Кіріспе

Бұқаралық ақпарат құралдарының ашықтығы, сондай-ақ ашық медиа немесе медианың жасырындығы деп те аталады, – журналистер, редакторлар, жарнама және қоғамдық қатынастар мамандары, мемлекеттік қызметкерлер, қоғамдық істер саясатымен айналысатын мамандар және өкілдер сияқты медиа қызметкерлерінің ақпараттық қолдауды қалай және неліктен өндіретіні, тарататыны және басқаратыны туралы мәселені зерттейтін ұғым. Қысқасы, бұқаралық ақпарат құралдарының ашықтығы – өркениет пен журналистер, жаңалықтар көздері мен үкімет арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. "Ақпараттық қолдау және күн тәртібін қалыптастыру: жергілікті радио жаңалықтарын зерттеу" атты мәтілдік талдау бойынша, ақпараттық қолдау – "бұқаралық ақпарат құралдарына уақыт немесе орын алу үшін ұсынылған кез келген материал" (Бёрнс, 1998) деп анықталады. Бұқаралық ақпарат құралдарының ашықтығын түсіну үшін, оны зерттеудің, түсінудің және талдаудың әртүрлі аспектілерін білу қажет. Келесі бетте бұқаралық ақпарат құралдарының ашықтығының қалай дамып келе жатқаны және оның қазіргі әлемге қандай әсер ететіні қарастырылады.

АТК және ашықтық туралы түсінік (Хайдегер мен Маклюэн)

Интернет арқылы ашықтық әлеуметтік ғалымдардың зор қызығушылығын тудырды, және ашықтыққа қатысты зерттеулер жалғасуда. Йони Ван Ден Иде ашықтық пен технологияны түсінудің негізін Мартин Хайдеггер мен Маршалл Маклюханның еңбектерінде деп көрсетеді. Эде былай дейді: "Соңғы жылдары біздің терең технологиялық тұрғыдан өзгерген әлемімізді түсіну үшін философиялық, әлеуметтанулық, психологиялық сияқты бірнеше тәсілдер әзірленді" (Эде, 2011). Бірақ, осы жаңа жаңалықтар Хайдеггер мен Маклюханның бұқаралық ақпарат құралдары мен технология саласындағы алғашқы жұмыстарының нәтижесі болмаса, мүмкін болмас еді. Мартин Хайдеггер ашықтық терминін қолданбай зерттеулерді бастады, бірақ оның маңыздылығы оның "Құралдарды талдауында" анық көрінеді (Харман, 2010). Осы "үстел" аналогиясын түсіну арқылы, мына тұжырымға келуге болады: осы контексте үстел – технология, ал оны қоғамның әлеуметтік және экономикалық іс-қимылдарына қатысты ашықтық пен түсінікті қалыптастыру үшін пайдалану, сондай-ақ әр ұлтты және мемлекетті басқаратын биліктің кең ауқымды, бірақ көзден жасырылған негізі болып табылады.

Насихат және БАҚ ашықтығы

"Үкімет ақпарат тоқсандығы" журналында жүргізілген зерттеуде медиа ашықтығы, қоғамды ашықтыққа және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске қолдау көрсету арқылы түсіндіріледі. Медиа ашықтығын осы тұрғыдан қарастыру, оның әлеуметтік және экономикалық дамудың маңызды факторы екенін көрсетеді. Мақалада үкіметтік деңгейдегі ашықтықтың төрт негізгі арнасы зерттелген: үкіметтің бастамамен ақпарат таратуы; үкіметтен сұралған материалдарды ұсынуы; қоғамдық тыңдалымдар мен мәжілістер; және құпия ақпаратты жариялаушылардың (куәгерлердің) мәлімдемелері. Бұл төрт коммуникация арнасы, үкімет пен шенеуніктер тарапынан таратылатын кез келген жағымсыз үгіт-насихаттың алдын алуға және дамыған әлеуметтік-экономикалық жүйе құру үшін қажетті толық ашықтықты қамтамасыз етуге көмектеседі. Үгіт-насихат, ақпараттың дұрыс таралуы мен қабылдануына кедерілгі келтіретін қауіпті құрал болып табылады, бұл ашықтықтың барлық күш-жігерін жояды. Келесі бөлімдер үгіт-насихаттың кең ауқымын және ашықтықтың бұзылуының түрлі жолдарын қарастырады.

