Христиандық дініне сын: тарих және түрлері

Христиандыққа сын: тарих, дәлелдер, діни сенімдерге қарсы пікірлер, зұлымдық, әйелдер құқығын бұзу, және ежелгі философтардың сындық еңбектері.

35 мин оқу

100%

Дереккөз: Criticism of Christianity — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Христиан дінінің ілімдері мен тәжірибелерін сынау

Христиан дінін сынаудың тарихы діннің Рим империясында пайда болған кездерге дейін созылады. Сыншылар христиан сенімдері мен үйретімдерін, сондай-ақ крест жорықтарынан бастап қазіргі терроризмге дейінгі христиандық іс-әрекеттерді сынап келген. Христиан дініне қарсы аргументтерде оның зорлық-зомбылыққа, жемқорлыққа, шарлатандыққа, көпқұдайлыққа, гомофобияға, фанатизмге, сөз тіркейлікке, әйелдер құқықтарын бұзуға және сектанттыққа бейімділігі туралы болжамдар бар. Христиандықтың алғашқы жылдарында неоплатондық философ Порфирий «Христиандарға қарсы» атты кітабымен, сондай-ақ Цельс және Юлиан сияқты басқа да авторлармен бірге маңызды сыншылардың бірі ретінде көзге түсті. Порфирий христиан дінінің әлі орындалмаған жалған болжамдарға негізделгенін айтты. Рим империясы христиан дінін қабылдағаннан кейін, үкіметтер мен шіркеу билігі басқа діндердің дауыстарын басып тастады. Алайда, христиан діні иудаизм және ислам сияқты басқа да Ибраһим діндерінен теологиялық сынға ұшырады, мысалы, Маймонид оның құмарлыққа ұласатындықтан айыптады. Мың жыл өткен соң, протестанттық реформация Еуропадағы христиандықтың маңызды бөлінуіне әкеліп соқты және христиандық сенімге қатысты ішкі және сыртқы сынды қайта жақтандырды. 18 ғасырда Вольтер және Жан Жак Руссо сияқты деист философтары христиан дінін аянды дін ретінде сынады. Ағарту дәуірінде Вольтер, Дэвид Юм, Томас Пэйн және барон д’Гольбах сияқты көрнекті ойшылдар мен философтар христиан дінін сынады. Бұл сынның басты тақырыбы христиандық Киелі кітаптың тарихи дәлдігін жоққа шығаруға және христиандық діни биліктің сыбайлас жемқорлығына назар аудару болды. Иммануил Кант сияқты басқа да ойшылдар Құдайдың бар екендігіне қатысты дәстүрлі аргументтерді сынады, бірақ христиан теологиясын жаңа негіздермен қорғауға тырысты. Қазіргі заманда христиан діні көптеген саяси қозғалыстар мен идеологиялардың сынына ұшырады. 18 ғасырдың соңында Франция революциясы кезінде бірқатар саясаткерлер мен философтар дәстүрлі христиан ілімдерін сынады, нәтижесінде жүздеген шіркеулер жабылып, мыңдаған дін қызметкерлері жер аударылды немесе өлтірілді. Франция революциясынан кейін Джон Стюарт Милль және Карл Маркс сияқты либерализм мен коммунизмнің көрнекті философтары христиан ілімін консервативті және демократияға қарсы деп сынады. Фридрих Ницше христиан дінінің құлдық моральды қалыптастыратынын, ол адамның еркіндегі қалауларды басады деп жазды. Ресей революциясы, Қытай революциясы және басқа да бірнеше заманауи революциялық қозғалыстар да христиан идеяларын сынауға әкелді. Қазіргі ЛГБТ қозғалыстары христиан дінін гомофобия және трансфобия үшін сынады. Мұндай сынға христиандардың ресми жауабы христиан апологетикасы деп аталады. Августин Гиппо және Томас Аквинский сияқты философтар христиан дінінің негізін қалаудан бері оның ең көрнекті қорғаушылары болып табылады.

Criticism of Christianity has a long history which stretches back to the initial formation of the religion in the Roman Empire. Critics have challenged Christian beliefs and teachings as well as Christian actions, from the Crusades to modern terrorism. The arguments against Christianity include the suppositions that it is a faith of violence, corruption, superstition, polytheism, homophobia, bigotry, pontification, abuses of women's rights and sectarianism. In the early years of Christianity, the Neoplatonic philosopher Porphyry emerged as one of the major critics with his book Against the Christians, along with other writers like Celsus and Julian. Porphyry argued that Christianity was based on false prophecies that had not yet materialized. Following the adoption of Christianity under the Roman Empire, dissenting religious voices were gradually suppressed by both governments and ecclesiastical authorities —however Christianity did face theological criticisms from other Abrahamic religions like Judaism and Islam in the meantime, such as Maimonides who argued that it was idolatry. A millennium later, the Protestant Reformation led to a fundamental split in European Christianity and rekindled critical voices about the Christian faith, both internally and externally. In the 18th century, Deist philosophers such as Voltaire and Jean Jacques Rousseau were critical of Christianity as a revealed religion. With the Age of Enlightenment, Christianity was criticized by major thinkers and philosophers, such as Voltaire, David Hume, Thomas Paine, and the Baron d'Holbach. The central theme of these critiques sought to negate the historical accuracy of the Christian Bible and focused on the perceived corruption of Christian religious authorities. Other thinkers, like Immanuel Kant, offered critiques of traditional arguments for the existence of God, while professing to defend Christian theology on novel grounds. In modern times, Christianity has faced substantial criticism from a wide array of political movements and ideologies. In the late eighteenth century, the French Revolution saw a number of politicians and philosophers criticizing traditional Christian doctrines, precipitating a wave of secularism in which hundreds of churches were closed down and thousands of priests were deported or killed. Following the French Revolution, prominent philosophers of liberalism and communism, such as John Stuart Mill and Karl Marx, criticized Christian doctrine on the grounds that it was conservative and anti democratic. Friedrich Nietzsche wrote that Christianity fosters a kind of slave morality which suppresses the desires which are contained in the human will. The Russian Revolution, the Chinese Revolution, and several other modern revolutionary movements have also led to the criticism of Christian ideas. The contemporary LGBT movements have criticized Christianity for homophobia and transphobia. The formal response of Christians to such criticisms is described as Christian apologetics. Philosophers like Augustine of Hippo and Thomas Aquinas have been some of the most prominent defenders of the Christian religion since its foundation.

Назареттіктің пайғамбарлығы

Мұның тағы бір мысалы мына жерде келтірілген: "Ол барып, Назарет деген қалада тұрып алды, пайғамбарлар айтқан сөз орындалу үшін, Оны "Назареттік" деп атайтын болады". Яһудилердің иудаизмі туралы веб-сайтында былай делінген: "Назареттік – Назарет қаласының тұрғыны болғандықтан, ал бұл қала Еврей Киелі кітабы жазылған дәуірде болмағандықтан, Еврей жазбаларында бұл цитатаны табу мүмкін емес. Ол өтірік". Дегенмен, жиі айтылатын пікір бойынша, Жаңа өсиеттегі бұл аят Назириттер туралы мәтінге негізделген болуы мүмкін, себебі бұл сол кездегі кең таралған қате түсінік немесе ерте христиандардың осы терминді әдейілеп басқаша түсінуі салдарынан туған. Тағы бір ұсыныс бар: "Матфей незер (незерин) деген еврей сөзінің грек тіліндегі назораиос сөзімен ұқсастығын пайдаланып, оны "Назареттік" деп аударған". Христиандар сондай-ақ, тікес емес цитата қолданып және "пайғамбарлар" деген көпше түрін пайдаланып, Матфейдің "Назаретте өмір сүрген Иса Ескі өсиеттегі көптеген пайғамбарлықтарды орындады, яғни, Исаны жек көруге және қабылдамауға тиіс" дегенін айтқанын болжайды. Бұл туралы Филиптің Исаның Мәсіх болуы мүмкін деген ойға алғашқы жауабынан көруге болады: "Назареттен бе? Одан қандай жақсылық шығады?" - деп сұрады.

Таңдаулы түсіндіру

Сыншылар Ескі өсиеттің белгілі бір бөліктерін таңдап қолдану екі жүзділік деп санайды, әсіресе бұл бөліктер әйелдерге және гомосексуалдарға деген жаугершілікті қолдайтын болса, ал басқа бөліктері, мысалы, тамақ туралы тыйымдар ескірген деп есептелсе. Кейбір түсіндірмелерге сәйкес, Мұса заңының барлық қағидалары тәрбиеші ретінде сипатталады, енді ол қажет емес. Жаңа өсиеттегі антиномиандыққа да қараңыз. Екінші жағынан, Ескі өсиеттің көптеген заңдары Жаңа өсиетпен нақты жойылған деп есептеледі, мысалы, сүндеттеу, бірақ бұл жаһудилердің Нұх заңдарына параллель болуы мүмкін. Ертедегі христиандық пен иудаизмнің айырылысына да қараңыз. Дегенмен, басқа аяттар заңды қолдайды, мысалы, Римдіктерге 3:31: «Сонымен, сенім арқылы заңды жоя мамыз ба? Әсте жоқ! Керісінше, біз заңды бекітеміз». Антиномиандыққа қарсы Пауылдың аяттарына да қараңыз.

Қате аударма

Аударма жасау бірқатар мәселелерге әкеп соқты, себебі түпнұсқа тілдердің грамматикасы мен сөз мағынасы көбінесе бір-бірінен өте өзгеше болады. Чикаго мәлімдемесі Киелі кітаптың қатесіздігі туралы болса, көп жағдайда осы күштердің "діни құралы" ретінде танылды. Тарихшы Эдвард Эндрюс христиан миссионерлері бастапқыда "көрінетін қасиеттілер, мәңгілік қаталдықтың арасындағы үлгілі ізгілік" ретінде бейнеленгенін, бірақ ХХ ғасырдың соңында отаршылдық дәуірі аяқталғанда миссионерлер "отарлаушылықтың идеологиялық соққы тобы, олардың ынтасы оларды соқыр еткен" деп қарастырыла бастағанын айтады. Христиан діні колониализмді сынаушылардың назарында, себебі оның негізгі қағидалары отарлаушылардың әрекеттерін ақтау үшін қолданылды. Мысалы, Майкл Вуд түпкілікті халықтар адам деп есептелмегенін және отарлаушылардың "ғасырлар бойғы этноцентризм мен христиан монотеизмімен қалыптасқандығын, ол бір ғана шындықты, бір уақытты және шындықтың бір нұсқасын қабылдады" деп мәлімдейді.

