a priest, scholar, and defender of the theologian Origen. Soon after, and for unknown reasons, Urbanus was stripped of his rank, imprisoned, tried, and executed, all in one day of expedited proceedings. His replacement, Firmilianus, was a veteran soldier and one of Maximinus's trusted confidants. Eusebius notes that this event marked the beginning of a temporary respite from persecution. Although the precise dating of this respite is not specifically noted by Eusebius, the text of the Martyrs records no Palestinian martyrs between July 25, 308 and November 13, 309. The political climate probably impinged on persecutory policy here: This was the period of the conference of Carnuntum, which met in November 308. Maximinus probably spent the next few months in discussion with Galerius over his role in the imperial government, and did not have the time to deal with the Christians. In the autumn of 309, Maximinus introduced some innovations to the process, making him the only known persecuting emperor to have done so. This edict now required food sold in the marketplaces to be covered in libation. Maximinus sent sentries to stand guard at bathhouses and city gates to ensure that all customers sacrificed. He issued copies of the fictitious Acts of Pilate to encourage popular hatred of Christ. Prostitutes confessed, under judicial torture, to having engaged in debaucheries with Christians. Bishops were reassigned to work as stable boys for the Imperial horse guard or keepers of the Imperial camels. Maximinus also worked for a revival of pagan religion. He appointed high priests for each province, men who were to wear white robes and supervise daily worship of the gods. Maximinus demanded that vigorous restoration work be done on decaying temples within his domain. The next few months saw the worst extremes of the persecution. On December 13, 309, Firmilianus condemned some Egyptians arrested at Ascalon (Ashkelon, Israel) on their way to visit the confessors in Cilicia. Three were beheaded; the rest lost their left feet and right eyes. On January 10, 310, Peter and the bishop Asclepius from the dualist Christian sect Marcionism, both from Anaia, (near Eleutheropolis, Israel), were burned alive. On February 16, Pamphilus and his six companions were executed. In the aftermath, four more members of Pamphilus's household were martyred for their displays of sympathy for the condemned. The last martyrs before Galerius's edict of toleration were executed on March 5 and 7. Then the executions stopped. Eusebius does not explain this sudden halt, but it coincides with the replacement of Firmilianus with Valentinianus, a man appointed at some time before Galerius's death. The replacement is only attested to via epigraphic remains, like stone inscriptions; Eusebius does not mention Valentinianus anywhere in his writings.

