Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ақаулы жазу – тілдің барлық фонемалық айырмашылықтарын көрсете алмайтын жазу жүйесі. Бұл ұғым әрқашан нақты бір тілге қатысты болады. Мысал ретінде итальян орфографиясында қолданылатын латын әліпбиін қарастырайық: итальян тілінде жеті дауысты дыбыс бар, бірақ оларды көрсету үшін әліпбиде тек бес дауысты әріп қана бар. Көбінесе, жақын және ашық дауысты дыбыстардың арасындағы ерекшелік ескерілмейді, бірақ егер қолданылса, белгілер арқылы оларды ажыратуға болады. Итальян тіліндегі қабылданыстардың арасында /b/ және /p/ әріптері бірдей жазылады, сондай-ақ /d/ және /t/ әріптері де бірдей жазылады; сонымен қатар, екпін мен буын үзілісі де сенімді түрде ажыратылмайды.
A defective script is a writing system that does not represent all the phonemic distinctions of a language. This means that the concept is always relative to a given language. Taking the Latin alphabet used in Italian orthography as an example, the Italian language has seven vowels, but the alphabet has only five vowel letters to represent them; in general, the difference between the phonemes close and open is simply ignored, though stress marks, if used, may distinguish them. Among the Italian consonants, both and are written , and both and are written ; stress and hiatus are also not reliably distinguished.
Бұрынғы қате жазу үлгілері
Мұндай кемшіліктер жиі кездеседі. Грек әліпбиі өзінің алғашқы тарихында кемшіліктері болған. Ежелгі грек тілінде дауыстылардың ұзындығы ерекшеленді: бес қысқа дауысты және жеті ұзын дауысты. Финикия әліпбиі грек тіліне бейімделгенде, гректер бес әріптің атауларын бастапқы дауыссыз дыбыстарды естіртпей, кейін дауыстыларды білдіру үшін акрофониялық принцип бойынша қолданды. Бұл әріптер: альфа, е (кейін е псилон деп аталды), иота, о (кейін о микрон деп аталды) және у (кейін u псилон деп аталды) – <α, ε, ι, ο, υ> – он екі дауысты дыбысқа арналған бес әріп. (Жоғалған бастапқы дауыссыз дыбыстар болды.) Кейіннен шығыс грек диалектілерінде [h] ( әрпінен) дыбысы жойылды, және heta (қазір эта деп айтылады) әрпі қолдануға келді; ол үшін пайдаланылды. Сонымен бірге, гректер қосымша әріп, о мега, жасады, бұл о микрон әрпінің астына сызық жүргізу арқылы жасалған болуы мүмкін, ол үшін қолданылды. <ει> және <ου> диграфтары, енді дифтонгтар ретінде айтылмаған және , үшін қабылданды. Осылайша, грек тілі классикалық дәуіріне жеті әріппен және екі диграфпен – <α, ε, ι, ο, υ, η, ω, ει, ου> – он екі дауысты дыбысты білдіретін күйде келді. Ұзын мен қысқа арасындағы айырмашылық, тіпті ол маңызды болса да, ешқашан нақтыланбады. Грек әліпбиі тілдің дауыссыз дыбыстарына жақсы сәйкес келсе де, кейбір дауыстыларға қатысты кемшіліктері болды. Басқа көне жазу жүйелерінде де кемшіліктер кездеседі. Мысыр иероглифтерінде дауысты дыбыстар мүлдем болмаған, ал клинопись жазуы /t/, /d/ және /t'/ (күшті /t/) сияқты дауыссыз дыбыстардың үштігін немесе /e/ және /i/ дауыстыларын ажырата бермейтін. Тек 16 таңбадан тұратын Жас Футарк, 9 ғасырда, 7 және 8 ғасырлардағы «өткінші кезеңнен» кейін пайда болған Ескі Футарктің одан да кемшіліктері бар түрі болды. Сонымен қатар, прото-норс тілінен Көне Норс тіліне эволюциялаған кезде, сөйлеу тілінде әртүрлі фонемалардың санының артуына әкелген фонетикалық өзгерістер болды. Мысалы, Жас Футаркта дауысты және дауыссыз тоқталымдарды білдіру үшін жеке таңбалар болған жоқ, сондықтан Týr (ᛏ) рунасы /d/, /t/, /nd/ немесе /nt/ дыбыстарын білдіре алатын.