Құлдық

Құлдыққа қатысты ертедегі христиандық көзқарастар христиандықтың иудаизмдегі тамырлары мен Рим империясындағы құлдықтың кең таралған мәдениеті аясында қалыптасты. Рим империясында, Иса дүниеге келген Август тұсында да, құлдық кеңінен таралған еді. Ескі және Жаңа өсиеттер құлдықтың бар екенін мойындайды, ал бұрынғысы оны белгілі шектерде қабылдайды (Леуіліктер 25:39-46, Шығу 21:2-21). Әулие Пауыл Ефестіктерге 6:8-де құлдарға «жердегі әміршілеріңе бағыныңдар» және «адамдарға емес, Иемізге құлшылық ететіндей, ынтамен қызмет етіңдер» дейді. Христиандық дінді қорғаушылар бұл үзіндіде құлдық табиғи түрде дұрыс немесе Құдайдан бұйрылған институт ретінде бекітілмегенін айтады. Пауылдың христиан құлдарының міндеттері мен христиан әміршілерінің жауапкершіліктері туралы талқылауы құлдық институтын өзгертеді, тіпті оны толық жоюға шақырмаса да. Әулие Августин құлдықты күнәнің салдары деп есептеді, бірақ ол құлдыраған әлемнің бір бөлігі болғандықтан, оған төзімділік таныту керек деп ойлады. Дегенмен, басқалар оған қарсы болды: Иоанн Златоуст құлдықтың өзі күнә екенін ашық айтты, бірақ оны жоюды жақтамады; Ориген Ескі өсиетте көрсетілгендей, алты жылдан кейін құлдарды босатуды ұсынды; Григорий Ниссалық, Акакий Амидалық және Әулие Патрик сияқтылар құлдықты толық жоюды талап етті. Сыншылар православие христиандығы құлдықты Құдайдың орнатқан иерархиялық тәртібіне сәйкес деп ақтады деп мәлімдейді. Ефестіктерге жазылған хатта және Пауылдың Коласалықтарға жазған хатында құлдарға мойынсұнуға кеңес берілген: «Құлдар, барлық нәрседе тәндік әміршілеріңе (кύριοι) мойынсұныңдар, тек қана қарауылда болғанда және оларды қуанту үшін емес, шын жүректен, Иемізге (κύριος) қорқа отырып». Сонымен қатар, Әулие Иоанн Златоуст: «Құл тағдырына мойынсұну керек, әміршісіне бағыну арқылы Құдайға бағынады» деп жазды, ал Әулие Августин: «Құлдық енді жазалау сипатында және табиғи тәртіпті сақтауды бұйрықтайтын және бұзуға тыйым салатын заңмен жоспарланған» деді. Бір көзқарас бойынша, бүгінгі күні және адам құқықтары тұрғысынан қарағанда, ертедегі христиандардың құлдық әлеуметтік институтына қарсылық көрсетпеуінің себебін түсіну қиын. Пауыл және Киелі кітаптардың басқа авторларының құлдықты белсенді немесе бейтарап түрде қабылдағаны үшін оларды сынға алуға бола ма деген күмән туындайды. Петр Грушка ертедегі христиан әкелерінің құлдыққа деген көзқарасын олардың әлеуметтік ортасына байланысты деп түсіндірді. II және III ғасырларда Африка мен Египетте Клемент, Тертуллиан, Киприан, Ориген және басқалар сияқты көрнекті әкелер пайда болды, онда құлдық кеңінен таралмаған еді. Шығыс Жерорта теңізі, Сирия, Палестина және әсіресе Кіші Азиядағы әлеуметтік орта басқаша болды, онда құлдық күшті болды, сондықтан 4-ғасырдың Каппадокиялық әкелерінің назарын аударды. Дженнифер Глансидің айтуынша, Рим империясында құлдарды жыныстық тұрғыдан қанауға христиандық мораль ықпал еткен. Иса өзінің ізбасарларын құлдар сияқты әрекет етуге шақырды, құл моралін енгізді. Алғашқы христиан теологтары құлдардың моральдық мәселелеріне көңіл бөлмеді. Шығыс Рим империясында (Византия) құлдыққа деген көзқарас өзгергені байқалды, ол 10 ғасырға қарай құл объектісін құл субъектісіне біртіндеп айналдырды. Орта ғасырлардан бастап құлдық туралы христиандық түсінік маңызды ішкі қақтығыстарға ұшырап, күрт өзгеріске ұшырады. 17 ғасырдың соңына дейін христиандық көшбасшылардың көпшілігі құлдықты, нақты библиялық шектеулер шегінде, христиандық теологияға сәйкес деп таныды. Құлдықты ақтау үшін қолданылған негізгі үзінді Жаратылыс 9:25-27 болды: «Қанахан қарғысқа ұшырасын! Ол ағайындарының ең төменгі құлы болсын». Ол былай деді: «Семнің Құдайы - Жаратқан Иемізге мадақ болсын! Қанахан Шемнің құлы болсын». Бұл африкалықтардың Хамның ұрпақтары екенін білдіреді, олар Яфеттің (еуропалықтар) және Шемнің (азиялықтар) ұрпақтарына қызмет ету үшін «Хамның белгісімен» қарғысқа ұшырады. 1452 жылы папа Николай V тұтқынға алынған мұсылмандар мен пағандарды мұрагерлік құлдыққа айналдырды, барлық бейхристиандарды «Христос жауы» деп есептеді. «Хамның қарғысы» және Пауылдың Ефестіктерге жазған хаты VI, 5-7 американдық құл иелеріне өз сенімдерін құлдықпен үйлестіруге көмектесті. Оңтүстік баптистер конвенциясы құлдықты қолдау үшін Үшжылдық конвенциядан бөлініп кетті, оңтүстік шіркеулері оны «көктегі институт» деп қарастырды. Жаңа өсиетке назар аудармай, Исаның құлдықты ешқашан айыптамағанын және қашып кеткен құлды иесіне қайтару туралы Филемонға жазылған хатты еске түсірді.

Early Christian perspectives of slavery were formed in the contexts of Christianity's roots in Judaism, and as part of the wider culture of slavery in the Roman Empire. Slavery was widespread in the Roman Empire, including at the time of Augustus when Jesus was born. Both the Old and New Testaments recognize that the institution of slavery existed, with the former sanctioning it within certain limits (Leviticus 25:39 46, Exodus 21:2 21). Saint Paul the Apostle in addressing slavery in Ephesians 6: 8 tells slaves to "obey your earthly masters" and "render service with enthusiasm, as to the Lord and not to men and women." Defenders of Christianity argue that nothing in the passage affirms slavery as a naturally valid or divinely mandated institution. Rather, Paul's discussion of the duties of Christian slaves and the responsibilities of Christian masters transforms the institution, even if it falls short of calling for outright abolition. St. Augustine thought slavery was a result of sin, but was part of the fallen world and so should be tolerated. However, others opposed it: John Chrysostom explicitly argued that slavery itself was a sin, but he did not advocate for its abolition; Origen called for the practice of manumission after six years as found in the Old Testament; others, such as Gregory of Nyssa, Acacius of Amida, and St. Patrick, called for the complete abolition of slavery. On the other hand, critics claim that Orthodox Christianity justified slavery on the ground that it was part of the divinely ordained hierarchical order. Slaves are enjoined to be submissive in the Ephesians passage above as well as other parts of the Bible, such as in Paul's Epistle to the Colossians: "Slaves, obey your earthly masters [kyrioi] according to the flesh in everything, not only while being watched and in order to please them, but wholeheartedly, fearing the Lord [kyrios]". In addition, St. John Chrysostom wrote "The slave should be resigned to his lot, in obeying his master he is obeying God" while St. Augustine wrote: " slavery is now penal in character and planned by that law which commands the preservation of the natural order and forbids disturbance". According to one view, today and from a human rights perspective, it is difficult to understand why early Christians did not object to the social institution of slavery. It is uncertain whether one can go so far as to criticise Early Christians, including Paul and other authors of Biblical texts, for their active or passive acceptance of slavery. Peter Gruszka attributed the view of early Christian Fathers on slavery to their social environment. In the 2nd and 3rd centuries, the most prominent fathers such as Clement, Tertullian, Cyprian, Origen and others emerged in Africa and Egypt, where slavery did not exist on a large scale. Different was the social environment in Eastern Mediterranean, Syria, Palestine and especially Asia Minor, where slavery was a strong presence and therefore attracted the attention of the Cappadocian fathers of the 4th century. According to Jennifer Glancy, sexual exploitation of slaves in the Roman Empire was helped by Christian morality. Jesus urged his followers to act like slaves, implementing a slave morality. The early Christian theologians were unconcerned about slave morals. In the Eastern Roman Empire (Byzantine), a shift in the view of slavery is noticed, which by the 10th century transformed gradually a slave object into a slave subject. Since the Middle Ages, the Christian understanding of slavery has been subjected to significant internal conflict and has endured dramatic change. Nearly all Christian leaders before the late 17th century recognised slavery, within specific biblical limitations, as consistent with Christian theology. The key verse used to justify slavery was Genesis 9:25 27: "Cursed be Canaan! The lowest of slaves will he be to his brothers. He also said, 'Blessed be the Lord, the God of Shem! May Canaan be the slave of Shem." which was interpreted to mean that Africans were the descendants of Ham, cursed with "the mark of Ham" to be servants to the descendants of Japheth (Europeans) and Shem (Asians). In 1452, Pope Nicholas V instituted the hereditary slavery of captured Muslims and pagans, regarding all non Christians as "enemies of Christ". The "Curse of Ham" along with Paul's Epistle to the Ephesians, VI, 5 7 helped American slave owners to balance their beliefs with slavery. The Southern Baptist Convention separated from the Triennial Convention in order to support slavery, which the southern churches regarded as "an institution of heaven". The New Testament was ignored except in reminding that Jesus never condemned slavery and the Epistle to Philemon in which a runaway slave was returned to his owner.