Галлерийдің төзімділік туралы жарлығынан кейін

Галлерий қайтыс болғаннан кейін Максимин Кіші Азияны басып алды. 311 жылы Галлерий төзімділік туралы жарлық шығарғаннан кейін де Максимин қуғын-сүргінді жалғастырды. Оның есімі Галлерийдің төзімділік туралы жарлығын жариялаған императорлар тізімінде жоқ, мүмкін кейіннен одан бас тарту арқылы. Евсевийдің айтуынша, Максимин оның ережелерін тек еріксіз орындады. Максимин преториан префекті Сабинге провинциялық губернаторларға хат жазып, олардың өздері мен олардың қол астындағыларына «сол хатты» (Галлерийдің жарлығын) елемеуді өтінді. Христиандар зорлық-зомбылықтан аулақ болуға тиіс еді, ал олардың христиандығы оларды қылмыстық айыптаудың аяғына жеткізбеуі керек еді. Алайда Максиминнің хатында, Галлерийдің жарлығынан айырмашылығы, христиандардың жиналысы туралы ештеңе айтылмаған, сондай-ақ ол христиандарға көбірек шіркеулер салуды ұсынған жоқ. Осы бұйрықтарды шығарғаннан кейін, оған өзінің иелігіндегі қалалардан елшілер келіп, жалпы қуғын-сүргінді бастауын талап етті. Лактанций мен Евсевий бұл өтініштер ерікті емес, Максиминнің тапсырысы бойынша жасалғанын айтады. 311 жылдың соңына дейін Максимин шіркеу басшыларын қудалай бастады. Александриялық Петр 311 жылы 26 қарашада бас кескен. 312 жылы 7 қаңтарда Антиохиялық Лукиан Никомидияда өлтірілді. Евсевийдің айтуынша, Мысырдағы көптеген епископтар да осындай күйге ұшырады. Антиохия Максиминнен христиандарға қалада тұруға тыйым салуға болатынын сұрады. Бұған жауап ретінде Максимин әрбір қаладағы христиандарды қуып шығаруға шақыратын жарлық шығарды. Бұл хат Сардиде 312 жылы 6 сәуірде, ал Тирда мамыр немесе маусым айларында жарық көрді. Максиминнің рескриптісінің үш көшірмесі сақталған, олар Тирде, Арыкандада (Айкиричай, Түркия) және Колбасада. Олардың барлығы бірдей. Ликия мен Памфилиядан келген адамдар «атеистердің [христиандардың] жиренішті іс-әрекеттеріне» наразылық білдірген кезде, Максимин провинция тұрғындарына қалаған нәрселерін беруге уәде берді – мүмкін, олар бас салығын төлеуден босатылмақ. Максимин Константиннің Максенцийге қарсы жорығында табысқа жеткенін естігенде, христиандарға бұрынғы бостандықтарын қайтарып беретін жаңа хат шығарды. Алайда Евсевийдің «История экклезиастика» деп аталатын еңбегінде сақталған осы хаттың мәтіні бұл бастаманы Константин мен Лициний емес, тек Максиминнің өзі жасағанын көрсетеді. Бұл сонымен қатар ежелгі дереккөздердегі Максиминнің өз әрекеттеріне Лактанций мен Евсевийдің жаулығысыз негіздеме беретін жалғыз жол. Максимин Диоклетиан мен Галлерийдің ертедегі заңнамасын қолдағанын, бірақ Цезарь болғаннан кейін мұндай саясаттың өзінің жұмыс күшін құрғататынын түсінгенін және мәжбүрлеусіз ынандыруды қолдана бастағанын айтады. Ол Никомидиялықтардың өз қалаларынан христиандарға тыйым салу туралы өтініштеріне қарсылық көрсетті (Евсевий басқаша жазбаған оқиға) және басқа қалалардан келген депутациялардың талаптарын қабылдағанда ол тек императорлық әдет-ғұрыпты ұстанды деп мәлімдейді. Максимин өзінің хатының соңында Галлерийдің жарлығынан кейін жазған хатына сілтеме жасап, оның қол астындағы адамдарының мейірімді болуын сұрайды. Ол өзінің алғашқы хаттарын атамайды, өйткені олар қызу қудалауға шақырған. 313 жылдың көктемінің басында Лициний Максиминге қарсы аттанған кезде, Максимин өз азаматтарымен, әсіресе христиандармен қарым-қатынасында қатыгездікке бет бұрды. 313 жылы мамыр айында Максимин Лицинийді алға жылжуды тоқтатуға және көпшілік қолдауын алуға көндіруге үміттеніп, тағы бір төзімділік жарлығын шығарды. Максимин алғаш рет заң шығарды, ол жан-жақты төзімділік пен оны тиімді қамтамасыз етудің құралдарын ұсынды. Бұрынғы хатындағыдай, Максимин кешірім сұрайды, бірақ бір жақты. Максимин өзінің саясатының барлық кемшіліктері үшін өзін-өзі ақтады, оның орнына жергілікті судьялар мен орындаушыларды кінәлайды. Ол жаңа әмбебап төзімділікті барлық түсініксіздік пен қорқынышты жою құралы ретінде қарастырады. Содан кейін Максимин діни іс-әрекеттің толық еркіндігін жариялайды, христиандарды шіркеулерін қайта тұрғызуға шақырады және қуғын-сүргін кезінде жоғалған христиандардың меншігін қалпына келтіруге уәде береді. Лициний Максиминді 313 жылы 30 сәуірде Цираллум шайқасында жеңіп шықты; енді күшсіз Максимин 313 жылы жазда Тарста өз-өзіне қол жұмсады. 13 маусымда Лициний Никомидияда Милан жарлығын жариялады.

