Кіріспе

1910/11 жылғы Рондадағы толқу, Уэльс

1910/11 жылғы кеншілер ереуілі – Оңтүстік Уэльстің едәуір қиын жағдайдағы аймақтарындағы кеншілер мен олардың отбасыларының жалақыны және тұрмыс жағдайын жақсартуға жасаған әрекеті. Көп жылдар бойы кен иелерінің картелі жалақыны қасақана төмен ұстап келген. 1910 және 1911 жылдардағы Тонипанди көтерілісі (кейде Ронда көтерілісі деп аталады) – Кэмбриан Комбайнының Ронда кендері мен оның төңірегіндегі ереуілдегі көміршілер мен полиция арасындағы бірнеше зорлық-зомбылыққа толы қақтығыстар. Бұл аласапырандықтар мен қақтығыстар жұмысшылар мен кен иелері арасындағы еңбек дауларының нәтижесі болды. "Тонипанди көтерілісі" термині бастапқыда 1910 жылғы 8 қарашада, сейсенбі күні кешке, ереуілшілер Тонипандидегі дүкендердің терезелерін қиратқан кезде болған нақты оқиғаларға қатысты қолданылған. Ереуілшілер мен Гламорган полициясы арасында қолма-қол соғыс болды, оларға Бристоль полициясы қосылды. Ішкі істер министрі Уинстон Черчилльдің 8 қарашадағы көтерілістен кейін полиция күштерін арттыру үшін британдық армияны аймаққа жіберуге рұқсат беруі Оңтүстік Уэльсте оған деген наразылықты күшейтті. Оның жауапкершілігі туралы мәселе әлі де қызу дау-дамайда.

Өмірбаян

Конфликт «Naval Colliery» компаниясы Пенграйгтегі Эли шахтасында жаңа көмір қабатын ашқаннан кейін туындады. Қысқа сынақ мерзімінен кейін, өндіріс қарқынын анықтау үшін, иелері шахтерлер қасақана мүмкіндігінше баяу жұмыс істегенін мәлімдеді. Шахтадағы 70-ке жуық шахтер жаңа қабатта жұмыс істеудің басқаларына қарағанда қиын екенін, себебі оның ішінде тас жолағы бар екенін айтты. 1910 жылдың 1 қыркүйегінде иелері, жаңа ашылған Бют қабатындағы 70 жұмысшыға ғана емес, барлық 950 жұмысшыға шахтаның кіреберісін жапқан құлыптау туралы хабарлама жариялады. Гламорган полициясының күштері тартылып, «Cambrian Combine» дауына қоса, көршілес Синон аңғарында бір айлық ереуіл болып жатқандықтан, Гламорганның бас полиция комиссары 6 қараша күні Тонипанди ауданында 200 импортталған полицейді жинады. Ол әскери күшті тікелей қолданбады, бірақ қажет деп тапса, азаматтық билік орындары оларды пайдалануға рұқсат берді. Черчилльдің ереуілшілерге жеке хабары: «Біз әзірге әскерді тоқтата тұрып, тек полицияны жібереміз». Полиция күші жеткілікті болғанда терезелердің сынуын болдырмауға болар еді, бірақ полиция көшелерден шахта иелері мен менеджерлерінің үйлерін қорғау үшін алыстырылды. Бір шахтер, Самуэль Рис, полицейдің таяғымен салған бас жарақатынан қайтыс болды, бірақ сот тақырыбының шешімі сақтықпен берілді: «Біз Самуэль Рис 8 қарашада алған жарақаттарынан қайтыс болғанымен келісеміз. Ол жарақатты қалай алғаны бізге толыққанды түсініксіз». Медициналық сараптама да мынаны көрсетті: «Сыну тікелей соққыдан болған – бұл полицейдің таяғынан немесе сотта ұсынылған ереуілшілердің бірнеше қаруларынан болуы мүмкін». Билік қалаға 400 полицей, Лланвипиде орналасқан Ланкашир фузилерлерінің бір ротасы және 18-ші гусарлар эскадрильясын орналастырды. Гилфах-Гохтан 13 шахтер тұтқындалып, тәртіпсіздікке қатысқандары үшін сотталды. Он үш шахтердің ісі желтоқсан айында алты күнге созылды. Сот барысында оларға 10 000-ға дейін адамдар шерулер мен демонстрациялар ұйымдастырып, қалаға кіруге тыйым салынды. Ресми мәлімдемеде былай делінген: «Ереуіл 1911 жылдың тамызында аяқталды, жұмысшылар Уильям Абрахамның келісімімен тоннасына 2 шиллинг 3 пенни мөлшерін қабылдауға мәжбүр болды, ал жұмысшылар қыркүйектің бірінші дүйсенбісінде жұмысқа қайта кірді». 2010 жылы, көтерілістен 99 жыл өткен соң, Уэльстің жергілікті кеңесі Гламорган аңғарындағы ескі әскери базаға Черчилль есімін беруге қарсылық білдірді, себебі ол Ронда аңғарына әскер жіберген болатын.

Тарихи аңыз

Тонипанди көтерілісі туралы кең таралған тарихи аңыз бар, онда әскерлер шахтерлерге атқан деген сөз бар. Жозефина Тей өзінің "Уақыт қызы" романында осыған сілтеме жасайды және "тонипанди" терминін "тарихи оқиға туралы қате, бірақ тұрақты түрде баяндалып, есте сақталып, нәтижесінде туған ойдан шындық деп қабылданатын жағдай" үшін қолданады.