Such shortcomings are not uncommon. The Greek alphabet was defective during its early history. Ancient Greek had distinctive vowel length: five short vowels, , and seven long vowels, When the Phoenician alphabet was adapted to Greek, the names of five letters were pronounced by the Greeks with initial consonants made silent, and were then used acrophonically to represent vowels. These were alpha, e (later called e psilon), iota, o (later called o micron), and u (later called u psilon) – <α, ε, ι, ο, υ> – five letters for twelve vowel sounds. (The lost initial consonants were .) Later the [h] (from ) dropped out from the Eastern Greek dialects, and the letter heta (now pronounced eta) became available; it was used for About the same time, the Greeks created an additional letter, o mega, probably by writing o micron with an underline, that was used for Digraphs <ει> and <ου>, no longer pronounced as diphthongs and , were adopted for and Thus, Greek entered its classical era with seven letters and two digraphs – <α, ε, ι, ο, υ, η, ω, ει, ου> – for twelve vowel sounds. Long were never distinguished from short , even though the distinction was meaningful. Although the Greek alphabet was a good match to the consonants of the language, it was defective when it came to some vowels. Other ancient scripts were also defective. Egyptian hieroglyphs had no vowel representation at all, while the cuneiform script frequently did not distinguish among a consonant triad like /t/, /d/ and /t'/ (emphatic /t/), or between the vowels /e/ and /i/. With only 16 characters, the Younger Futhark was an even more defective form of the Elder Futhark, from which it had evolved by the 9th century, after a "transitional period" during the 7th and 8th centuries. At the same time, phonetic changes that led to a greater number of different phonemes in the spoken language, when Proto Norse evolved into Old Norse. As an example, the Younger Futhark no longer had separate signs for voiced stops and voiceless stops, so a rune like Týr (ᛏ) could represent all of /d/, /t/, /nd/ or /nt/.
Қазіргі кездегі қате жазу үлгілері
Ұзақ әдеби тарихы бар тілдерде әдетте ерте кезеңде орфография қалыптасып, кейінгі айтылу өзгерістері жазылмай қалады. Осыған ағылшын, француз, грек, иврит және тай тілдері де жатады. Керісінше, кейбір жазу жүйелері өзгерген айтылуға сәйкес белгілі бір уақыт аралығында жаңарып отырады, мысалы, голланд, португал, испан, ирланд және жапон хираганасы. Аталған тілдердің бәрінің де ұзақ әдеби тарихы бар, бірақ олар басқалары тоқтап қалған жерде дамуды жалғастырған.
Languages with a long literary history have a tendency to freeze spelling at an early stage, leaving subsequent pronunciation shifts unrecorded. Such is the case with English, French, Greek, Hebrew, and Thai, among others. By contrast, some writing systems have been periodically respelled in accordance with changed pronunciation, such as Dutch, Portuguese, Spanish, Irish, and Japanese hiragana. Note that all of these languages indeed have long literary histories but have simply evolved where others did not.
Латын емес қаріптер
Араб жазуындағы абджадтың қателіктері көп. Қазіргі жазуда әдетте қысқа дауыстылар немесе екі еселенген (қос) дауыссыздар жазылмайды, ал Ислам дәуірінің алғашқы ғасырларында ұзын ā да тұрақты жазылмаған, сондай-ақ көптеген дауыссыз әріптердің мағынасы да түсініксіз болған. Араб жазуы арамейден тараған, арамей тілінде араб тіліне қарағанда аз фонемалар ғана болған, сонымен қатар бірнеше бастапқыда ерекше арамей әріптері бірігіп кеткен (формаларынан ажырату мүмкін болмайтын), сондықтан ерте араб жазбаларында 28 дауыссыз фонема тек 18 әріппен бейнеленген, ал сөз ортасында тек 15 әріп ерекшеленген. Мысалы, сөз ортасындағы әрпі әрпін, ал әрпі әрпін көрсетеді. Кейіннен түсініксіздіктерді шешу үшін диакритикалық белгілер немесе нүктелер жүйесі жасалды, ол ғасырлар бойында кеңінен қолданылатын болды. Дегенмен, бүгінге дейін DIN деп аталатын стильдегі нүктесіз мәтіндер кездеседі, онда бұл дауыссыздар ажыратылмайды. Қысқа дауыстылар немесе екі еселенген дауыссыздар жазылмағандықтан, қазіргі араб жазуындағы نظر DIN сөзі نَظَرَ 'көрді', نَظَّرَ 'салыстырды', نُظِرَ 'көрілді', نُظِّرَ 'салыстырылды', نَظَر 'көзбен қарады' немесе نِظْر 'ұқсас' деген мағыналарды білдіре алады. Алайда, практикада екіұштылық аз, себебі араб тіліндегі дауыстыларды ағылшын тіліне қарағанда болжау оңай. Сонымен қатар, жазудың кемшіліктерінің де пайдасы бар: грамматикалық өзгерістерге қарамастан, түбір сөздердің тұрақты пішіні сөздерді жылдам тануға және оқу жылдамдығын арттыруға мүмкіндік береді; ал араб диалектілерінде ең көп өзгеретін дыбыстар – қысқа дауыстылардың жазылмауы мәтіндерді түрлі аудиторияға қолжетімді етеді. Алайда, араб немесе парсы тілдерін үйренушілер дұрыс айтылуын үйренуде қиындықтарға тап болады, себебі оқу материалдарында белгілер жеткіліксіз. Сонымен қатар, DIN және консонантты белгілеуі жоқ куфиялық жазу стиліндегі екіұштылықтар одан да ауыр, өйткені мұнда әртүрлі түбірлер бірдей жазылады. ٮطر жоғарыда көрсетілгендей DIN 'көр' түбірін, сондай-ақ DIN 'қорғау', DIN 'мақтан', DIN 'қын' немесе 'кременьмен' сөздерін, сонымен қатар осы түбір сөздердің әрқайсысының сан алуан өрнектерін білдіре алады. Көптеген мұсылман халықтары өз тілдерін жазу үшін араб әліпбиін қабылдады. Оларда араб тілінде жоқ дыбыстар үшін жаңа әріптер ойлап табылды (мысалы, , , және парсы тілінде).
