Кіріспе

Анархисттің түрмедегі естеліктері – Александр Беркманның 1892 жылдан 1906 жылға дейін Питтсбургтегі Пенсильвания штатының Батыс жазалау орындасында өткен өмірі туралы естеліктері. Алғаш рет 1912 жылы Эмма Голдманның «Ана Жер» баспасында жарық көрген бұл кітап, автобиографиялық әдебиеттегі классикалық туындыға айналды. Кітапта саяси зорлық-зомбылық және түрмеге қамау тақырыптары қамтылған, сонымен қатар Беркманның анархистік саясат туралы теориясы дамытылады.

Әңгіме

Кітап Беркманның түрмеге қамалуының мән-жайларымен басталады: анархист белсенді ретінде ол Пенсильваниядағы Карнеги болат зауытының директоры, бай өнеркәсіпші Генри Клей Фрикті өлтіруге талпынды. Фрик Гомстед ереуілі кезінде тоғыз кәсіподақ жұмысшысы мен жеті күзетшінің қаза болуына себеп болған Темір және болат жұмысшыларының біріккен қауымдастығын жаншуға жауапты болды. Алайда, Беркман Фрикке екі рет оқ атқанмен, үшінші оқты атқанда басылып, улы пышақпен аяғына бірнеше рет пышақталды, бірақ Фрик аман қалды, ал Беркман 22 жылға бас бостандығынан айырылды. Беркман қысымға ұшыраған американ халқының санасын оятуды үміттенеді, бірақ кітапта оның әрекеттерін түсінуге қабілетті саяси мәдениеттің жетіспеушілігі туралы айтылады. Тіпті ол қорғаған одақтас тұтқындар да оның саяси ниетін түсінбеді. Кітаптың негізгі бөлігі Беркманның түрмеде өткен жылдарына арналған. Бірінші тұлғада, қазіргі уақыттағы ағылшын тілінде (Беркман үшін жаңа тіл) жазылған, ол күнделік сияқты оқылады, бірақ шындығында Беркман босатылғаннан кейін жазылған. Бұл Беркманның жастық шағындағы сезімтал идеалдарын жоғалту туралы келелі оқиға, түрмедегі өмірдің физикалық және психологиялық жағдайларымен күресіп, кейде оны өзіне-өзі қол жұмсауға жеткізеді. Басқа тұтқындармен танысқанда, ол оларды адамдар ретінде жек көреді және олардан жиренеді, бірақ оларды әділетсіз жүйенің құрбандары деп санайды. "Олар менің әлемімнен емес", - деп жазады ол. "Мен оларға көмектесер едім, әлеуметтік әділетсіздіктің құрбандарына көмектесу – менің борышым. Бірақ мен олармен дос бола алмаймын, олар менің жүрегімді қозғамайды". Бірақ Беркманның өзін-өзі қашықтықта ұстауы мен жоғары моральдық ұстанымдары біртіндеп құлдырай бастайды, өйткені ол әркімнің, оның ішінде өзінің де кемшіліктерін көреді. "Түрме естеліктері" сонымен қатар оның анархист Эмма Голдманмен қарым-қатынасына құрмет көрсетеді, оны ол кітапта бірнеше рет "Қыз" деп атайды. Ол түрмеде Беркманмен хат алысып отыратын жалғыз адам және оны сырттан сынға алудан қорғайды, босатылғаннан кейін оған көмектеседі. Кітап Беркманның саяси зорлық-зомбылық туралы ойларының дамуын көрсетеді, оның ойлары көбінесе ол жақын танысқан Голдманмен диалог сияқты оқылады. "Түрме мемуарларының" ерекшелігі түрмедегі гомосексуализмге қатысты көзқарасы. Кэрол Дуглас, "біздің артқы жағымыздан" кітапты жазып, Беркман "түрмедегі гомосексуализмге деген алғашқы үрейі басқа еркекке деген махаббатқа қалай жол бергенін сипаттады" дейді. 2008 жылғы "Азаттық жолдастар: Анархизм және гомосексуализм АҚШ-та, 1895–1917" зерттеуінде Теренс Киссак "Түрме естеліктерін" "1950 жылдарға дейін америкалықтар жазған гомосексуализм туралы ең маңызды саяси мәтіндердің бірі" деп сипаттайды.