Кіріспе

Ақаулы жазу – тілдің барлық фонемалық айырмашылықтарын көрсете алмайтын жазу жүйесі. Бұл ұғым әрқашан нақты бір тілге қатысты болады. Мысал ретінде итальян орфографиясында қолданылатын латын әліпбиін қарастырайық: итальян тілінде жеті дауысты дыбыс бар, бірақ оларды көрсету үшін әліпбиде тек бес дауысты әріп қана бар. Көбінесе, жақын және ашық дауысты дыбыстардың арасындағы ерекшелік ескерілмейді, бірақ егер қолданылса, белгілер арқылы оларды ажыратуға болады. Итальян тіліндегі қабылданыстардың арасында /b/ және /p/ әріптері бірдей жазылады, сондай-ақ /d/ және /t/ әріптері де бірдей жазылады; сонымен қатар, екпін мен буын үзілісі де сенімді түрде ажыратылмайды.

Бұрынғы қате жазу үлгілері

Мұндай кемшіліктер жиі кездеседі. Грек әліпбиі өзінің алғашқы тарихында кемшіліктері болған. Ежелгі грек тілінде дауыстылардың ұзындығы ерекшеленді: бес қысқа дауысты және жеті ұзын дауысты. Финикия әліпбиі грек тіліне бейімделгенде, гректер бес әріптің атауларын бастапқы дауыссыз дыбыстарды естіртпей, кейін дауыстыларды білдіру үшін акрофониялық принцип бойынша қолданды. Бұл әріптер: альфа, е (кейін е псилон деп аталды), иота, о (кейін о микрон деп аталды) және у (кейін u псилон деп аталды) – <α, ε, ι, ο, υ> – он екі дауысты дыбысқа арналған бес әріп. (Жоғалған бастапқы дауыссыз дыбыстар болды.) Кейіннен шығыс грек диалектілерінде [h] ( әрпінен) дыбысы жойылды, және heta (қазір эта деп айтылады) әрпі қолдануға келді; ол үшін пайдаланылды. Сонымен бірге, гректер қосымша әріп, о мега, жасады, бұл о микрон әрпінің астына сызық жүргізу арқылы жасалған болуы мүмкін, ол үшін қолданылды. <ει> және <ου> диграфтары, енді дифтонгтар ретінде айтылмаған және , үшін қабылданды. Осылайша, грек тілі классикалық дәуіріне жеті әріппен және екі диграфпен – <α, ε, ι, ο, υ, η, ω, ει, ου> – он екі дауысты дыбысты білдіретін күйде келді. Ұзын мен қысқа арасындағы айырмашылық, тіпті ол маңызды болса да, ешқашан нақтыланбады. Грек әліпбиі тілдің дауыссыз дыбыстарына жақсы сәйкес келсе де, кейбір дауыстыларға қатысты кемшіліктері болды. Басқа көне жазу жүйелерінде де кемшіліктер кездеседі. Мысыр иероглифтерінде дауысты дыбыстар мүлдем болмаған, ал клинопись жазуы /t/, /d/ және /t'/ (күшті /t/) сияқты дауыссыз дыбыстардың үштігін немесе /e/ және /i/ дауыстыларын ажырата бермейтін. Тек 16 таңбадан тұратын Жас Футарк, 9 ғасырда, 7 және 8 ғасырлардағы «өткінші кезеңнен» кейін пайда болған Ескі Футарктің одан да кемшіліктері бар түрі болды. Сонымен қатар, прото-норс тілінен Көне Норс тіліне эволюциялаған кезде, сөйлеу тілінде әртүрлі фонемалардың санының артуына әкелген фонетикалық өзгерістер болды. Мысалы, Жас Футаркта дауысты және дауыссыз тоқталымдарды білдіру үшін жеке таңбалар болған жоқ, сондықтан Týr (ᛏ) рунасы /d/, /t/, /nd/ немесе /nt/ дыбыстарын білдіре алатын.

Қазіргі кездегі қате жазу үлгілері

Ұзақ әдеби тарихы бар тілдерде әдетте ерте кезеңде орфография қалыптасып, кейінгі айтылу өзгерістері жазылмай қалады. Осыған ағылшын, француз, грек, иврит және тай тілдері де жатады. Керісінше, кейбір жазу жүйелері өзгерген айтылуға сәйкес белгілі бір уақыт аралығында жаңарып отырады, мысалы, голланд, португал, испан, ирланд және жапон хираганасы. Аталған тілдердің бәрінің де ұзақ әдеби тарихы бар, бірақ олар басқалары тоқтап қалған жерде дамуды жалғастырған.