After Galerius's death, Maximinus seized Asia Minor. Even after Galerius's edict of toleration in 311, Maximinus continued to persecute. His name is absent from the list of emperors publishing Galerius's edict of toleration, perhaps through later suppression. Eusebius states that Maximinus complied with its provisions only reluctantly. Maximinus told his praetorian prefect Sabinus to write to provincial governors, requesting that they and their subordinates ignore "that letter" (Galerius's edict). Christians were to be free from molestation, and their mere Christianity would not leave them open to criminal charges. Unlike Galerius's edict, however, Maximinus's letter made no provisions for Christian assembly, nor did he suggest that Christians build more churches. After issuing these orders, he was approached by embassies from cities within his domain, demanding he begin a general persecution. Lactantius and Eusebius state that these petitions were not voluntary, but had been made at Maximinus's behest. Maximinus began persecuting Church leaders before the end of 311. Peter of Alexandria was beheaded on November 26, 311. Lucian of Antioch was executed in Nicomedia on January 7, 312. According to Eusebius, many Egyptian bishops suffered the same fate. Antioch asked Maximinus if it could forbid Christians from living in the city. In response, Maximinus issued a rescript encouraging every city to expel its Christians. This rescript was published in Sardis on April 6, 312, and in Tyre by May or June. There are three surviving copies of Maximinus's rescript, in Tyre, Arycanda (Aykiriçay, Turkey), and Colbasa. They are all essentially identical. To address a complaint from Lycia and Pamphylia about the "detestable pursuits of the atheists [Christians]", Maximinus promised the provincials whatever they wanted—perhaps an exemption from the poll tax. When Maximinus received notice that Constantine had succeeded in his campaign against Maxentius, he issued a new letter restoring Christians their former liberties. The text of this letter, which is preserved in Eusebius's Historia Ecclesiastica, however, suggests that the initiative was Maximinus's alone, and not that of Constantine or Licinius. It is also the only passage in the ancient sources providing Maximinus's rationale for his actions, without the hostility of Lactantius and Eusebius. Maximinus states that he supported Diocletian and Galerius's early legislation but, upon being made Caesar, came to realize the drain such policies would have on his labor force, and began to employ persuasion without coercion. He goes on to assert that he resisted petitions from Nicomedians to forbid Christians from their city (an event Eusebius does not otherwise record), and that when he accepted the demands of deputations from other cities he was only following imperial custom. Maximinus concludes his letter by referencing the letter he wrote after Galerius's edict, asking that his subordinates be lenient. He does not refer to his early letters, which encouraged avid persecution. In the early spring of 313, as Licinius advanced against Maximinus, the latter resorted to savagery in his dealings with his own citizens, and his Christians in particular. In May 313, Maximinus issued one more edict of toleration, hoping to persuade Licinius to stop advancing, and win more public support. For the first time, Maximinus issued a law which offered comprehensive toleration and the means to effectively secure it. As in his earlier letter, Maximinus is apologetic but one sided. Maximinus absolves himself for all the failings of his policy, locating fault with local judges and enforcers instead. He frames the new universal toleration as a means of removing all ambiguity and extortion. Maximinus then declares full freedom of religious practice, encourages Christians to rebuild their churches, and pledges to restore Christian property lost in the persecution. The edict changed little: Licinius defeated Maximinus at the Battle of Tzirallum on April 30, 313; the now powerless Maximinus committed suicide at Tarsus in the summer of 313. On June 13, Licinius published the Edict of Milan in Nicomedia.

