Кіріспе

Тау кресті – үшеуінің де ұштары кеңейтілген, T пішінді крест. Ол грек әрпі тауға (тау) ұқсайды, оның үлкен әрпі латын әрпі Т сияқты болады, сондықтан оны тау кресті деп атайды. Бұл крестті әйіргіш Антоний кресті немесе әйіргіш Антоний айқышы деп те атайды, себебі ол Мысырлық Антоний қасиеттісімен байланысты. Ол сондай-ақ crux commissa деп аталады, бұл кресттің төрт негізгі иконографиялық бейнелеу түрінің бірі.

Ажырату айқышшасын бейнелейтін тау

Гректің тау әрпі 300 санын білдіру үшін қолданылған. Барнабаның хаты (бірінші ғасырдың соңы немесе екінші ғасырдың басында) Жаратылыс кітабының 14:14-тарауындағы 318 санының (грек әріптерімен τιη’) Исаның айқышқа шегеленуі туралы аллегориялық түсіндірмесін береді. Ол ιη’ (18) әріптерін Ἰησοῦς, Iēsus есімінің бас әріптері ретінде, ал τ’ (300) әрпін айқышқа шегеленудің алдын ала бейнесі ретінде қарастырады: «Олай болса, оған қандай білім берілді? Бірінші он сегізді, содан кейін үш жүзді үйрен. Он мен сегіз "I" және "H" әріптерімен белгіленеді. Сенде Исаның [аты-жөні] бар. Ал айқыш ағашын "Т" әрпімен бейнелегендіктен, ол "Үш жүз" деп те жазылған. Сондықтан ол Исаны екі әріппен, ал айқышты бір әріппен көрсетеді». Александриялық Климент (шамамен 150 – 215 ж.) «Иеміздің белгісі» деп атап, τιη’ (318) санын Мәсіхтің айқышқа шегеленуімен байланыстырады: «Олар 300 санын білдіретін әріптің пішіні Иеміздің белгісінің үлгісі екенін, ал Иота мен Эта әріптері Құтқарушының есімін көрсететінін айтады». Тертуллиан (шамамен 155 – 240 ж.) гректің τ және латынның T әрпінің айқыш пішініне ұқсас екенін айтады: «Ipsa est enim littera Graecorum Tau, nostra autem T, species crucis». Христиан емес Лукианның дауыстылар сотының (125 – 180 жылдан кейін) іс жүргізуінде гректің Сигма (Σ) әрпі Тау (Τ) әрпін тирандарға адамдарды айқышқа шегелейтін ағаш құралдың үлгісін бергені үшін айыптайды және Тауды өзінің пішіні бойынша өлтіруді талап етеді: «Тирандар оның денесін үлгі ретінде алды, оның пішінін еліктеп, адамдарды айқышқа шегелейтін құрылыстарды орнатты. Σταυρός деген жаман құрал, оның жаман аты содан шыққан. Осы қылмыстары үшін ол өлімге, тіпті көп өлімге лайық емес пе? Мен үшін оның өзінің пішінімен қамтамасыз етілгенінен басқа жаман ештеңе жоқ – адамдар оның атын ставрос деп атаған дарғастың пішіні». Жаңа өсиетте Исаның өлген құрылысын білдіретін грек сөзі σταυρός, 200 жылы екі папируста кездеседі: Папирус 66 және Папирус 75, олар тау және ро әріптерінің айқасы сияқты айқыш пішінінде жазылған. 2008 жылы Дэвид Л. Балх бұл пікірмен келісіп, ставрограмманы қамтитын тағы да папирустарды (Папирус 46, Папирус 80 және Папирус 91) қосты. 2015 жылы Дитер Т. Рот ставрограмманы басқа папирустарда және бұрынғы ғалымдардың назарынан тыс қалған жоғарыда аталған папирустардың бөліктерінде тапты. Тертуллиан мен Оригеннің (184/185 – 253/254) пікірінше, Езекиел кітабының 9:4-тарауындағы (KJV) «құтқарылған адамдардың маңдайына белгі [tav; крест пішіндес финикиялық және ертедегі еврей әрпінен кейін] қой» деген сөздер алғашқы христиандардың өз маңдайына бірнеше рет крест белгісін салу әдетінің болжамы болды.