Латын емес қаріптер

Араб жазуындағы абджадтың қателіктері көп. Қазіргі жазуда әдетте қысқа дауыстылар немесе екі еселенген (қос) дауыссыздар жазылмайды, ал Ислам дәуірінің алғашқы ғасырларында ұзын ā да тұрақты жазылмаған, сондай-ақ көптеген дауыссыз әріптердің мағынасы да түсініксіз болған. Араб жазуы арамейден тараған, арамей тілінде араб тіліне қарағанда аз фонемалар ғана болған, сонымен қатар бірнеше бастапқыда ерекше арамей әріптері бірігіп кеткен (формаларынан ажырату мүмкін болмайтын), сондықтан ерте араб жазбаларында 28 дауыссыз фонема тек 18 әріппен бейнеленген, ал сөз ортасында тек 15 әріп ерекшеленген. Мысалы, сөз ортасындағы әрпі әрпін, ал әрпі әрпін көрсетеді. Кейіннен түсініксіздіктерді шешу үшін диакритикалық белгілер немесе нүктелер жүйесі жасалды, ол ғасырлар бойында кеңінен қолданылатын болды. Дегенмен, бүгінге дейін DIN деп аталатын стильдегі нүктесіз мәтіндер кездеседі, онда бұл дауыссыздар ажыратылмайды. Қысқа дауыстылар немесе екі еселенген дауыссыздар жазылмағандықтан, қазіргі араб жазуындағы نظر DIN сөзі نَظَرَ 'көрді', نَظَّرَ 'салыстырды', نُظِرَ 'көрілді', نُظِّرَ 'салыстырылды', نَظَر 'көзбен қарады' немесе نِظْر 'ұқсас' деген мағыналарды білдіре алады. Алайда, практикада екіұштылық аз, себебі араб тіліндегі дауыстыларды ағылшын тіліне қарағанда болжау оңай. Сонымен қатар, жазудың кемшіліктерінің де пайдасы бар: грамматикалық өзгерістерге қарамастан, түбір сөздердің тұрақты пішіні сөздерді жылдам тануға және оқу жылдамдығын арттыруға мүмкіндік береді; ал араб диалектілерінде ең көп өзгеретін дыбыстар – қысқа дауыстылардың жазылмауы мәтіндерді түрлі аудиторияға қолжетімді етеді. Алайда, араб немесе парсы тілдерін үйренушілер дұрыс айтылуын үйренуде қиындықтарға тап болады, себебі оқу материалдарында белгілер жеткіліксіз. Сонымен қатар, DIN және консонантты белгілеуі жоқ куфиялық жазу стиліндегі екіұштылықтар одан да ауыр, өйткені мұнда әртүрлі түбірлер бірдей жазылады. ٮطر жоғарыда көрсетілгендей DIN 'көр' түбірін, сондай-ақ DIN 'қорғау', DIN 'мақтан', DIN 'қын' немесе 'кременьмен' сөздерін, сонымен қатар осы түбір сөздердің әрқайсысының сан алуан өрнектерін білдіре алады. Көптеген мұсылман халықтары өз тілдерін жазу үшін араб әліпбиін қабылдады. Оларда араб тілінде жоқ дыбыстар үшін жаңа әріптер ойлап табылды (мысалы, , , және парсы тілінде).

Стенографиялық жүйелер

Стенографиялық жүйелер әдетте кемшікті жазу жүйелері болып табылады, жазу жылдамдығын арттыру үшін қажетсіз ақпаратты жойып жібереді. Мысалы, Питман стенографиясы сөздің бірінші әрпінің үш дауысты белгісін ғана ажырата алады (жоғары, ортаңғы немесе төменгі дауысты), бірақ дауысты дыбыстардың нақтырақ ажыратуы үшін қосымша диакритикалық тәсілдер де бар. 19 ғасырдың бірінші жартысында кеңінен қолданылған Тейлор стенографиясы мүлдем дауысты әріптерді ажыратпайды – сөз кез келген дауыстымен басталса немесе бітсе, тек бір нүкте қойылады.

Қарастырылатын мәселелер

Ақаулық – үзділіссіз ауысу: семит әбжадтары барлық дауысты дыбыстарды көрсетпейді, бірақ дауысты дыбыстарды көрсететін, бірақ әуенді емес (мысалы, көптеген африка тілдері) немесе дауысты дыбыстың сапасын, бірақ ұзақтығын көрсетпейтін (мысалы, латын) әріптер де бар. Тіпті ағылшын орфографиясы қалыпқа келтірілсе де, ағылшын әрпі интонацияны нақты жеткізе алмайды; жазу жүйесінен мұндай күтілмейтіндіктен, бұл әдетте ақаулық деп есептелмейді.