Мысыр

Евсевийдің «Палестина шейіттері» кітабында Мысыр туралы тек қысқаша айтылған. Бірақ Евсевий осы аймақ туралы жазғанда, ондаған, елуден астам, тіпті жүздеген христиандардың бір күні ішінде қаза тапқандарын айтады, бұл Мысырдың қуғын-сүргін кезінде ең көп зардап шеккен аймақ екенін көрсетеді. Барнс «сенімді, бірақ растамауға болатын» деп атаған бір мәлімет бойынша, 303-311 жылдар аралығында Александрияда 660 христиан қаза болды. Мысырда Александриялық Петр қуғын-сүргін басталғанда өзінің атымен аталатын қаладан қашып кетті, соның салдарынан шіркеу басшысыз қалды. Оның орнына Ликополь (Асиут) епископы Мелетий оның орнына басшылық етті. Мелетий Петрдің рұқсатынсыз дін қызметкерлерін тағайындады, бұл кейбір епископтардың Петрге шағымдануына себеп болды. Мелетий көп ұзамай Петрді ешқандай билікке ие емес деп санады және өз қызметін Александрияға дейін кеңейтті. Саламистік Эпифанийдің сөзіне сәйкес, шіркеу екіге бөлінді: Петрдің және Петр қаза болғаннан кейін Александрдың басшылығындағы «католик шіркеуі» және Мелетийдің басшылығындағы «шейіттер шіркеуі». Екі топ Александрияда қуғын-сүргін кезінде бірге тұтқындалғанда, Александриялық Петр олардың камерасының ортасына перде іліп қойды. Содан кейін ол: «Менің пікіріммен келісетіндер менің жағыма келсін, ал Мелетийдің пікірімен келісетіндер Мелетиймен бірге болсын», – деді. Осылайша бөлініп, екі топ бір-біріне немқұрайлылық танытып, өз ісімен айналысты. Шіркеудегі бұл жік салу қуғын-сүргін кезінде, тіпті басшылары түрмеде отырғанда да жалғасты, және Петр мен Мелетийдің өлімінен кейін де ұзақ уақыт бойы сақталды.

Мұра

Диоклетианның қуғыны ақырында сәтсіз аяқтады. Робин Лэйн Фокс айтқандай, ол жай ғана "кешіккен және жеткіліксіз" болды. Кейбіреулері бостандыққа пара төледі. Христиан Копрес техникалық тұрғыдан құтылды: сотта құрбандық шалудан қашу үшін, ол өзінің інісіне сенімхат берді және оған оны орындауды тапсырды. Көптеген адамдар жай ғана қашып кетті. Евсевий өзінің "Константиннің өмірі" еңбегінде: "дала мен орман қайтадан Құдайға табынушыларды қабылдады", - деп жазды. Сол кездегі дінтанушылар үшін мұндай әрекетте ешқандай күнә болған жоқ. Лактанций Исаның өзі осыны ұсынғанын айтты, ал Александрия епископы Петр қолдау үшін Матай 10:23-ті ("бір қалада сіздерді қуғанда, екінші қалаға қашып кетіңдер") келтірді. Көне дін өкілдері бұрынғыдан гөрі христиандардың азаптарына көбірек мән берді. Лактанций, Евсевий және Константин қуғыншылардың шектен тыс әрекеттеріне наразылық білдірді – Константин қылмыскерлердің "жалыққан және жасаған қатыгездіктерден жиренгенін" жазды. Шейіттердің өлімге қарсы тұруы бұрын сенімге құрмет әкелді, бірақ ол көптеген жаңа ізбасарларды әкелмеген болуы мүмкін. Дегенмен, шейіт болу туралы ой сынақтар мен түрмеде христиандарды күшейтіп, олардың сенімін нығайтты. Мәңгілік өмірдің уәдесімен бірге шейіт болу, Доддстың сөздерімен айтқанда, "өлімге ғашық" болған халықтың өсіп келе жатқан бөлігі үшін тартымды болды. Тертуллианның атақты сөзін пайдалансақ, шейіттердің қаны – шіркеудің тұқымы. 324 жылға қарай, христиан дінін қабылдаған Константин бүкіл империяны жалғыз өзі биледі. Христиандық императорлық кеңдік-жомарттықтың ең үлкен иегеріне айналды. Қуғыншылар жеңіліске ұшырады. Тарихшы Ж. Либесшуц былай деп жазды: "Ұлы қуғынның соңғы нәтижесі христиан дінінің шындығына куәлік берді, оны басқа жолмен дәлелдеу мүмкін емес еді". Константиннен кейін Рим империясының христиандануы қарқынды түрде жалғасты. Теодосий I (378-95 жж.) тұсында христиандық мемлекеттік дінге айналды. V ғасырға қарай христиандық империяның басым діні болды және 3 ғасырдың соңындағы кәпірлік діннің орнын толтырды. Дегенмен, қуғынның салдарынан бірқатар христиан қауымдары императорлық билікке мойынсұнғандар (традиторлар) мен мойынсұнбағандардың арасында жарылды. Африкада, Карфаген епископтығына сайланған, сатқын деп саналған Цецилианға қарсы наразылық білдірген донатистер 411 жылдан кейін де орталық шіркеудің билігіне қарсы тұруын жалғастырды. Египеттегі мелититтер де Египет шіркеуін осылай бөліп тастады. Орта ғасырлық христиандар үшін Диоклетиан – барлық рим императорларының ең жек көрінетіні болды. IV ғасырдан бастап христиандар Диоклетианның билігіндегі зор қуғынды қанды қырғын деп сипаттай бастады. Рим папаларының өмірбаяндары жинақталған "Liber Pontificalis" кітабында бір 30 күндік мерзімде 17000 адам шейіт болғаны айтылады. IV ғасырда христиандар шейіттерге құрмет көрсету үшін "шейіттер культін" құрды.