Мысырдың әулие Антонийімен байланысы

Қасиетті Антонийдің ауруханалық бауырлары, антониндер деп аталатын, 11 ғасырдың соңында құрылған Латын шіркеуінің католиктік діни ордені болды. Олар көк түстегі тау белгісі бар қара киім киген. Бұл киім олардың қамқоршысы – Мысырлық Антониймен байланысты болды, ол өз плащысында тау пішіндес крестпен бейнеленген. Антониндермен байланысы арқылы бұл крест Сент-Антоний кресі деп аталды, ал антониндер ерекше назар аударған ерготизм ауруы Сент-Антоний оты деп танылды. Шамамен 1500 жылы антониндердің 370 ауруханасы болды, бірақ ерготизмге себеп болатын саңырауқұлақтың анықталуы, эпидемиялардың азаюы және Иерусалимдегі Святой Иоанн госпитальдық рыцарьлары орденінің (көбінесе Мальта рыцарьлары деп аталады) ауруханаларынан туған бәсекелестік олардың санын азайтты. Олардың Еуропадағы соңғы үйі 1803 жылы жабылды. Антониндер Таяу Шығыста, әсіресе Ливанда, 21 монастырь және көптеген мектептері мен семинариялары бар маронит шіркеуі ретінде сақталып қалды. Олар әлі де қара киімдеріне ашық көк тау кресін жасайды. Қазір ол Францискан діни орденінің символы ретінде қолданылады.

Францисканизмде

Францисканизмдегі кресттің қолданылуы Әзіз Франциск Ассизскийдің өзіне дейін барып, оны өзінің қолтаңбасы және жеке мөрі ретінде пайдаланған. Францисктің және Рим папасы Иннокентий III шақырған Төртінші Латеран кеңесінің кезінде Тау католик шіркеуі кеңінен қолданған символ болды, жалпы алғанда, нанымға келудің және кресттің белгісі ретінде. Осы Кеңесті ашқанда Папа Иннокентий III Езекиел кітабының 9-тарауы бойынша уағыз айтып, барлық христиандарды Тау белгісімен, нанымға келу белгісі және крест белгісімен тәубе етуге шақырды. Омер Энглеберт өзінің «Әзіз Франциск Ассизскийдің өмірі» еңбегінде баяндай келіп, Папа сарацендердің таптаптаптаған қасиетті жерлердің қайғылы жағдайын сипаттағаннан кейін, Мәсіхтің қойындарын беделсіздендірген жамандықтарға қайғырып, түзетілмесе құдайлық жазамен қорқытты. Ол Иезекиелдің көрінесін еске түсірді, онда Иеміз шыдамдылық шегіне жетіп, күшті дауыспен былай деп айқайлайды: «Қаланы күзеткендер, жақындаңдар, қолдарыңда жою құралымен жақындаңдар». Сонда екі қолына екі қамшы ұстаған алты адам келді. Олардың арасында зәңгіл киім киген, белдігіне жазу байланған бір адам да болды. Жаратушы Иеміз оған былай деді: «Иерусалимді аралап, оның ішіндегі тура жолмен жүретіндердің маңдайларын Таумен белгіле!» Ал қалған бесеуіне: «Оның соңынан қалаға кіріп, тапқандарыңды аяусыз қырып-жой! Бірақ Таумен белгіленгендерге тиіспеңдер». [ ] Папа сұрады: «Құдайдың кек алумен тапсырған алты адам кімдер? Олар – сендер, Кеңес әкелері, қолдарыңдағы барлық қаруларды: анафема, қызметтен шеттету, уақытша тоқтату және тыйым салуды пайдаланып, Таумен белгіленбеген және христиан дінін қорлауда табандылық танытқандарды аяусыз жазалауларың керек». [ ] Латеран сөйлесінде Иннокентий III үш топты Таумен белгіледі: крест жорығына қатысқандар; жолы қиылыспағандар, адат-ғұрыпқа қарсы күрескендер; соңынан, өмірін өзгертуге шын ниетпен кіріскен күнәкарлар». Әзіз Франциск Ассизский, Шіркеу бекіткен Орденнің басшысы ретінде Кеңеске қатысып, Иннокентий III-тің шақыруын өте маңызды деп қабылдады, өйткені серіктері мен алғашқы өмірбаяндары бойынша, ол Тауды жақсы көріп, құрметтеді, «өйткені ол крестті білдіреді және шынайы тәубе екенін көрсетеді». Ол кез келген іс-әрекеттің басында осы белгімен өзін шатырды, оны басқа белгілерден артық көрді және оны келемелердің қабырғаларына бояды. Сөздері мен уағыздарында ол оны жиі ұсынды және барлық хаттары мен жазбаларында қолтаңба ретінде салды, «оның барлық алаңы пайғамбарлық сөздерге сәйкес, Тау белгісін жылап, азап шеккен адамдардың маңдайларына, Мәсіх Исаға шын жүрекпен келгендерге жазу болса» деді. Әзіз Франциск Ассизскийдің Таумен қол қойған қолжазбаларының арасында оның әйгілі «Лео бауырына арналған батасы» бар, ол Әзіз Франциск Ассизский базиликасында сақталған қасиетті нәрсе.

Басты мәселе

Римдік жазалау айқыштарын талқылағанда тау айқышы crux commissa деп аталады. Бұл терминді Юст Липсиус (1547–1606) ойлап тапты, ол осы Т пішіндес айқышты қазір көбірек таныс † пішіндес айқыштан және saltire ☓ пішіндес айқыштан ажырату үшін қолданды.