БАҚ-тағы пара алу және сыбайлас жемқорлық

Сыбайлас жемқорлық пен БАҚ-тағы пара алу – БАҚ ашықтығының маңыздылығын қарастырғанда қызығушылық тудыратын маңызды ұғымдар. Медиа пара алуының түсінігі, бұқаралық ақпарат құралдарындағы жасайлықтық туралы талаптарға жауап ретінде пайда болды. БАҚ ашықтығының болмауы сыбайлас жемқорлықтың бір түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. БАҚ ашықтығы – жаңалықтар мен БАҚ арасындағы қарым-қатынастағы этикалық емес және заңсыз тәжірибелерді азайтудың бір жолы. "Үкімет ақпарат тоқсандығы" журналында жүргізілген зерттеуде былай делінген: "Экономикалық мәселе ретінде сыбайлас жемқорлыққа назар аудару, жаһандық ашықтыққа қызығушылықтың артуының бір бөлігі болды. Халықаралық деңгейде сыбайлас жемқорлық 1990 жылдан бері жаһанданудың нәтижесінде заңсыз қызметтерге мүмкіндіктердің артуынан қауіптену себепті үлкен назар аударып келеді (Браун және Клок, 2005)". Мемлекеттік агенттердің бейнежазбалар өндірісіне әсер ету дәрежесі, жаңалықтар ұйымдарының осы бейнелерді объективті, дәлелді бейнелеу ретінде пайдалануына қайшы келеді. Адамдар көруді білумен байланыстыратындықтан, бейне көріп тұрғанымызға толыққанды хабар аламыз деген жаңылыс пікір тудырады. "Жаңалықтарда не көрсетіледі, оның көрсетілу мүмкіндігіне байланысты" деген пікір бар. Осы жобаның кейс-стадилері (кейс-стадилерді қоса алғанда) көрсеткендей, көрсетілетін нәрсе көбінесе саяси агенттермен келісіледі. Негізінен, БАҚ ақпаратын қалай ұсынатыны ашықтық туралы иллюзия тудырады. БАҚ ұсынысының адам тәжірибесіне деген қызығушылығы Джордж Гербнердің және оның "Өсіру теориясы" арқылы одан әрі зерттеледі. Аналитик В. Джеймс Поттер түсіндіргендей, Гербнер "адамдар күнделікті өмірде БАҚ хабарларымен қарым-қатынас жасайтын кезде, хабарлардың кең ауқымының халыққа біртіндеп әсер ететініне алаңдады" (Поттер, 2014). Гербнер бұрынғы теоретиктердің телебағдарламалар мен тікелей қабылдау арқылы БАҚ пен өркениетке билік етуді түсінуге тырысқан әрекеттерін қайта қарастырды. Гербнер БАҚ-тың әсерін түсіну үшін адамдардың өмір сүретін ортасын зерттеу және БАҚ арналары арқылы әлемді зерттеу қажет деп мәлімдеді. Аналитик Джон А. Лент Гербнердің БАҚ пен БАҚ арналарын бақылау арқылы билік құрылымын түсінуін ашады, ол былай дейді: "көрермендер теледидарда бейнеленген жас, ақ нәсілді ер адамдарды, идеалданған дәрігерлер мен басқа да мамандарды билік пен ақша элитасы деп санай бастады. Ол әйелдердің, аз ұлт өкілдерінің және қарт адамдардың осы үлгілерді қайта-қайта көріп, өздерінің төмен жағдайларын және мүмкіндіктерін қажетсіз және лайықты деп қабылдауы мүмкін екенін ескертті, бұл олардың азаматтық құқықтарын бұзу болып табылады" (Лент 2006 ж. 88 б.). Осылайша, билік – БАҚ құралдарын бақылайтындардың және әлемдік оқиғалар, пікірлер мен БАҚ бақылайтын ортада өмір сүретін азаматтарға жеткізілетін бейтараптық туралы ашықтық деңгейімен байланысты. Билік – көрерменнің көзінде емес, көпшілікке хабар жеткізетіндерде.

Электрондық үкімет

Электрондық үкімет құру және интернетті, соның ішінде әлеуметтік желілерді пайдалану – мемлекеттік жұмыс және азаматтарға көрсетілетін қызметтер туралы ақпарат алудың жаңа тәсілі. «Халық қызметі және басқару туралы шолу» (Song and Lee, 2016) жариялаған зерттеуде барлық электрондық форматтағы БАҚ қолданылуы «үкіметке деген сенімді қайта орнатудағы маңызды фактор» екені айтылады, себебі ол үкіметтің жұмысын жақсартуға және ашықтығын арттыруға мүмкіндік береді. Зерттеуде сондай-ақ, көптеген зерттеулер мемлекеттік веб-сайттардағы ақпараттық және транзакциялық қызметтер арқылы азаматтардың тиімділік, қолжетімділік, жауапкершілік және қанағаттану сезімін күшейтетіні көрсетілген (Коулман, 1990, 99-бет). Сонг пен Ли осы тұжырымды мемлекеттік контекстке қатысты қолданып, ақпараттың рөлі сенімді құру үшін қажет деген қорытындыға келеді, себебі үкіметтер азаматтарының мүддесін қорғайтын іс-қимылдар жасауы керек (және осы іс-қимылдарды немесе нәтижелерін әлеуметтік желілерде көрсете білуі керек), осылайша олардың жұмысына сенім мен құрмет қалыптастыруға болады.