Христиандық бостандықты жою қозғалыстары

Родни Старк "Құдайдың даңқы үшін: монотеизм қалай реформаларға, ғылымға, сиқыршылықты қуғынға және құлдықтың аяқталуына әкелді" деген еңбегінде христиан дінінің бүкіл әлемде құлдықты жоюға көмектескенін дәлелдейді, ал Ламин Санне "Шетелдегі аболиционистер" еңбегінде де осы пікірді қолдайды. Бұл авторлар құлдықты діни сенімдеріне орай дұрыс емес деп есептеген христиандардың аболиционизмді бастап кеткенін, ал құлдықты жою үшін күрескен алғашқы жақтастардың көпшілігі христиандық сенімдерімен және Құдай алдында барлық адамдар тең болуы керек деген ұстанымды іске асыру ниетімен жетектелгенін айтады. 17 ғасырдың соңында анабаптистер құлдықты сынауды бастады. Содан кейін, Достар қоғамы, меннониттер және амиштер де осы сынға қосылды. Осы христиан аболиционистерінің ішінде Уильям Уилберфорс пен Джон Вулман есімдері ерекше аталады. Харриет Бичер Стоу 1852 жылы христиандық сенімдеріне сәйкес "Том ағаның үйі" атты әйгілі кітабын жазды. Ал бұрын, Англия мен Америкада квакерлер құлдықты жоюға белсенді түрде қатысты. 1783 жылы квакерлер тобы Англиядағы алғашқы аболиционистік ұйымды құрды, ал квакерлердің петициясы сол жылы мәселені үкімет назарына енгізді. Квакерлер қозғалыстың өмір бойында ықпалды болды және көп жағдайда науқанға бастаушылық жасады. Медодизмнің негізін қалаушы Джон Уэсли аболиционизмді халықтық қозғалыс ретінде бастауға зор үлес қосты. Көптеген қазіргі христиандар құлдықты Құдайдың еркіне қайшы келетін дұрыс емес нәрсе деп бірауыздан айыптайды. Тек Ку-клукс-клан және христиандық қайта құрушы және христиандық сәйкестік қозғалыстарының расистік бағытындағы басқа да топтар сияқты шеткі топтар ғана құлдықты қайта орнатуды жақтады. Осы ерекшеліктерді ескермегенде, христиандық дін өкілдері құлдықты айыптайды және осы практиканың негізгі христиандық принциптерге қайшы келетінін мойындайды. Құлдықты жоюға көмектесумен қатар, көптеген христиандар расалық теңдікті орнатуға қосымша күш-жігер жұмсады, соның нәтижесінде Азаматтық құқықтар қозғалысына үлес қосты. "Африка-американдық шолу" журналы христиандық қайта жаңғырудың қара шіркеуде Азаматтық құқықтар қозғалысындағы маңызды рөлін атап өтті. Баптист пасторы Мартин Лютер Кинг Америкадағы азаматтық құқықтар қозғалысының жетекшісі және Оңтүстік Христиандық көшбасшылық конференциясының президенті болды – бұл христиандық Азаматтық құқықтар ұйымы.

Rodney Stark makes the argument in For the Glory of God: How Monotheism Led to Reformations, Science, Witch Hunts, and the End of Slavery, that Christianity helped to end slavery worldwide, as does Lamin Sanneh in Abolitionists Abroad. These authors point out that Christians who viewed slavery as wrong on the basis of their religious convictions spearheaded abolitionism, and many of the early campaigners for the abolition of slavery were driven by their Christian faith and a desire to realize their view that all people are equal under God. In the late 17th century, Anabaptists began to criticize slavery. Criticisms from the Society of Friends, Mennonites, and the Amish followed suit. Prominent among these Christian abolitionists were William Wilberforce and John Woolman. Harriet Beecher Stowe wrote her famous book, Uncle Tom's Cabin, according to her Christian beliefs in 1852. Earlier, in Britain and America, Quakers were active in abolitionism. A group of Quakers founded the first English abolitionist organization in 1783, and a Quaker petition brought the issue before government that same year. The Quakers continued to be influential throughout the lifetime of the movement, in many ways leading the way for the campaign. John Wesley, the founder of Methodism, was instrumental in starting abolitionism as a popular movement. Many modern Christians are united in the condemnation of slavery as wrong and contrary to God's will. Only peripheral groups such as the Ku Klux Klan and other so called Christian hate groups on the racist fringes of the Christian Reconstructionist and Christian Identity movements advocate the reinstitution of slavery. With these exceptions, Christian faith groups now condemn slavery, and see the practice as incompatible with basic Christian principles. In addition to aiding abolitionism, many Christians made further efforts toward establishing racial equality, contributing to the Civil Rights Movement. The African American Review notes the important role Christian revivalism in the black church played in the Civil Rights Movement. Martin Luther King Jr., an ordained Baptist minister, was a leader of the American civil rights movement and president of the Southern Christian Leadership Conference, a Christian Civil Rights organization.

Христиан діні мен әйелдер

Көптеген феминистер құдайдың еркек болуы, еркек пайғамбарлар және Киелі кітаптағы еркектерге бағытталған оқиғалар сияқты ұғымдардың патриархатты күшейтуге себеп болғанын айыптайды. Пауылдың хаттарында көптеген әйел шәкірттер мен қызметшілер туралы жазылғанмен, әйелдерді кемсітіп, оларды екінші дәрежелі мәртебеге түсірген жағдайлар болды. Мысалы, әйелдерге шіркеуде үндемеуге бұйрық берілді, себебі "әйелдің шіркеуде сөйлеуі ұятты нәрсе". Суфражист Элизабет Кэди Стэнтон "Әйелдердің Киелі кітабында" былай деп жазды: "Киелі кітаптың үйретулері әйелдерді Жаратылыстан Аянға дейін кемсітеді". Элизабет Кларк Тертуллиан, Августин және Иоанн Златоуст сияқты ерте христиан жазушыларының әйелдерге деген теріс көзқарастың мысалы ретінде келтіреді, бұл көзқарас шіркеу дәстүрінде сақталған. 20-шы ғасырдың соңына дейін христиандықтың алғашқы жылдарында оның қалыптасуына үлес қосқан әйелдердің аты аз ғана білді: Исаның анасы Мәриям, Исаның шәкірті және қайта тірілгеннің алғашқы куәгері Магдалиналық Мәриям, сондай-ақ, Мәриям мен Марта есімді әйелдер, олар Оған Бетанияда қонақжайлық көрсеткен. Гарвард ғалымы Карен Кинг христиандықтың алғашқы жылдарында оның қалыптасуына үлес қосқан көптеген әйелдердің танымал бола бастағанын айтады. Одан әрі, ол ғасырлар бойы Батыс христиандығында Мәриям Магдалинаның бұрынғы адал әйел және тәубеші бәде деп қате танылғанын мәлімдейді, бұл дәстүр бойынша болжамдалған, бірақ Жаңа өсиетте ешқашан расталмаған. Кингтің сөзіне қарағанда, Мәрия туралы Ізгі хабар оның ықпалды тұлға, көрнекті шәкірт және әйелдердің басшылығын қолдаған ерте христиан қозғалысының бірінің жетекшісі болғанын көрсетеді. Кинг ерте христиандықта әйелдердің беделін жақтаған әрбір ағым ақырында еретик деп жарияланғанын және әйелдердің ертедегі басшылық рөлдерінің дәлелдері жойылғанын немесе жасырылғанын мәлімдейді. Әртүрлі теологтар Исаның мінез-құлқының мысалдары Оның әйелдерге деген көзқарасын түсіну үшін нұсқаулық болып табылады деген қорытындыға келді. Олар Оның әйелдерді үнемі азат еткенін және оларды нығайтқанын көрсетеді. Алайда, Шалом Бен Хорин Исаның Қанадағы тойда анасына берген жауабы ата-ананы құрметтеу туралы бұйрықтың айқын бұзуы болғанын айтады.

Many feminists have accused notions such as a male God, male prophets, and the man centered stories in the Bible of contributing to a patriarchy. Though many women disciples and servants are recorded in the Pauline epistles, there have been occasions in which women have been denigrated and forced into a second class status. For example, women were told to keep silent in the churches for "it is a shame for a woman to speak in the church". Suffragist Elizabeth Cady Stanton said in The Woman's Bible that "the Bible in its teachings degrades women from Genesis to Revelation". Elizabeth Clark cites early Christian writings by authors such as Tertullian, Augustine, and John Chrysostom as being exemplary of the negative view of women that has been perpetuated in church tradition. Until the latter part of the 20th century, only the names of very few women who contributed to the formation of Christianity in its earliest years were widely known: Mary, the mother of Jesus; Mary Magdalene, disciple of Jesus and the first witness to the resurrection; and Mary and Martha, the sisters who offered him hospitality in Bethany. Harvard scholar Karen King writes that more of the many women who contributed to the formation of Christianity in its earliest years are becoming known. Further, she concludes that for centuries in Western Christianity, Mary Magdalene has been wrongly identified as the adulteress and repentant prostitute presented in —a connection supposed by tradition but nowhere claimed in the New Testament. According to King, the Gospel of Mary shows that she was an influential figure, a prominent disciple and leader of one wing of the early Christian movement that promoted women's leadership. King claims that every sect within early Christianity which had advocated women's prominence in ancient Christianity was eventually declared heretical, and evidence of women's early leadership roles was erased or suppressed. Various theologians have concluded that the canonical examples of the manner of Jesus are instructive for inferring his attitudes toward women. They are seen as showing repeatedly and consistently how he liberated and affirmed women. However, Schalom Ben Chorin argues that Jesus' reply to his mother in during the wedding at Cana amounted to a blatant violation of the commandment to honor one's parent.

Христиандық пен зорлық-зомбылық

Христиандықты сынға алғандардың көптегені христиандық елдердің зорлық-зомбылық әрекеттерін дінді айыптауға себеп ретінде келтіреді. Ғылыми фантастика жазушысы Артур Кларк діндердің өткен уақытта зұлымдықтар мен соғыстарды қолдағандықтан кешірілмейтінін айтты. Ричард Докинс өзінің "Құдайдың алдамшылығы" кітабында осыған ұқсас пікір білдіреді. "Докинс алдамшылығы?" атты қарсы пікір кітабында Алистэр Макграт Докинске жауап ретінде Исаның "сыртқы топқа деген жаугершілікке" емес, "сыртқы топқа деген құрметке" этиканы үйреткенін айтады. Макграт дінді сынау қажеттігіне келіседі, бірақ Докинс діннің өзін-өзі реформалау және жаңару мүмкіндіктеріне көңіл бөлмейтін сияқты. Христиандарды Исаның қабылдау стандартына сай өмір сүрмегені үшін айыптауға болады, бірақ осы стандарт христиандық этиканың өзегінде жатыр. Бейбітшілік, мейірімділік және басқалардың жасаған қателіктерін кешіру – христиандық ілімнің маңызды элементтері. Дегенмен, христиандар шіркеу әкелерінің заманынан бері күш қолдануды қашан ақтауға болатыны туралы мәселемен күресіп келеді. Мұндай пікірталастар әділ соғыс теориясы сияқты ұғымдарға әкелді. Тарих барысында, Киелі кітаптың аяттары еретиктерге, күнәкарларға және сыртқы жауларға қарсы күш қолдануды ақтау үшін пайдаланылған. Хайтман мен Хаган Инквизицияны, крест жорықтарын, дін соғыстарын және антисемитизмді "христиандық зорлық-зомбылықтың ең танымал мысалдары" деп атайды. Дж. Денни Уивер осы тізімге "соғысшы папалар, өлім жазасын қолдау, "аяқ жебені сақтап, баланы бұзады" деген мағынада дене жазасы, құлдықты ақтау, христиандыққа айналуды желеу етіп жасалған әлемдік колониализм, әйелдерге қарсы жүйелі зорлық-зомбылық" деп қосты. Уивер зорлық-зомбылықты кеңінен анықтайды, оның мағынасын тек физикалық зорлық-зомбылық емес, "зияндар мен зақымдар" қамтиды. Осылайша, оның анықтамасына сәйкес, христиандық зорлық-зомбылық "кедейлік, нәсілшілдік және сексизм сияқты жүйелі зорлық-зомбылықтың түрлерін" қамтиды. Христиандар еретиктер мен сенбейтіндерге қарсы да зорлық-зомбылық көрсеткен. Дінге сыншы Сэм Харрис "Христиан ұлтына хат" еңбегінде былай деп жазады: "Дін кем дегенде екі жолмен зорлық-зомбылықты тудырады. Біріншіден, адамдар басқа адамдарды өлтіреді, өйткені олар әлемді жаратқанның олай істеуін қалағанына сенеді. Екіншіден, әлдеқайда көп адамдар діни байланыстарын негіз етіп, моральдық қауымдастығын анықтағандықтан бір-бірімен қақтығысқа түседі".

