Кіріспе
Гогодала – Папуа-Жаңа Гвинеяның Батыс провинциясының Ортаңғы Флай аймағындағы этностық/тілдік топтың атауы. Олар Транс-Жаңа Гвинея тілдер отбасына жататын гогодала тілінде сөйлейді. Бұл елдегі әрқайсысының өзіндік тілі мен мәдениеті бар шамамен мың түрлі этностық топтың бірі.
Шолу
Гогодалалар – Папуа-Жаңа Гвинеядағы 33 ауылда орналасқан, шамамен 25 000 адамнан тұратын тайпа. Олардың жері Арамиа өзенінен басталып, төменгі Флай өзеніне дейін созылады және провинцияның халқы ең көп шоғырланған жергілікті басқару аймағы болып табылады. Олардың жері Батыс, Шығыс және Флай аймақтарына бөлінген. Гогодалалар көбінесе жазық далалар мен су тасқынына ұшырайтын жерлерде қоныстанған. (Wilde 2004)
Мәдениет
Қаноэ – гогодала мәдениетінің маңызды бөлігі. "Гогодалалар күнделікті балық аулау, отын жинау, үйдің тіреулерін тасымалдау, саго мен бау-бақша өнімдерін жеткізу сияқты іс-әрекеттер үшін каноэлерді пайдаланады, ал адамдар өздерін метафоралық түрде «клан каноэсінің ішінде» немесе оның ішінде тұрғандай сезінеді" (Wilde 2004). Каноэ – маңызды көлік құралы және аң ауруға көмекші құрал. Тайпа өзен бойында орналасқан, осылайша балық аулаумен және өзен суын пайдаланумен қатар, осы көлік құралына да қол жеткізе алады. Өзендер мен су жолдарының желісі гогодала халқына кең аумаққа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Олардың түп тамыры туралы айтылатын аңыз бойынша, гогодаланың ата-бабалары осы аймаққа үлкен каноэлермен келген. Гогодалалар өз тегін осы аймаққа бірінші болып қоныстанған кландардың алғашқы мүшелеріне дейін жатқызады. Сонымен қатар, олар өз тегін ата-бабалары осы жерге саяхаттаған каноэлермен байланыстырады (Wilde 2004). ХХ ғасырдың ортасына дейін гогодала ауылдары әдетте бір жалпы сабаннан төселген, 100 метрден асатын ұзын үйлерден тұратын. 1950 жылдары салынған Исагодағы ұзын үй үш қабатты және 127,7 метрлік болған. Ол 1979 жылы бұзылды. Қазір гогодала халқы ауылдық жерге шашырап орналасқан, бір немесе екі бөлмелі сабаннан төселген үйлерде тұрады (Baldwin 1989).
Until the mid twentieth century, Gogodala villages typically consisted of a single communal thatched roof longhouse, often more than 100 m. in length. The longhouse at Isago, constructed in the 1950s, was three stories tall and 127.7 m. long. It was pulled down in 1979. The Gogodala now live in smaller one or two room thatched huts scattered about the village site. (Baldwin 1989)
The Gogodala have a clan based kinship system. They trace their origins to the eight clans said to originate from Ibali, the father of the Gogodala. It is said that he gave a powerful canoe to each of his eight sons, who were the patriarchs of eight clans. "Within each of the eight clans, people are further divided into several sub clans, or canoes, which trace their lineage back to the primary ancestor and clan canoe. The premise of this clan and canoe system is a marriage practice that continues to be organized along the lines of a prescribed clan exchange system, referred to elsewhere as 'sister exchange'." (Wilde 2004)
For males in the Gogodala tribe, their lives are determined by their power or strength, which they call kamali. "An entity that resides in blood, kamali is the substance responsible for bodily efficacy and health." (Wilde 2004) From this notion the Gogodala derived that a person's kamali is seen through his work. Vllagers are characterized by how they work in activities such as house building, sago making, hunting and gardening.
Гогодалаларда кландық туыстық жүйе бар. Олар өз шығу тегін гогодаланың әкесі Ибалиден тараған сегіз кланға жатқызады. Дәстүр бойынша, ол сегіз ұлына – сегіз кланның аталарына – қуатты каноэлер сыйлаған. "Сегіз кланның әрқайсысы бірнеше кіші кландарға, яғни каноэлерге бөлінеді, олардың тегі алғашқы ата-бабалары мен клан каноэсіне дейін жетеді. Бұл клан және каноэ жүйесінің негізінде белгілі бір кландық алмасу жүйесі бойынша ұйымдастырылған неке салты тұр, бұл басқа жерлерде «әпке алмасу» деп аталады" (Wilde 2004).
Until the mid twentieth century, Gogodala villages typically consisted of a single communal thatched roof longhouse, often more than 100 m. in length. The longhouse at Isago, constructed in the 1950s, was three stories tall and 127.7 m. long. It was pulled down in 1979. The Gogodala now live in smaller one or two room thatched huts scattered about the village site. (Baldwin 1989)
The Gogodala have a clan based kinship system. They trace their origins to the eight clans said to originate from Ibali, the father of the Gogodala. It is said that he gave a powerful canoe to each of his eight sons, who were the patriarchs of eight clans. "Within each of the eight clans, people are further divided into several sub clans, or canoes, which trace their lineage back to the primary ancestor and clan canoe. The premise of this clan and canoe system is a marriage practice that continues to be organized along the lines of a prescribed clan exchange system, referred to elsewhere as 'sister exchange'." (Wilde 2004)
For males in the Gogodala tribe, their lives are determined by their power or strength, which they call kamali. "An entity that resides in blood, kamali is the substance responsible for bodily efficacy and health." (Wilde 2004) From this notion the Gogodala derived that a person's kamali is seen through his work. Vllagers are characterized by how they work in activities such as house building, sago making, hunting and gardening.