A broadly defective script is the Arabic abjad. The modern script does not normally write short vowels or geminate (double) consonants, and for the first few centuries of the Islamic era, long ā was also not consistently written and many consonant letters were ambiguous as well. The Arabic script derives from the Aramaic, and not only did the Aramaic language have fewer phonemes than Arabic, but several originally distinct Aramaic letters had conflated (become indistinguishable in shape), so that in the early Arabic writings, 28 consonant phonemes were represented by only 18 letters—and in the middle of words, only 15 were distinct. For example, medial represented , and represented A system of diacritic marks, or pointing, was later developed to resolve the ambiguities, and over the centuries became nearly universal. However, even today, unpointed texts of a style called DIN are found, wherein these consonants are not distinguished. Without short vowels or geminate consonants being written, modern Arabic script نظر DIN could represent نَظَرَ 'he saw', نَظَّرَ 'he compared', نُظِرَ 'he was seen', نُظِّرَ 'he was compared', نَظَر 'a glance', or نِظْر 'similar'. However, in practice there is little ambiguity, as the vowels are more easily predictable in Arabic than they are in a language like English. Moreover, the defective nature of the script has its benefits: the stable shape of the root words, despite grammatical inflection, results in quicker word recognition and therefore faster reading speeds; and the lack of short vowels, the sounds which vary the most between Arabic dialects, makes texts more widely accessible to a diverse audience. Non native speakers learning Arabic or Persian, however, do suffer difficulties in acquiring correct pronunciation from undermarked pedagogical material. Further, in DIN and those styles of kufic writing which lack consonant pointing, the ambiguities are more serious, for here different roots are written the same. ٮطر could represent the root DIN 'see' as above, but also DIN 'protect', DIN 'pride', DIN 'clitoris' or 'with flint', as well as several inflections and derivations of each of these root words. The Arabic alphabet has been adopted by many Muslim peoples to write their languages. In them, new consonant letters have been devised for sounds lacking in Arabic (e. g. , , , and in Persian;
Стенографиялық жүйелер
Стенографиялық жүйелер әдетте кемшікті жазу жүйелері болып табылады, жазу жылдамдығын арттыру үшін қажетсіз ақпаратты жойып жібереді. Мысалы, Питман стенографиясы сөздің бірінші әрпінің үш дауысты белгісін ғана ажырата алады (жоғары, ортаңғы немесе төменгі дауысты), бірақ дауысты дыбыстардың нақтырақ ажыратуы үшін қосымша диакритикалық тәсілдер де бар. 19 ғасырдың бірінші жартысында кеңінен қолданылған Тейлор стенографиясы мүлдем дауысты әріптерді ажыратпайды – сөз кез келген дауыстымен басталса немесе бітсе, тек бір нүкте қойылады.
Stenography systems are normally defective writing systems, leaving away redundant information for the sake of writing speed. Pitman shorthand, for instance, can be written while distinguishing only three vowel symbolizations for the first vowel of a word (high vowel, mid vowel, or low vowel), though there are optional diacritical methods for distinguishing more vowel qualities. Taylor shorthand, which was widely used in the first half of the 19th century, does not distinguish any vowels at all – there is just a dot when a word begins or ends with any vowel.
Қарастырылатын мәселелер
Ақаулық – үзділіссіз ауысу: семит әбжадтары барлық дауысты дыбыстарды көрсетпейді, бірақ дауысты дыбыстарды көрсететін, бірақ әуенді емес (мысалы, көптеген африка тілдері) немесе дауысты дыбыстың сапасын, бірақ ұзақтығын көрсетпейтін (мысалы, латын) әріптер де бар. Тіпті ағылшын орфографиясы қалыпқа келтірілсе де, ағылшын әрпі интонацияны нақты жеткізе алмайды; жазу жүйесінен мұндай күтілмейтіндіктен, бұл әдетте ақаулық деп есептелмейді.
Defectiveness is a cline: the Semitic abjads do not indicate all vowels, but there are also alphabets which mark vowels but not tone (e. g. many African languages), or vowel quality but not vowel length (e. g. Latin). Even if English orthography were regularized, the English alphabet would still be incapable of unambiguously conveying intonation; since this is not expected of scripts, it is not normally counted as defectiveness.