Many critics of Christianity have cited the violent acts of Christian nations as a reason to denounce the religion. The science fiction writer Arthur C. Clarke said that he could not forgive religions because they endorsed atrocities and wars over time. Richard Dawkins makes a similar case in his book, The God Delusion. In the counterargument book The Dawkins Delusion?, Alister McGrath responds to Dawkins by suggesting that, far from endorsing "out group hostility", Jesus commanded an ethic of "out group affirmation". McGrath agrees that it is necessary to critique religion, but he says that Dawkins seems to be unaware that it possesses internal means of reform and renewal. While Christians may certainly be accused of failing to live up to Jesus' standard of acceptance, it lies at the heart of the Christian ethic. Peace, compassion and forgiveness of wrongs done by others are key elements of Christian teaching. However, Christians have struggled since the days of the Church fathers with the question of when the use of force is justified. Such debates have led to concepts such as just war theory. Throughout history, biblical passages have been used to justify the use of force against heretics, sinners and external enemies. Heitman and Hagan identify the Inquisitions, Crusades, wars of religion and antisemitism as being "among the most notorious examples of Christian violence". To this list, J. Denny Weaver adds, "warrior popes, support for capital punishment, corporal punishment under the guise of 'spare the rod and spoil the child', justifications of slavery, world wide colonialism in the name of conversion to Christianity, the systemic violence of women subjected to men". Weaver employs a broader definition of violence that extends the meaning of the word to cover "harm or damage", not just physical violence per se. Thus, under his definition, Christian violence includes "forms of systemic violence such as poverty, racism, and sexism". Christians have also engaged in violence against those who they consider heretics and non believers. In Letter to a Christian Nation, critic of religion Sam Harris writes that " faith inspires violence in at least two ways. First, people often kill other human beings because they believe that the creator of the universe wants them to do it Second, far greater numbers of people fall into conflict with one another because they define their moral community on the basis of their religious affiliation "

Christian theologians point to a strong doctrinal and historical imperative against violence which exists within Christianity, particularly Jesus' Sermon on the Mount, which taught nonviolence and love of enemies. Weaver says that Jesus' pacifism was "preserved in the justifiable war doctrine which declares that all war is sin even when it is occasionally declared to be a necessary evil, and it was also preserved in the prohibition of fighting by monastics and clergy as well as in a persistent tradition of Christian pacifism". Unreliable source: date=May 2013 Others point out sayings and acts of Jesus that do not fit this description: the absence of any censure of the soldier who asks Jesus to heal his servant, his overturning the tables and chasing the moneychangers from the temple with a rope in his hand, and through his Apostles, baptising a Roman Centurion who is never asked to first give up arms. Unreliable source: date=May 2013

Historically, prohibitions on fighting by monastics and clerics have often been discarded; the notion of military monasticism emerged in the 12th century, in large part because of the advocacy of St. Bernard of Clairvaux. Bernard—and, once the papacy gave sanction to the idea, the entire Catholic Church—believed that existing Christian methods of serving the Church's ends in war were inadequate, and that a group of dedicated warrior monks could achieve spiritual merit by waging war, rather than despite it. In this view, war against heretics justified means of waging war that fell outside the bounds of just war; for example, the Teutonic Order, which received papal sanction, made frequent use of massacres and violence to compel conversion during the Baltic Crusades.

Христиан дінтанушылары христиандық ішінде зорлық-зомбылыққа қарсы күшті доктриналық және тарихи императив бар екенін көрсетеді, әсіресе Исаның Таудан уағыздауында, ол зорлық-зомбылықты қолдамау және жауды сүюді үйреткен. Уивер Исаның бейбітшілдік ұстанымы "барлық соғыс күнә екенін, тіпті кейде оны қажетсіз жамандық деп жариялаған кезде де, сондай-ақ монахтар мен дін қызметкерлерінің соғысуға тыйым салуында және христиан бейбітшілігінің тұрақты дәстүрінде сақталғанын" айтады. Басқалар Исаның осы сипаттамаға сәйкес келмейтін сөздері мен іс-әрекеттерін атап көрсетеді: Исадан қызметшісін емдеуін сұраған сарбазды айыптамауы, үстелдерді аударып, ақша айырбастаушыларды ғибадатханадан арқанмен қууы және елшілері арқылы бірінші рет қаруын тастауды талап етпеген римдік жүзбасыны шомылдыру рәсімінен өткізуі. Тарихи тұрғыдан алғанда, монахтар мен дін қызметкерлерінің соғысуға тыйым салуы жиі ескерілмейді; әскери монахтық ұғымы 12 ғасырда пайда болды, көбінесе Клервоның Санкт-Бернарды қолдауының нәтижесінде. Бернард, және папалық санкция алғаннан кейін бүкіл Католик шіркеуі, шіркеудің соғыс мақсаттарына қызмет етудің қазіргі христиандық әдістері жеткіліксіз деп сенді және адал майдангер-монахтар тобы соғыс жүргізу арқылы емес, соғысқа қатысу арқылы рухани жетістікке жете алады деп сенді. Бұл көзқарас бойынша, еретиктерге қарсы соғыс әділ соғыстың шекарасынан тыс соғыс жүргізудің әділ тәсілдерін ақтады; мысалы, папа санкциясын алған Тевтондық орден Балтық крест жорықтары кезінде жаппай қырғын мен зорлық-зомбылықты жиі қолданды.

Ғылым

XIX ғасырда дін мен ғылым арасындағы қарым-қатынасты түсіндіру моделі қалыптасты, ол бүгінде қақтығыс теориясы ретінде белгілі. Оған сәйкес, дін мен ғылым арасындағы өзара әрекеттесу көбінесе жауласу мен қақтығысқа алып келеді. Көптеген жағдайларда, Орта ғасырлардағы адамдардың Жердің жалпақ екеніне сенеді және ғылым ғана діни догмалардан азат болып, оның шар тәрізді екенін дәлелдеді деген қате түсінік кең таралды. Бұл тезис 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында танымал тарихнамалық көзқарас болды, бірақ қазіргі заманғы ғылым тарихшыларының көпшілігі оны қабылдамайды. Ғылым мен дін арасындағы соғыс туралы түсінік 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында ғылым тарихнамасында жиі кездесетін. Көптеген қазіргі заманғы ғылым тарихшылары қақтығыс теориясының кейінгі тарихи зерттеулермен алмастырылғанын жақтайды. Христиандық пен ғылым арасындағы қарым-қатынасты негізінен қақтығыс ретінде қарастыру халық мәдениетінде әлі де кең таралған. Астроном Карл Саган Птолемей (күн мен планеталар Жердің айналасында айналады деп ойлаған) және Коперник (Жер мен планеталар күннің айналасында айналады деп ойлаған) астрономиялық жүйелері арасындағы дауды атап өтті. Ол "Космос: Жеке саяхат" еңбегінде Птолемейдің сенімдері "Қараңғы ғасырларда шіркеумен қолдауға ие болды және 1500 жылға жуық астрономияның дамуын тежеді" деді. Тед Петерс "Дін энциклопедиясында" былай деп жазады: "Бұл оқиғаның бір бөлігі шындыққа жақын болғанымен, ол асыра сілтеліп, ғылым мен дін арасындағы соғысты көргісі келетін және діни догмалармен шектелген шіркеу билігінен қуғынға ұшырағандар тарапынан таратылған қазіргі заманғы мифке айналды". 1992 жылы Католик шіркеуінің Галилейді ақтауы туралы хабарлар көптеген БАҚ-та кеңінен талқыланды.

Этика

Философ Фридрих Ницше христиан дінінің этикасына белгілі сыншы еді.

Иса

Иса – христиан дінінің орталық тұлғасы. Оның өмір сүрген деп есептелетін дәуірден бері, көптеген белгілі адамдар оны сынап келді. Сынаудың нысандары Исаның жеке және қоғамдық өміріндегі моральдық принциптері, мысалы, оның психикалық денсаулығы, ілімдерінің моральдық жағы және тағы басқалары. Иса мен христиан дінін алғаш сынағандардың ішінде екінші ғасырдағы Цельс және үшінші ғасырдағы Порфирий болды. 19 ғасырда Фридрих Ницше Исаны қатты сынады, оның ілімдерін, әсіресе сексуалдық сияқты тақырыптарда "табиғатқа қарсы" деп санады. Исаны қазіргі заманда сынға алған танымал тұлғалардың қатарында Айн Рэнд, Гектор Авалос, Сита Рам Гоел, Кристофер Хиченс, Бертран Рассел және Даянанда Сарасвати бар.