Гогодала тайпасының еркектері үшін олардың өмірі күш немесе қабілеттерімен – камали деп аталатын нәрсемен анықталады. "Қанда мекендейтін камали – денелік қабілеттіліктің және денсаулықтың жауапты нәрсесі" (Wilde 2004). Осы түсініктерден гогодала халқы адамның камалиі оның еңбегі арқылы көрінеді деген қорытындыға келді. Ауыл тұрғындары үй салу, саго жасау, аң аулау және бау-бақша шаруашылығы сияқты істердегі еңбектерімен ерекшеленеді.
Until the mid twentieth century, Gogodala villages typically consisted of a single communal thatched roof longhouse, often more than 100 m. in length. The longhouse at Isago, constructed in the 1950s, was three stories tall and 127.7 m. long. It was pulled down in 1979. The Gogodala now live in smaller one or two room thatched huts scattered about the village site. (Baldwin 1989)
The Gogodala have a clan based kinship system. They trace their origins to the eight clans said to originate from Ibali, the father of the Gogodala. It is said that he gave a powerful canoe to each of his eight sons, who were the patriarchs of eight clans. "Within each of the eight clans, people are further divided into several sub clans, or canoes, which trace their lineage back to the primary ancestor and clan canoe. The premise of this clan and canoe system is a marriage practice that continues to be organized along the lines of a prescribed clan exchange system, referred to elsewhere as 'sister exchange'." (Wilde 2004)
For males in the Gogodala tribe, their lives are determined by their power or strength, which they call kamali. "An entity that resides in blood, kamali is the substance responsible for bodily efficacy and health." (Wilde 2004) From this notion the Gogodala derived that a person's kamali is seen through his work. Vllagers are characterized by how they work in activities such as house building, sago making, hunting and gardening.
Экономика
Гогодала тайпаларында жұмыс гендерлік принцип бойынша бөлінеді, ал жауапкершіліктер кеңейтілген отбасыларға негізделген. Ерлер де, әйелдер де жұмыс істейді және қажет болған кезде бір-біріне көмектеседі. Ерлердің жұмысы Балимода жалақымен жұмыс істеуден бастап, аң аулау, бау-бақша жасау, үй салу, каноэ жасау, жерді тазалау және шөп кесу сияқты қызметтерді қамтиды. Әйелдер бала тәрбиелеумен, "тамақ пісірумен, балық аулаумен, саго, саго қаптары, шөптен тоқылған кілемдер және балық аулауға арналған себеттер жасаумен, үйде пайдалану үшін отын және басқа да бұталы материалдар жинаумен, жануарларға күтім жасаумен және үйді ұқыптап ұстаумен айналысады" (Уайльд 2004). Гогодала тайпасы "қала тұрғындарының иеленіп жүрген ақша, киім, азық-түлік, үйлер, су резервуарлары, электр энергиясы және дүкен тауарларының артықшылықтарын қалайды, бірақ қала тұрғындары ауылдық өмір салтының қамтамасыз еткен бостандығын жоғалтқанына өкінеді" (Wilde 2004).
Саго өндіру және дайындау, әдетте әйелдердің жауапкершілігінде болатын, маңызды жұмыс. Гогодала ауылдары көбінесе батпақтар мен лагуналардың жанында орналасқандықтан, саго пальмаларын өсіруге қолайлы жағдайларға ие. Әйелдер көбінесе пальмаларды өсіретін жерлеріне жету үшін ұзақ қашықтыққа саяхаттауы керек. "Саго өндіру және дайындау, пальманы кесуден бастап, оны пісіруге және жеуге дайындауға дейін, негізінен әйелдердің жауапкершілігінде" (Дундон 2002). Халықтың ауызша тарихына сәйкес, ер адам – атамыз саго ағашын әкеліп, белгілі бір жерлерде өсірген, осылайша басқалар жинап ала алатын болған. Егер дұрыс жесе, саго энергия береді. Сагоны тұтыну Гогодала мәдениетінде өте маңызды. (Дундон 2002)
Заң және дін
Гогодала халқы Папуа – Жаңа Гвинеяның бір бөлігі болғандықтан, олар ағылшын ортақ құқығын ұстанған Парламентпен басқарылады. Соттардың басты мақсаты – бүкіл елде қалыптастырылатын, бірақ көптеген мәдениеттерге зиян келтірмейтін белгілі бір дәстүрлерді анықтау еді. Папуа – Жаңа Гвинеядағы мәдениеттердің көп түрлілігіне байланысты заңды тиісінше қолдану өте қиын. Заңды күшпен орындау қиындық тудырғандықтан, мәдениеттер нормалар мен дәстүрлерді орнату үшін негізінен дінге сүйенеді. Алғашқыда шіркеулердің құрылуына қарсылық күшті болған, бірақ миссионерлердің және Папуа Евангелистік шіркеуінің құрылуы нәтижесінде 2003 жылы 25 000-нан астам Гогодаланың 90%-ы өзін христиан деп жариялады. Христиан дінінің қалыптасуы Гогодала халқының өмірінде зор өзгерістерге әкелді. Христиандық нығалып, миссионерлер жергілікті жерде өсірілетін темекі шегуге және кава ішуге тыйым салды. Миссионерлер сондай-ақ еркектердің ересек болу рәсімдерімен байланысты заттар мен билерді, әсіресе Аида тойларымен байланыстыларын христиандыққа сай емес деп тапты. Сондықтан миссионерлер мен Гогодала христиандары көршілес ауылдарға барып, осы дәстүрлер мен заттарды тыйым салу және жою қажеттігін жеткізді. (Дундон 2002)