The Diocletianic persecution was ultimately unsuccessful. As Robin Lane Fox has put it, it was simply "too little and too late". Some bribed their way to freedom. The Christian Copres escaped on a technicality: To avoid sacrificing in court, he gave his brother power of attorney, and had him do it instead. Many simply fled. Eusebius, in his Vita Constantini, wrote that "once more the fields and woods received the worshippers of God". To contemporary theologians, there was no sin in this behavior. Lactantius held that Christ himself had encouraged it, and Bishop Peter of Alexandria quoted Matthew 10:23 ("when they persecute you in this city, flee ye into another") in support of the tactic. The pagan crowd was more sympathetic to the Christians' sufferings than they had been in the past. Lactantius, Eusebius and Constantine write of revulsion at the excesses of the persecutors—Constantine of executioners "wearied out, and disgusted at the cruelties" they had committed. The fortitude of the martyrs in the face of death had earned the faith respectability in the past, though it may have won few converts. The thought of martyrdom, however, sustained Christians under trial and in prison, hardening their faith. Packaged with the promise of eternal life, martyrdom proved attractive for the growing segment of the pagan population which was, to quote Dodds, "in love with death". To use Tertullian's famous phrase, the blood of the martyrs was the seed of the Church. By 324, Constantine, the Christian convert, ruled the entire empire alone. Christianity became the greatest beneficiary of imperial largesse. The persecutors had been routed. As the historian J. Liebeschuetz has written: "The final result of the Great Persecution provided a testimonial to the truth of Christianity which it could have won in no other way." After Constantine, the Christianization of the Roman empire continued apace. Under Theodosius I (r. 378–95), Christianity became the state religion. By the 5th century, Christianity was the empire's predominant faith, and filled the same role paganism had at the end of the 3rd century. Because of the persecution, however, a number of Christian communities were riven between those who had complied with imperial authorities (traditores) and those who had refused. In Africa, the Donatists, who protested the election of the alleged traditor Caecilian to the bishopric of Carthage, continued to resist the authority of the central Church until after 411. The Melitians in Egypt left the Egyptian Church similarly divided. To medieval Christians, Diocletian was the most loathsome of all Roman emperors. From the 4th century on, Christians would describe the great persecution of Diocletian's reign as a bloodbath. The Liber Pontificalis, a collection of biographies of the popes, alleges 17,000 martyrs within a single thirty day period. In the 4th century, Christians created a "cult of martyrs" in homage to the fallen.

Ежелгі дереккөздер

Арнобий. Бұтпарастарға қарсы (Adversus Nationes) шамамен 295–300 ж. Брайс, Хамильтон және Хью Кэмпбелл аударған. Жалған дінге қарсы. Никеядан бұрынғы Әкелер, 6-том. Александр Робертс, Джеймс Дональдсон және А. Кливленд Кокс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Христиан әдебиеттері баспасы, 1886 ж. Кевин Найт «Жаңа Адвент» үшін өңдеген. 2009 жылдың 9 маусымында қол жеткізілді. Дессау, Герман. Латынша таңдаулы жазбалар (Inscriptiones Latinae Selectae) (Берлин: Weidmann, 1892–1916)