Киелі кітаптағы этика

Киелі кітаптағы кейбір ілімдерді адамгершілікке жат деп санағандар оның этикасын сынап келеді. Құлдық, геноцид, алмастырушылық, өлім жазасы, зорлық-зомбылық, патриархат, жыныстық төзімсіздік, отаршылдық және жамандық пен жақсы Құдай арасындағы қайшылық сияқты мәселелер – Киелі кітаптағы этикаға қатысты сын-ескертпелердің мысалдары. Мысалы, Ескі өсиетте Құдайдың ізраилдіктерге жау халқына қарсы геноцид жасауын бұйырған жерлері, сондай-ақ, сол жау халқының ешкімді аямау туралы бұйрығы Киелі кітаптағы этиканы сынға түсірді. Жамандықтың болуы, құдіретті және мейірімді болмыс жоқ екенін көрсететін дәлел ретінде келтіріледі, бірақ күмәнді теизм адамдардың толық картинаны түсінуге қабілетсіз екенін, сондықтан дұрыс баға беруге болмайтынын ұсынады. Дегенмен, Стивен Майценнің қарсы пікірі, бүгінде көптеген христиандар мен яхудилер ұстанбайтын, мысалы, гомосексуалдарды, құдайға қарсы сөйлегендерді, бағынбаған балаларды жазалау немесе зығыр мен матаны араластыру сияқты Киелі кітаптағы этикалық қайшылықтар, күмәнді теизмнің аргументін әлсіретеді. Христиандық этика төзімсіздікті (мысалы, антисемиттік көзқарастарды) тудырғаны және қанаушыл табиғаты үшін де сынға ұшырады. Тозақ туралы қорқыту да сынға алынды.

Христиандық пен саясат

Кейбір солшылдар мен либертариандар, оның ішінде діни оңшылдықты мойынламаған христиандар, Америка Құрама Штаттарында пайда бола жатқан неоконсервативті протофашистік немесе евангелистік ұлтшылдық, және мүмкін теократиялық көзқарасты кейбір адамдардың бағанасындағы христиан фашизмі немесе кристофашизм деп сипаттайды.

Христиандық құқық

Консервативті христиандарды зайырлы гуманистер мен прогрессивті христиандар көбінесе төзімсіздік танытуда айыптайды. Олар консервативті христиандардың өздерінің діни түсіндірмелеріне қайшы келетін ғылымға (жаратылыстану, ұрықтандыруды реттеу, климаттың өзгеруін мойынламау, аборт, эмбриондық сақина жасушаларын зерттеу және т.б.) қарсы екенін, сондай-ақ либералды демократияға (дін мен мемлекеттің бөлінуіне) және прогрессивті әлеуметтік саясатқа (басқа нәсілдер мен діндердегі, әйелдердің және әртүрлі сексуалдық бағдары бар адамдардың құқықтарына) қарсылық білдіреді деп мәлімдейді.

Америка Құрама Штаттары

Гэллаптың сауалнамалары көрсеткендей, АҚШ-та 1970 жылдан бері ұйымдасқан дінге сенім төмендеген. Социология профессоры Фил Цукерман шіркеулердегі бір жынысты некеге қарсы саяси науқандардың "көптеген адамдарды христиандықтан алшақтатқанын" және АҚШ-тағы христиандар санының азаюына осының себеп болғанын айтады. Барна институтының президенті Дэвид Киннаман және Ферми жобасының Гейб Лайонс 16-дан 29 жасқа дейінгі американдықтардың христиандыққа қатысты көзқарастары туралы зерттеу жариялады. Олардың зерттеуі бойынша, тұрақты түрде шіркеуге бармайтын америкалықтардың шамамен 38%-ы христиандыққа, әсіресе евангелистік христиандыққа жағымсыз пікірде болды, оны консервативті саяси белсенділік, екіжүзділік, гомосексуализмге қарсылық, авторитарлық және жамандаушылықпен байланыстырды. Шамамен 17%-ы христиандыққа деген пікірлері "өте жаман" болды.

Әйелдердің рөлі

Қазіргі кездегі христиандықта әйелдердің рөліне қатысты үш негізгі көзқарас бар. Олар ретімен христиан феминизмі, христиандық теңгерімшілдік және комплементаризм деп аталады. Христиан феминисттері христиандық перспективадан феминистік ұстанымды қабылдайды. Христиандық теңгерімшілдер барлық жастағы, этникалық және әлеуметтік-экономикалық топтарға жататын христиандардың гендерлік емес, қабілеттеріне негізделген қызметін жақтады. Теңгерімшілдер әйелдердің діни қызметке тағайындалуын және некедегі тең рольдерді қолдайды, бірақ теологиялық және моральдық тұрғыдан христиан феминисттерінен консервативті және «феминист» деген атаудан қашық жүреді. Кейбіреулер «иерархиясыз комплементаризм» деп аталатын гендерлік толықтыру туралы шектеулі түсінікке ие. Комплементаристер теңдікті де, ерлер мен әйелдер арасындағы пайдалы айырмашылықтарды да қолдайды. Олар ерлер мен әйелдердің өзіне тән күшті және әлсіз жақтары бар деп санайды, сондықтан олар күшті жақтарын жақсарту және әлсіз кездерінде бір-біріне көмектесу үшін бірлесіп жұмыс істеуі керек деп есептейді. Кейбір христиандар Құдайды ер адам деп санаудың жынысқа байланысты емес, керісінше, сол кездегі патриархалды қоғамның дәстүріне негізделгенін айтады, онда ерлер отбасының басшылары мен қамқорлары болған. Осылайша, Құдайды «Әке» деп атау Оның «балалары» – христиандармен қарым-қатынасына байланысты. Көптеген христиандар Үштік ілім Құдайды Ана деп емес, Әке деп атауды білдіреді деп санайды, дәл сол сияқты Иса да әйел емес, ер адам болған. Иса өзінің ізбасарларына Құдайға «Әке» деп дұға етуді үйреткен. Ол шәкірттеріне: «Әкелеріңнің мейірімі болғандай, сендер де мейірімді болыңдар» деп ескерткен. Сондай-ақ: «Әкелеріңнен сұрағандарға Киелі Рух сыйланады. Қасірет көргенде олардың Әкесінің Рухы олар арқылы сөйлейтін болады», – деген. Пасха күні ол Магдалиналық Мариямға басқа шәкірттерге: «Мен өз Әкем мен сендердің Әкелеріңе барамын» деп айтуды тапсырды. Марк Брамли Жаңа өсиеттегі Құдайдың бала асырап алуы және жаңартуы туралы сөздердің түбінде Құдай біздің Әкеміз деген ой жатыр, өйткені Ол Мәсіхтегі жаңа өміріміздің «көзі» немесе «бастауы». Ол Мәсіх арқылы бізді құтқарып, Киелі Рух арқылы қасиеттендірді. Брамли бұл тек метафора емес, жердегі әкелік аналогиясы айқын. Құдай Мәсіхтің ізбасарларына әке сияқты ғана емес, шын мәнінде олардың Әкесі. Бұл идеяны ұстанатындардың арасында Исаның әйелдерге қатысы олардың басшылық және некелік рольдерінде теңдігін дәл сол сияқты көрсетеді, Исаның еркек жынысы Құдайға «Әке» деген атауды білдіреді. Олар балама атауларды антифеминистік деп сипаттаудың орнына, оларды қажетсіз және Киелі кітаптағы сөздермен расталмаған деп сипаттайды. әйелдердің пастор болуына қарсылық білдіру. Бұл шешім міндетті емес және әйелдерге пасторлар ретінде қызмет етуге кедергі келтірмейді, бірақ конвенция ішіндегі кейбір адамдар бұл шешімді сынға алды. Сол құжатта Оңтүстік баптистер конвенциясы әйелді күйеуіне бағындыру туралы қатаң ұстанымды білдірді: «Әйел күйеуінің қызметші ретінде басшылығына мейіріммен бағынуы керек. Ол Құдайдан күйеуін құрметтеу және үй шаруасын басқару мен ұрпақ тәрбиесінде оған көмектесу жауапкершілігін алған». Кейбір евангелистік шіркеулерде әйелдерге пастор, дьякон немесе ақсақал болуға тыйым салынған. Мұндай тыйымдарды қолдау үшін 1-Тиматай 2:12 аят жиі келтіріледі:

There are three major viewpoints within modern Christianity over the role of women. They are respectively known as Christian feminism, Christian egalitarianism and complementarianism. Christian feminists take a feminist position from a Christian perspective. Christian egalitarians advocate an ability based, rather than a gender based, ministry of Christians of all ages, ethnicities and socio economic classes. Egalitarians support the ordination of women and equal roles in marriage, but are theologically and morally more conservative than Christian feminists and prefer to avoid the label "feminist". A limited notion of gender complementarity is held by some, known as "complementarity without hierarchy". Complementarians support equality as well as the beneficial differences between men and women. They maintain that men and women have their own unique strengths and weaknesses, therefore, they believe that men and women must work together in order to improve their strengths and help each other in times of weakness. Some Christians argue that the belief that God is a man is not based on gender, instead, they argue that the belief that God is a man is based on the tradition which existed in the dominant Patriarchal society of the time in which men acted as the leaders and caretakers of their Families. Thus, the idea of God being "The Father" is with regards to his relationship with what are "his children", Christians. Most mainline Christians claim that the doctrine of the Trinity implies that God should be called Father rather than Mother, in the same way that Jesus was a man rather than a woman. Jesus tells His followers to address God as Father. He tells his disciples to be merciful as their heavenly Father is merciful. He says the Father will give the Holy Spirit to those who ask and that the Spirit of their Father will speak through them in times of persecution. On Easter Sunday, he directs Mary Magdalene to tell the other disciples, "I am going to my Father and your Father " Mark Brumley points out that behind New Testament language of Divine Adoption and regeneration is the idea that God is our Father because He is the "source" or "origin" of our new life in Christ. He has saved us through Christ and sanctified us in the Spirit. Brumley claims this is clearly more than a metaphor; the analogy with earthly fatherhood is obvious. God is not merely like a father for Christ's followers; he is really their Father. Among Christians who hold to this idea, there is a distinct sense that Jesus' treatment of women should imply their equality in leadership and marital roles every bit as strongly as the definite male gender of Jesus should imply a name of Father for God. Instead of characterizing alternative naming as antifeminist, they characterize it as unnecessary and unsupported by the words which are found in the Bible. opposing women as pastors. While this decision is not binding and would not prevent women from serving as pastors, the revision itself has been criticized by some from within the convention. In the same document, the Southern Baptist Convention took a strong position of the subordinating view of woman in marriage: "A wife is to submit herself graciously to the servant leadership of her husband. She has the God given responsibility to respect her husband and to serve as his helper in managing the household and nurturing the next generation." In some evangelical churches, it is forbidden for women to become pastors, deacons or church elders. In support of such prohibitions, the verse 2:12 KJV (1 Timothy 2:12) is often cited:

«Мен әйелге оқытуға немесе еркек үстінен билік жүргізуге рұқсат бермеймін, олар үнсіз болсын».

