Кіріспе

Монтерей шығанағындағы су асты каньоны, Монтерей каньоны немесе Монтерей су асты каньоны – Калифорния штатындағы Монтерей шығанағындағы су асты каньоны. Оның тік беткейлері төменгі жағынан жоғарғы жағына дейін толық өлшенген биіктігі Гранд-Каньонның тереңдігімен шайқасады. Бұл Солтүстік Америка құрлығының батыс жағалауындағы ең ірі су асты каньоны және тұмандық тоқтар эрозиясы деп аталатын су асты эрозия процесі нәтижесінде пайда болған. Оның пайда болуының нақты мәніне қатысты көптеген сұрақтар әлі де шешілмеген, сондықтан ол Монтерей шығанағындағы Аквариум зерттеу институтында, Мосс Лэндинг теңіз зертханаларында және басқа да океанографиялық мекемелердегі ғалымдар жүргізіп жатқан геологиялық және теңіз жануарларының бірнеше зерттеулерінің нысаны болып табылады. Монтерей каньоны Монтерей шығанағының жағалауының ортасында орналасқан Мосс-Лэндингтен басталып, Тынық мұхитының астында 95 мильге (153 км) созылады және Монтерей каньонының су асты желдеткішінде аяқталады. Оның ең терең нүктесі теңіз бетінен 3600 метрге (11800 фут) жетеді. Бұл Монтерей, Соквел және Кармель каньондарынан тұратын үлкен Монтерей шығанағының каньондық жүйесінің бір бөлігі. Каньонның тереңдігі және қоректік заттардың жеткілікті болуы (қоректік заттарға толы шөгінділердің үнемі келуінің арқасында) көптеген теңіз тіршіліктеріне қолайлы орта жасайды. Соквел каньоны мемлекеттік теңізді қорғау аймағы Монтерей су асты каньонының бір тармағын қорғайды. Су асты паркі сияқты, бұл қорғалған теңіз аймағы теңіз жануарлары мен теңіз экожүйесін сақтауға көмектеседі.

Геоморфология

Тұмандық тоқтардың эрозиялық процесі, бір кезде су астындағы Монтерей каньонын қалыптастырған, жақсы белгілі. Бірақ миллиондаған жылдар бұрын ойылып жасалған бұл каньонның едәуір тереңдігі мен ұзындығының себебі, сондай-ақ Монтерейден батысқа қарай 95 шақырымдағы су астындағы аузындағы ерекше ірі шөгінді (желдеткіш) жиынтығы, әлі де әртүрлі болжамдарға орын береді. Әдетте, континенттік тақтада осы деңгейде терең және ұзын кесілген, үлкен шөгінді желдеткіштерімен байланысты су асты каньондары тек Миссисипи немесе Амазонка сияқты аса ірі өзендердің ағысын қабылдағанда ғана пайда болады. Мұндай каньондар Салинас өзені сияқты салыстырмалы түрде аз сулы өзендермен байланысты кездеспейді. Басым теория бойынша, каньон – Калифорния шығанағы 7,9 миллион жыл бұрын ашылғанға дейін болған Колорадо өзенінің ежелгі арнасының қалдығы. Басқалары бұл Орталық аңғарды құрғатқан, тіпті Лос-Анджелес су жиналатын алабы арқылы құрғатқан үлкен өзеннің қалдық арнасы болуы мүмкін деп санайды. Жақындағы зерттеулер соңғы тұжырымды қолдайды, себебі каньон маңындағы теңіз тауларындағы темір-марганец кендерінің химиялық құрамы Оңтүстік Сьерра-Невада немесе Батыс Таулы аймақтан шөгінді шығу тегін көрсетеді. Салинас өзенінің бұрынғы Коркоран көлінің шығу орыны болған деп есептеледі, ол бір кезде Орталық аңғардың көп бөлігін алып жатқан. Монтерей су асты желдеткішінің жоғарғы турбидтік бөлігі Коркоран көлі жаңа арна тапқаннан кейін, және қазіргі Сан-Франциско шығанағы арқылы катастрофалық түрде құрғаған кезде қалыптасқан болуы мүмкін. Бұл кезде бұрынғы көл төбесіндегі шөгінділер жаңа арна арқылы шығып, ұзақ жағалау ағысымен Монтерей шығанағына жеткен. Тектоникалық тақталар теориясы бойынша ежелгі жер бедерін қайта құру көрсеткендей, каньон Сан-Андреас жарылысының көлденең жылжуы арқылы қазіргі орнына солтүстікке жылжыған. Сан-Андреас жарылысы мен Калифорния шығанағы пайда болған кезде ол Санта-Барбара орналасқан жерде болған. Бүгінде әлемдегі басқа да ірі өзендердің аузында да осындай теңіз асты каньондары бар, мысалы, Гудзон өзенінің каньоны. Монтерей каньонының басында бүгінде ірі өзен жоқ болғандықтан, ол бұрын мұндай өзен болған кезде пайда болған болуы мүмкін деп болжанады. Бұл каньонның ежелгі тегіне қатысты ақпарат 2 шақырым тереңдікте орналасқан каньонның төменгі жағындағы Монтерей желдеткіші деп аталатын алып шөгінді жатағында сақталған. Бұл желдеткіштің көлемі қазіргі жағалау өзендерінен жиналғаннан әлдеқайда үлкен. Зерттеулер, соның ішінде өзектік сынамалар алу жұмыстары жалғасуда. Қазірге дейін тек "жақындағы" шөгінді өзегі ғана алынды. Ең көне өзектік сынамалар тереңге көмілген, оларды зерттеу әлі күтілуде. Осы терең өзектік сынамаларды дұрыс талдап, олардың бастапқы шөгінді көздеріне дейін іздестіргеннен кейін, мұндай терең және ұзын каньонды қалыптастыру үшін қажет болған, жоғары тұмандық тоқ ағынын қамтамасыз еткен өзеннің қайсысы болғаны туралы болжамдарға жауаптар табылуы мүмкін.