Arnobius. Adversus Nationes (Against the Heathen) ca. 295–300. Bryce, Hamilton, and Hugh Campbell, trans. Against the Heathen. From Ante Nicene Fathers, Vol. 6. Edited by Alexander Roberts, James Donaldson, and A. Cleveland Coxe. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1886. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Accessed June 9, 2009. Dessau, Hermann. Inscriptiones Latinae Selectae (Berlin: Weidmann, 1892–1916)
Eusebius of Caesarea. Historia Ecclesiastica (Church History) first seven books ca. 300, eighth and ninth book ca. 313, tenth book ca. 315, epilogue ca. 325. Books Eight and Nine. Williamson, G. A., trans. The History of the Church from Christ to Constantine. London: Penguin, 1989. Eusebius of Caesarea. De Martyribus Palestinae (On the Martyrs of Palestine). McGiffert, Arthur Cushman, trans. Martyrs of Palestine. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 1. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Accessed June 9, 2009. Cureton, William, trans. History of the Martyrs in Palestine by Eusebius of Caesarea, Discovered in a Very Antient Syriac Manuscript. London: Williams & Norgate, 1861. Accessed September 28, 2009. Eusebius of Caesarea. Vita Constantini (The Life of the Blessed Emperor Constantine) ca. 336–39. Richardson, Ernest Cushing, trans. Life of Constantine. From Nicene and Post Nicene Fathers, Second Series, Vol. 1. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Accessed June 9, 2009. Lactantius. Divinae Institutiones (The Divine Institutes) ca. 303–311. Fletcher, William, trans. The Divine Institutes. From Ante Nicene Fathers, Vol. 7. Edited by Alexander Roberts, James Donaldson, and A. Cleveland Coxe. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1886. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Accessed June 9, 2009. Lactantius. De Ira Dei (On the Wrath of God) ca. 313. Fletcher, William, trans. On the Anger of God. From Ante Nicene Fathers, Vol. 7. Edited by Alexander Roberts, James Donaldson, and A. Cleveland Coxe. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1886. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Accessed June 9, 2009. Lactantius. De Mortibus Persecutorum (Book on the Deaths of the Persecutors) ca. 313–15. Fletcher, William, trans. Of the Manner in Which the Persecutors Died. From Ante Nicene Fathers, Vol. 7. Edited by Alexander Roberts, James Donaldson, and A. Cleveland Coxe. Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1886. Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Accessed June 9, 2009. Musurillo, Herbert, trans. The Acts of the Christian Martyrs. Oxford: Clarendon Press, 1972. Optatus. Contra Parmenianum Donatistam (Against the Donatists) ca. 366–367. Vassall Phillips, O. R., trans. The Work of St. Optatus Against the Donatists. London: Longmans, Green, & Co., 1917. Quick links to the separate books and parts of ‘Against the Donatists’, Transcribed at tertullian. org by Roger Pearse, 2006. Accessed June 9, 2009. Porphyry. Fragments. Brauunsberg, David, and Roger Pearse, eds. "Porphyry, Against the Christians: Fragments", in Selected Fathers of the Church. 2006. Accessed June 9, 2009. Tertullian. Apologeticus (Apology) 197. Thelwall, S., trans. Apology. From Ante Nicene Fathers, Vol. 3. Edited by Alexander Roberts, James Donaldson, and A. Cleveland Coxe. (Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1885.) Revised and edited for New Advent by Kevin Knight. Accessed June 16, 2009. Tilley, Maureen A, trans. Donatist Martyr Stories: The Church in Conflict in Roman North Africa. Liverpool: Liverpool University Press, 1996.

Кесариялық Евсевий. Шіркеу тарихы (Historia Ecclesiastica) алғашқы жеті кітабы шамамен 300 ж., сегізінші және тоғызыншы кітаптары шамамен 313 ж., оныншы кітабы шамамен 315 ж., эпилог шамамен 325 ж. Сегізінші және тоғызыншы кітаптар. Уильямсон, Г. А. аударған. «Мәсіхтен Константинге дейінгі шіркеу тарихы». Лондон: Penguin, 1989 ж.