Инкарнация

Селсустың пікірінше, христиан дініндегі адам ретінде туып, өсіп жетілген құдай мен яһудилердің бір және өзгермейтін құдайы арасында қақтығыс болды. Ол: "Егер Құдай адамзатты жақсартуды қаласа, неліктен жерге түсіп, өмір сүруді таңдады? Оның Иерусалимдегі қысқа ғана уақыты әлемнің басқа бөліктерінде өмір сүрген, немесе оның дүниеге келгеніне дейін өмір сүрген және қайтыс болған миллиондаған адамдарға қалай пайда келтіруі мүмкін?" – деп сұрады. Бұл сұраққа берілген классикалық жауап – Льюис трилеммасы. Бұл С.С. Льюис танымал еткен силогизм, ол Назареттік Исаны "үлкен моральдық тәрбиеші" деп мойындаумен бірге оның құдайлығын жоққа шығарудың логикалық қайшылығын көрсетуге арналған. Аталған трилемманың логикалық дұрыстығы көптеген сарапшылар тарапынан күмәндалған.

Тозақ пен тозаққа

Христиан діні адамдарды өз билігін қарапайым жазадан қорқу арқылы немесе керісінше, өлімнен кейін сыйлық алу үміті арқылы қабылдауға көндіруге тырысады деп сынға алынған, рационалды аргументация немесе эмпирикалық дәлелдер арқылы емес. Дәстүрлі христиан ілімі бойынша, Иса Мәсіхке немесе жалпы христиан дініне сенбеген адам тозақта мәңгілік жазаға тартылады. Сыншылар христиан дінін қабылдамағандардың мәңгілік жазалануын моральдық тұрғыдан жағымсыз деп санайды және оны әлемнің табиғатының қорқынышты көрінісі деп есептейді. Осыған ұқсас тақырыпта, адамның уақытша қылмысы үшін мәңгілік жазалануының әділетсіздігі туралы пікірлер айтылады. Кейбір христиандар келіседі (Анигиляционизм және Христиандық универсализмді қараңыз). Бұл сенімдер, әсіресе, барлық нәрсені білетін және барлық нәрсеге құдіреті жететін Құдай адамды жаратып, немесе оған Құдайға ұнамайтын нәрсені қалаған табиғатпен өмір сүруге мүмкіндік берген кезде, әсіресе, жек көрінішті болып саналады. Ыбырайымдық діндерде тозақ дәстүрлі түрде осы өмірдегі жамандықтар мен күнәлар үшін жаза ретінде, Құдайдың әділдігінің көрінісі ретінде қарастырылған. Жамандық мәселесіндегідей, кейбір жақтаушылар тозақ азаптарының Құдайдың мейірімділігінің кемшілігінен емес, адамның ерік-еркінен туындайтынын айтады. Құдай барлық адамдарды құтқаруды қаласа да, адамдарға өз тағдырларын өздері шешуге мүмкіндік береді. Бұл көзқарас тозақты жазалау жазасы ретінде емес, Құдай рұқсат еткен мүмкіндік ретінде қарастыруға жол ашады, сондықтан Құдаймен бірге болғысы келмейтін адамдар мәжбүр болмайды. К. Льюис бұл пікірді өзінің "Ұлы ажырасу" атты кітабында былай деп танымал етті: "Ақыр соңында екі түрлі адам болады: Құдайға: «Сенің еркің болсын!» дегендер және Құдай оларға: «Сенің еркің болсын!» дейтін адамдар. Тіпті дәстүрлі шіркеулер де тозақты қатаң түрде жазалау әділдік мәселесі ретінде қарамайды. Мысалы, шығыс православиеліктер оны Құдайдың сүйіспеншілігін өз еркімен қабылдамаудың салдары ретінде қарастырады. Рим-католик шіркеуі тозақтың, адамның Құдаймен қарым-қатынастан өзіндік шеттеуінен туындайтын жаза орны екенін үйретеді. Кейбір көне шығыс православие дәстүрлерінде тозақ пен жұмақ кеңістік бойынша емес, адамның Құдайдың сүйіспеншілігімен байланысы арқылы ерекшеленеді. Тозақ ілімін қазіргі заманда сынға алған кейбір адамдар (мысалы, Мэрилин Маккорд Адамс) тозақты жазалау емес, таңдау ретінде қарастырса да, Құдайдың адамдар сияқты кемшіліктері бар және білімсіз жаратылыстарға мәңгілік тағдырлары үшін жауапкершілік жүктеуінің ақылға сыймайтындығын айтады. Джонатан Кванвиг өзінің "Тозақ мәселесі" атты кітабында Құдайдың адамның дұрыс емес жағдайда қабылдаған шешімінің нәтижесінде мәңгілік жазаға түсуіне жол бермейтінімен келіседі. Мысалы, адам әрқашан адамның таңдауын құрметтеуге тиіс емес, тіпті олар толық ересек болса да, егер таңдау күйзеліске ұшыраған немесе абайсызда жасалса. Кванвигтің пікірінше, Құдай ешкімді, олар қолайлы жағдайда Құдайдан бас тарту туралы нақты шешім қабылдамайынша, жалғыз қалдырмайды, бірақ Құдай дұрыс жағдайда жасалған таңдауды құрметтейді. Адам ақырында Құдайдан бас тартуды шешсе, оның дербестігін құрметтегендіктен, Құдай оларды жоюға рұқсат береді.

Christianity has been criticized as seeking to persuade people into accepting its authority through simple fear of punishment or, conversely, through hope of reward after death, rather than through rational argumentation or empirical evidence. Traditional Christian doctrine dictates that, without faith in Jesus Christ or in the Christian faith in general, one is subject to eternal punishment in Hell. Critics regard the eternal punishment of those who fail to adopt Christian faith as morally objectionable, and consider it an abhorrent picture of the nature of the world. On a similar theme objections are made against the perceived injustice of punishing a person for all eternity for a temporal crime. Some Christians agree (see Annihilationism and Christian Universalism). These beliefs have been considered especially repugnant when the claimed omniscient and omnipotent God makes, or allows a person to come into existence, with a nature that desires that which God finds objectionable. In the Abrahamic religions, Hell has traditionally been regarded as a punishment for wrongdoing or sin in this life, as a manifestation of divine justice. As in the problem of evil, some apologists argue that the torments of Hell are attributable not to a defect in God's benevolence, but in human free will. Although a benevolent God would prefer to see everyone saved, he would also allow humans to control their own destinies. This view opens the possibility of seeing Hell not as retributive punishment, but rather as an option that God allows, so that people who do not wish to be with God are not forced to be. C. S. Lewis most famously proposed this view in his book The Great Divorce, saying: "There are only two kinds of people in the end: those who say to God, 'Thy will be done,' and those to whom God says, in the end, 'Thy will be done. Hell is not seen as strictly a matter of retributive justice even by the more traditionalist churches. For example, the Eastern Orthodox see it as a condition brought about by, and the natural consequence of, free rejection of God's love. The Roman Catholic Church teaches that hell is a place of punishment brought about by a person's self exclusion from communion with God. In some ancient Eastern Orthodox traditions, Hell and Heaven are distinguished not spatially, but by the relation of a person to God's love. Some modern critics of the doctrine of Hell (such as Marilyn McCord Adams) claim that, even if Hell is seen as a choice rather than as punishment, it would be unreasonable for God to give such flawed and ignorant creatures as humans the awesome responsibility of their eternal destinies. Jonathan Kvanvig, in his book, The Problem of Hell, agrees that God would not allow one to be eternally damned by a decision made under the wrong circumstances. For instance, one should not always honor the choices of human beings, even when they are full adults, if, for instance, the choice is made while depressed or careless. On Kvanvig's view, God will abandon no person until they have made a settled, final decision, under favorable circumstances, to reject God, but God will respect a choice made under the right circumstances. Once a person finally and competently chooses to reject God, out of respect for the person's autonomy, God allows them to be annihilated.

Бөрі табынушылық

Кейде христиандарды бейілсіздікке айыптайды, әсіресе иконаларға қарсы күрес кезінде. Дегенмен, православие және рим-католик христиандары иконалар мен қасиетті заттарға олардың өзінде құдайлық сипат бар деп табынуды тыйым салады, бірақ олар бейнелейтін тұлғаларды құрметтеуді қабылдайды және Екінші Константинополь соборы оны философиялық тұрғыдан негіздейді. Яһуди теологтары христиан дінін көбінесе үштік құдай (Құдай бірнеше тұлғадан тұрады) және денеге келу (Құдай адам болып келді) туралы ілімдері үшін бейілсіздіктің бір түрі деп санады. Атап айтқанда, танымал орта ғасырлық яһуди жазушысы Маймонид христиан дінін көпқұдайшылықтың бір түрі деп есептеді. 13 ғасырға қарай, теологтар "нәрестелер лимбосын" – крещениеден өтпеген сәбилердің Құдайды көруден айырылған жері деп атады, бірақ олар олардан айырылған нәрсені білмегендіктен азап тартпады, сонымен қатар толыққанды табиғи бақытқа ие болды. 1983 жылғы Канондық құқық кодексі (1183 §2) былай деп нақтылайды: «Ата-анасы оларды крещениеден өткізуді ниеттенген, бірақ крещениеден бұрын қайтыс болған балаларға жергілікті билік шіркеуде жерлеу рәсімін өткізуге рұқсат бере алады». 2007 жылы 30 мүшелі Халықаралық теологиялық комиссия лимбо тұжырымын қайта қарады. Алайда комиссия сондай-ақ үміт пен мұндай нәрестелердің тағдырына сенімділік бір емес екенін айтты. Құдайдың мейіріміне деген үміт діни рәсімдер арқылы сенімділіктен өзгеше, бірақ ол нәтижесіз емес, өйткені Иса Лұқа 23:42-дегі айқышқа ілінген тонаушыға айтқан сөздері осыны көрсетеді. Православие шіркеуі де, протестанттар да лимбо тұжырымын қабылдамайды.