Кесариялық Евсевий. Палестина шейіттері туралы (De Martyribus Palestinae). Макгифферт, Артур Кушман аударған. Палестина шейіттері. Никея және Никеядан кейінгі Әкелер, 2-ші серия, 1-том. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Христиан әдебиеттері баспасы, 1890 ж. Кевин Найт «Жаңа Адвент» үшін өңдеген. 2009 жылдың 9 маусымында қол жеткізілді. Кьюртон, Уильям аударған. Евсевий Кесариялықтың Палестинада шейіт болғандардың тарихы, өте көне сириялық қолжазбадан табылды. Лондон: Williams & Norgate, 1861 ж. 2009 жылдың 28 қыркүйегінде қол жеткізілді.

Кесариялық Евсевий. Бақытты император Константиннің өмірі (Vita Constantini) шамамен 336–39 ж. Ричардсон, Эрнест Кушинг аударған. Константиннің өмірі. Никея және Никеядан кейінгі Әкелер, 2-ші серия, 1-том. Филип Шафф және Генри Уэйс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Христиан әдебиеттері баспасы, 1890 ж. Кевин Найт «Жаңа Адвент» үшін өңдеген. 2009 жылдың 9 маусымында қол жеткізілді.

Лактанций. Құдайлық институттар (Divinae Institutiones) шамамен 303–311 ж. Флетчер, Уильям аударған. Құдайлық институттар. Никеядан бұрынғы Әкелер, 7-том. Александр Робертс, Джеймс Дональдсон және А. Кливленд Кокс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Христиан әдебиеттері баспасы, 1886 ж. Кевин Найт «Жаңа Адвент» үшін өңдеген. 2009 жылдың 9 маусымында қол жеткізілді.

Лактанций. Құдайдың қаһары туралы (De Ira Dei) шамамен 313 ж. Флетчер, Уильям аударған. Құдайдың қаһары. Никеядан бұрынғы Әкелер, 7-том. Александр Робертс, Джеймс Дональдсон және А. Кливленд Кокс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Христиан әдебиеттері баспасы, 1886 ж. Кевин Найт «Жаңа Адвент» үшін өңдеген. 2009 жылдың 9 маусымында қол жеткізілді.

Лактанций. Қудалаушылардың өлімі туралы кітап (De Mortibus Persecutorum) шамамен 313–15 ж. Флетчер, Уильям аударған. Қуғын-сүргіншілердің қалай өлгені туралы. Никеядан бұрынғы Әкелер, 7-том. Александр Робертс, Джеймс Дональдсон және А. Кливленд Кокс редакциялаған. Баффало, Нью-Йорк: Христиан әдебиеттері баспасы, 1886 ж. Кевин Найт «Жаңа Адвент» үшін өңдеген. 2009 жылдың 9 маусымында қол жеткізілді.

Мусурилло, Герберт аударған. Христиандық шейіттердің істері. Оксфорд: Clarendon Press, 1972 ж.

Оптатус. Донатистерге қарсы (Contra Parmenianum Donatistam) шамамен 366–367 ж. Вассал Филлипс, О. Р. аударған. Донатистерге қарсы шіркеу жұмысы. Лондон: Longmans, Green, & Co., 1917 ж. «Донатистерге қарсы» жеке кітаптары мен бөліктеріне жылдам сілтемелер, Роджер Пирс 2006 ж. көшірген. 2009 жылдың 9 маусымында қол жеткізілді.

Порфирий. Үзінділер. Браунсберг, Дэвид және Роджер Пирс редакторлар. «Порфирий, христиандарға қарсы: үзінділер», Таңдаулы шіркеу Әкелерінде. 2006 ж. 2009 жылдың 9 маусымында қол жеткізілді.

Тертуллиан. Аполлогия (Apologeticus) 197 ж. Тельваль, С. аударған. Кешірім сұрау. Никеядан бұрынғы Әкелер, 3-том. Александр Робертс, Джеймс Дональдсон және А. Кливленд Кокс редакциялаған. (Баффало, Нью-Йорк: Христиан әдебиеттері баспасы, 1885 ж.) Кевин Найт «Жаңа Адвент» үшін өңдеген. 2009 жылдың 16 маусымында қол жеткізілді.

Тилли, Морин А. аударған. Донатистік шейіт оқиғалары: Римдік Солтүстік Африкадағы конфликттегі шіркеу. Ливерпуль: Ливерпуль университетінің баспасы, 1996 ж.