Кепілдік

Күнәні өтеу туралы идеяны Ричард Докинс Құдайдың адамзатты жарастыру үшін Исаның азапталуын және өлімін талап етуінің арамдығын айыптайды. Докинс бұл көзқарасты былай қорытындылайды: «Егер Құдай күнәларымызды кешіргісі келсе, неге оларды жай ғана кешірмейді? Құдай кімге өзінің құдіретін көрсетуге тырысады?» Оксфорд теологы Алистер Макграт Докинстің христиан теологиясын «білмейтінін» және осылайша дін мен иманды ақылмен талқылай алмайтынын мәлімдейді. Ол, күнәні өтеу үшін құрбандық қажет болғанын, себебі адамның кемшілік табиғаты өзін-өзі құтқаруға мүмкіндік бермейді, және бұл Құдайдың бізге деген махаббатын көрсетеді, өйткені ол Құдаймен жарасуымыздың алдында тұрған күнәні жояды. Докинс теологияны «білмейтіні» туралы сынға жауап ретінде: «Егер лепреконға сенбеу үшін лепреконологияны оқып білуің керек пе?» деп сұрайды. «Мен, әрине, осы мәселеге бұрын да тап болдым. Бұл сырттай ғана әділ көрінеді. Бірақ ол христиан теологиясында білуге тиіс нәрсе бар дегенді білдіреді. Менің позициямның негізгі мәні – христиан теологиясы ғылым емес». Динеш Д’Суза Докинстің сыны «егер христиандар мұның бәрін ойдан шығарған деп есептесе ғана түсінікті» дейді. Ол былай деп жалғастырады: «Христиандар оны ұлы құрбандық ретінде қарастырады, ал «Голготаның шегі арқылы Мәсіх Құдайдың әділдігі мен мейірімін үйлестіреді». Эндрю Уилсон Докинс күнәні өтеудің мәнін түсінбегенін, ол мазохизмге қатысы жоқ, бірақ қасиеттілік, күнә және инабат концепцияларына негізделгенін айтады. Роберт Грин Ингерсолл күнәні өтеу Мұса заманындағы қан құрбандықтары дәстүрінің жалғасы ғана және «моральға қарсы» деген пікір білдіреді. Иса Мәсіхтің өлімі – барлық қанды құрбандықтарды тоқтату үшін жасалған қанды құрбандық; осы соңғы құрбандық арқылы жасалған өкілеттікпен күнәдан тазару механизмі, қайта-қайта мал құрбан етуге қарағанда құтқарылуға ыңғайлы және арзан тәсіл ретінде көрінеді – бұл құрбандыққа негізделген ежелгі діни тәсілдерді қайта түсіндіру мәселесіне ақылға қонымды шешім. Танымал христиан апологы Джош Макдауэлл «Жақсы ұстадан гөрі» кітабында бұл мәселені Калифорниядағы нақты судьяның мысалы арқылы қарастырады, ол қызына жылдамдық артық болғаны үшін 100 доллар айыппұл салды, бірақ содан кейін төмен түсіп, мантиясын шешіп, оның айыппұлын өз қалтасынан төледі, бірақ бұл және басқа да жағдайларда, иллюстрациялар күнәні өтеудің кейбір аспектілерін сипаттауға сақтықпен қолданылады.

The idea of atonement for sin is criticized by Richard Dawkins on the grounds that the image of God as requiring the suffering and death of Jesus to effect reconciliation with humankind is immoral. The view is summarized by Dawkins: "if God wanted to forgive our sins, why not just forgive them? Who is God trying to impress?" Oxford theologian Alister McGrath maintains that Dawkins is "ignorant" of Christian theology, and therefore unable to engage religion and faith intelligently. He goes on to say that the atonement was necessary because of our flawed human nature, which made it impossible for us to save ourselves, and that it expresses God's love for us by removing the sin that stands in the way of our reconciliation with God. Responding to the criticism that he is "ignorant" of theology, Dawkins asks, "Do you have to read up on leprechology before disbelieving in leprechauns?" and "[y]es, I have, of course, met this point before. It sounds superficially fair. But it presupposes that there is something in Christian theology to be ignorant about. The entire thrust of my position is that Christian theology is a non subject." Dinesh D'Souza says that Dawkins' criticism "only makes sense if you assume Christians made the whole thing up." He goes on to say that Christians view it as a beautiful sacrifice, and that "through the extremity of Golgotha, Christ reconciles divine justice and divine mercy." Andrew Wilson argues that Dawkins misses the point of the atonement, which has nothing to do with masochism, but is based on the concepts of holiness, sin and grace. Robert Green Ingersoll suggests that the concept of the atonement is simply an extension of the Mosaic tradition of blood sacrifice and "is the enemy of morality". The death of Jesus Christ represents the blood sacrifice to end all blood sacrifices; the resulting mechanism of atonement by proxy through that final sacrifice has appeal as a more convenient and much less costly approach to redemption than repeated animal sacrifice—a common sense solution to the problem of reinterpreting ancient religious approaches based on sacrifice. The prominent Christian apologist Josh McDowell, in More Than A Carpenter, addresses the issue through an analogy of a real life judge in California who was forced to fine his daughter $100 for speeding, but then came down, took off his robe, and paid the fine for her from his billfold, though as in this and other cases, illustrations are only cautiously intended to describe certain aspects of the atonement.

Екінші келу

Иса өзінің шәкірттеріне екінші рет қайта оралуы, ол уағыздап жүрген ұрпақ жойылмас бұрын болады деп уәде еткендей көрінеді. Бұл Бертран Рассел сияқты көптеген сыншылар үшін Мәсіхтің үйретіндегі маңызды кемшілік саналады. Дегенмен, претеристер Иса екінші келуін емес, оның күш-қуатын көрсету туралы айтқандығын, оны "өз патшалығында келуі" деп түсіндіреді. Атап айтқанда, бұл 70 жылы Иерусалим қоршауындағы Екінші ғибадатхананың қирауы болды, оны ол болжаған және сол кезде оның барлық шәкірттері тірі болмаған. Осы көзқарас бойынша, басқа да болжамдар осылай түсінілуі керек.

Өмірден кейінгі өмір туралы Ескі Келісімдегі түсініктің сәйкессіздігі

Христиан діндерінің көпшілігі өлімнен кейінгі өмірге сенуді өз сенімдерінің орталық және қажетті қағидасы ретінде үйретеді. Сынаушылар христиан дініндегі ахират туралы түсінік Еврей Киелі кітабындағымен үйлеспейді деп мәлімдейді. Джордж Э. Менденхолл Еврей Киелі кітабында өлместік немесе өлімнен кейінгі өмір туралы ұғым жоқ деп есептейді. Олардың ешқандай қозғалыссыз, тірі емес және ешқандай іс-әрекет жасамайтындығы туралы пікір бар. Обайаши ізраилдіктердің ахираттың мұндай көлеңкелі әлеміне қанағаттанғанын, себебі олардың негізгі мақсаты тірі қалу болғанын айтады. Фарисейлер § Фарисейлік қағидаттар мен құндылықтары және Ессейлер қараңыз. Ессейлер § Ережелер, әдет-ғұрыптар, теология және сенімдер. Яһуди дінінің ежелгі дәстүрін қалыптастырған біртүтаслық және Шеол тақырыптары Маққабейлік көтеріліс кезінде ең ізгі яһудилердің қырғынға ұшырауымен әлсіреген.

Екіжүзділік

Gaudium et spes христиандардың үлгісі атеизмнің тууына себеп болуы мүмкін екенін айтады, "Сенушілер атеизмнің пайда болуына елеулі үлес қосуы мүмкін. Егер олар өздерінің имандылық біліміне немқұрайлы қараса, немесе бұрыс ілімдерді таратып, немесе діни, рухани, әлеуметтік тұрғыда жетілмей қалса, онда олар Құдай мен діннің нағыз бейнесін көрсету орнына жасырады деуге болады". Діншілер мен дінсіздер көптеген христиандарды екіжүзділікпен айыптайды. Филадельфиялық психолог Том Уайтмен христиандар арасындағы ажырасудың басты себептеріне ізгіліксіздік, зорлық-зомбылық (соның ішінде есірткі, физикалық және ауызша зорлық-зомбылық) және тастап кету жатады екенін анықтады, ал жалпы халық арасында ажырасудың негізгі себебі үйлесім таппау болып тіркелді.

Сектанттық

Кейбіреулер христиандық сенім және шіркеу басқару мәселелерінде христиандардың келісе алмауы, сондай-ақ олардың сенімінің мазмұны аймақтық немесе саяси факторлармен анықталуын христиандықтың әлсіреуіне себеп етеді деп санайды. Шопенгауэр сарказммен былай деді:

Оңтүстік неміс шіркеу қызметкері үшін католик догмасының ақиқаты анық, ал Солтүстік неміс үшін – протестанттық. Егер осы сенімдер объективті себептерге негізделген болса, онда себептер климаттық болуы керек, өсімдіктердей, кейбіреулері тек осында, ал кейбіреулері тек сонда ғана өседі. Осылайша, жергілікті сенімге ие болғандардың сенімдері әлемнің барлық аймақтарындағы көпшілік тарапынан сеніммен қабылданады. Христиандар Экуменизмнің мұндай қауымдастықтарды біріктіруге көмектескенін айтады, мұнда бұрынғы кезде христологиялық грек терминдерінің дұрыс аудармаланбауы әртүрлі көзқарастарға алып келген болуы мүмкін. Конфессиялық емес христиандық – христиандық ішіндегі бөліністерді азайтуға бағытталған тағы бір тәсіл, бірақ көптеген христиандық топтар өздерін конфессиялық емес деп жариялағандарымен, олар да ұқсас мәселелерге тап болады.

Мәсіхшілердің қуғын-сүргіні

Тарих бойы кейбір христиандар (және христиандық топтар) жеке адамдар мен топтарды жынысына, сексуалдық бағдарына, нәсіліне және дініне байланысты қудалаған. (Тіпті христиандық ішінде де). Көптеген қудалаушылар өз әрекеттерін нақтылы киелі жазбаларды түсіндіру арқылы ақтауға тырысты. Кейінгі антика дәуірі мен орта ғасырлардағы маңызды христиан теологтары түрлі деңгейде діни қуғын-сүргінді қолдады. Дегенмен, ертедегі жаңа Еуропада қуғын-сүргін мен төзімділік туралы христиандық пікірталасқа қатысты маңызды өзгеріс болды. Бүгінде барлық маңызды христиан конфессиялары діни төзімділікті қабылдайды және "ғасырлар бойғы қуғын-сүргінді жирену мен түсінбеушілік сезімімен еске алады". Ертедегі христиандық Рим империясында азшылық діні болды және сол кезде ертедегі христиандар өздері қуғын-сүргінге ұшырады. Константин I христианды қабылдағаннан кейін, ол Рим империясының басым дініне айналды. Константин I тұсында христиан еретиктері қудаланды; 4-ші ғасырдың соңынан бастап ежелгі бұтқа табынушылық діндер де белсенді түрде басылды. Көптеген тарихшылардың пікірінше, Константиннің дінін ауыстыруы христианды қуғын-сүргінге ұшыраған діннен қудалаушы дінге айналдырды. Рим империясының құлдырауынан кейін Еуропаны одан әрі христиандыққа айналдыру көбінесе бейбіт жолмен жүрді. Алайда, христиандар мен бұтқа табынушылардың кездесуі кейде қақтығысқа әкелді, ал кейбір христиан патшалары (Карл Ұлы, Норвегияның Олаф I) бұтқа табынушыларға қарсы зорлық-зомбылықтарымен белгілі болды. Орта ғасырдың соңында Еуропада катарлар мен богомильдердің пайда болуы кейінірек колдаусыз қалғандарды іздеуге жағдай жасады. Бұл секталар (вероятно, гностикалық ықпалға ие) католик шіркеуі тарапынан еретиктер деп есептелді, сондықтан оларға қарсы тұру үшін инквизиция құрылды. Катарларға қатысты айтатын болсақ, Альбигендік крест жорығы оларды зорлықпен басып тастады. Балтық елдерінде бұтқа табынушылар өлтірілді, бағындырылды немесе күштеп шүкірлік ету рәсімінен өтті. Еуропада христиандық билік орнағаннан бастап, яһудилерге қарсы кемсітушілік күшейді, кейде ашық қудалауға дейін жетті. Бұл кейде Рейн өлкесіндегі қырғындар сияқты оқиғалар түрінде болды, ал "қанға батыс жала" көбінесе (яһудилер христиан балаларын діни мақсатта өлтірді) деген айыптамаға себеп болды. Яһудилер Англия және кейін Испания сияқты бірнеше елден де қуылды. Соңғы жағдайда, егер олар дінін ауыстырса, қалуға рұқсат етілді. Алайда, көпшілігі мұны тек қана мәжбүрлеу арқылы істегендіктен, яһуди дінін жасырын түрде сақтауды жалғастырды. Оларды және мұндағы жасырын мұсылмандарды жою үшін испан инквизициясы құрылды. Бірінші крест жорығында Иерусалимді қоршаудан кейін қаладағы барлық яһудилер мен мұсылмандар крестшілер тарапынан өлтірілді. Протестанттық реформациядан кейін, 17-ғасырда Еуропада ішінара діни себептерге байланысты соғыстардың (Отыз жылдық соғыс, ағылшын азаматтық соғысы, француз дін соғыстары) салдарынан туған қиындықтар діни төзімділік, дін бостандығы және діни плюрализм идеяларын қалыптастырды.

Individuals and groups throughout history have been persecuted by certain Christians (and Christian groups) based upon sex, sexual orientation, race, and religion (even within the bounds of Christianity itself). Many of the persecutors attempted to justify their actions with particular scriptural interpretations. During Late Antiquity and the Middle Ages, important Christian theologians advocated religious persecution to varying degrees. However, early modern Europe witnessed a turning point in the Christian debate on persecution and toleration. Nowadays all significant Christian denominations embrace religious toleration, and "look back on centuries of persecution with a mixture of revulsion and incomprehension". Early Christianity was a minority religion in the Roman Empire and the early Christians were themselves persecuted during that time. After Constantine I converted to Christianity, it became the dominant religion in the Roman Empire. Already under the reign of Constantine I, Christian heretics had been persecuted; beginning in the late 4th century AD also the ancient pagan religions were actively suppressed. In the view of many historians, the Constantinian shift turned Christianity from a persecuted into a persecuting religion. After the decline of the Roman Empire, the further Christianization of Europe was to a large extent peaceful. However, encounters between Christians and Pagans were sometimes confrontational, and some Christian kings (Charlemagne, Olaf I of Norway) were known for their violence against pagans. In the late Middle Ages, the appearance of the Cathars and Bogomils in Europe laid the stage for the later witch hunts. These (probably gnostic influenced) sects were seen as heretics by the Catholic Church, and the Inquisition was established to counter them. In the case of the Cathars, the Albigensian Crusade violently suppressed them. In the Baltic countries, pagans were killed, subjugated or forcibly baptized. From the start of Christian rule in Europe, Jews were increasingly discriminated against, at times rising to outright persecution. This sometimes took the form of events like the Rhineland massacres, and the Blood libel was often the source (claiming Jews ritually murdered Christian children). Jews were also expelled from a number of countries, including from England and later Spain. In the latter case, if converted they could remain. However, as most did so only under duress, Judaism continued to be practiced in secret by many. As a result, the Spanish Inquisition was formed to root them out, along with the secret Muslims there. In the First Crusade, after the Siege of Jerusalem, all Jews and Muslims within the city were massacred by the Crusaders. After the Protestant Reformation, the devastation caused by the partly religiously motivated wars (Thirty Years' War, English Civil War, French Wars of Religion) in Europe in the 17th century gave rise to the ideas of religious toleration, freedom of religion and religious pluralism.

Нацистік Германиядағы христиандық

Адольф Гитлер 1920 жылы нацистік партия платформасында расалық тазалық пен нацистік идеология идеяларын христиандық элементтермен біріктірген және «еврей» элементтерін жойған оң христиандықты насихаттады. Нацизмнің мақсаты – неміс халқының субъективті санасын – олардың көзқарастарын, құндылықтарын және менталитетін – бір ойлы, мойынсұнғыш «ұлттық қауымдастыққа» айналдыру болды. Сондықтан нацистер сыныптық, діни және аймақтық адалдықты алмастыру қажет деп сенді. Гитлер Глихшлюнг процесі аясында Германияның 28 протестант шіркеуінен біріккен протестант Рейх шіркеуін құруға тырысты. Бұл жоспар сәтсіз аяқталды, ал Мойындау шіркеуі қарсылық көрсетті. Германиядағы католик шіркеуінің қуғын-сүргіні нацистердің билікті басып алуынан кейін басталды. Гитлер саяси католицизмді жою үшін жылдам әрекет етті. Шіркеуге қарсы қысым күшейген кезде 1933 жылы Ватиканмен Рейх конкордаты туралы келісімге қол қойылды, онда шіркеудің автономиясын құрметтеуге уәде берілді. Гитлер конкордатты үнемі елемей, діни емес барлық католик мекемелерін жапты. Алдағы жылдары мыңдаған адам тұтқындалды, дін қызметкерлері, монахтар мен шіркеу белсенділеріне шабуыл жасалды. Гитлер христиан дінін жария түрде қолдаса да, жеке өмірінде оған жаулық танытты. Джозеф Геббельс пен Мартин Борман сияқты антиклерикалистер шіркеулермен қақтығысты басты мәселе ретінде қарастырды, ал партия белсенділері арасында шіркеуге қарсы және антиклерикалистік сезімдер күшті болды. Гитлер католик анасынан және дінге қарсы әкесінен туған, бірақ үйден кеткеннен кейін Гитлер ешқашан мессаға бармады немесе қасиеттілікке қатыспады. Оның өмірбаянын жазған Алан Буллоктың айтуынша, Гитлер католицизмнің ұйымдастырушылық күшін құрметтеген, бірақ оның негізгі ілімдерін жеке басын қорлаған, себебі егер олардың соңына жеткенде, «адамның сәтсіздіктерін жүйелі түрде дамытуға» әкелетінін айтты. Жозеф Геббельс, Рейхтің пропаганда министрі, өзінің лауазымын дін қызметкерлері мен монахтарға қарсы сот процестерін насихаттау үшін пайдаланды, жағдайды мүмкіндігінше нашар көрсетті. 1928 жылы Рейхстагқа сайланғаннан кейін көп ұзамай Геббельс күнделігінде ұлттық-социализмнің «ескірген діни тәжірибелерді» жою және олардың орнына жаңаларын орнату қажеттігіне ие «дін» екенін жазды: «Жақын арада ұлттық-социализм барлық немістердің діні болады. Менің партиям – менің шіркеуім, және мен Иемізге ең жақсы қызмет етемін деп сенемін, егер мен оның еркін орындасам және менің қысымға ұшыраған халқымды құлдықтың шынжырларынан азат етсем. Бұл – менің уағыздауым». Соғыс барысында «Шіркеу мәселесі» бойынша ол «соғыстан кейін оны жалпы шешу керек. Себебі христиандық және батыр неміс көзқарасы арасында шешілмейтін қайшылық бар» деп жазды, сондай-ақ нацистердің ресми философы Альфред Розенберг те осы пікірді қолдады. «Қырық екінші ғасырдың мифы» (1930) кітабында Розенберг немістердің басты жаулары – «орыс татарлары» және «семиттер» дейді, ал «семиттер» қатарында христиандар, әсіресе католик шіркеуі бар. Буллоктың сөзіне сүйенсек, Гитлер протестант дін қызметкерлерін «маңызсыз» және «бағынышты» деп санады, олардың дінін қадірлі деп санамады. Гитлер Глихшлюнг арқылы 28 жеке аймақтық шіркеуден біріккен протестант Рейх шіркеуін құруға тырысты. Біріккен Рейх шіркеуін құруға жасаған тырысы сәтсіз аяқталды, және Гитлер «неміс христиандары» деп аталатын нацистік қозғалысты қолдауға қызығушылық танытпады. Гитлер бастапқыда нацист және бұрынғы теңіз капелланы Людвиг Мюллерге Рейх епископы қызметін атқаруға қолдау көрсетті, бірақ оның Пауылға және Мәсіхтің және Киелі кітаптың семиттік шығу тегіне қарсы еретикалық көзқарастары протестант шіркеуінің бір бөлігін тез аластатты. Лютеран пасторы Мартин Нимеллер протестант шіркеулерінің нацизациялануына қарсылық көрсету үшін «Мойындау шіркеуі» қозғалысын құрды. Неймолер 1937 жылы гестапоға қамалып, концлагерлерге жіберілді. Сол жылы Мойындау шіркеуінің семинариясы тыйым салынды.

Adolf Hitler's 1920 Nazi Party Platform promoted Positive Christianity—which mixed ideas of racial purity and Nazi ideology with elements of Christianity and removed "Jewish" elements. Nazism aimed to transform the subjective consciousness of the German people—their attitudes, values and mentalities—into a single minded, obedient "national community". The Nazis believed they would therefore have to replace class, religious and regional allegiances. Under the Gleichschaltung process, Hitler attempted to create a unified Protestant Reich Church from Germany's 28 existing Protestant churches. The plan failed, and was resisted by the Confessing Church. Persecution of the Catholic Church in Germany followed the Nazi takeover. Hitler moved quickly to eliminate political catholicism. Amid harassment of the Church, the Reich concordat treaty with the Vatican was signed in 1933, and promised to respect Church autonomy. Hitler routinely disregarded the Concordat, closing all Catholic institutions whose functions were not strictly religious. Clergy, nuns, and lay leaders were targeted, with thousands of arrests over the ensuing years. Hitler was supportive of Christianity in public, yet hostile to it in private. Anti clericalists like Joseph Goebbels and Martin Bormann saw the conflict with the Churches as a priority concern, and anti church and anti clerical sentiments were strong among grassroots party activists. Hitler was born to a practising Catholic mother and an anticlerical father, but after leaving home Hitler never again attended Mass or received the sacraments. According to biographer Alan Bullock, Hitler retained some regard for the organisational power of Catholicism but held private contempt for its central teachings, which he said, if taken to their conclusion, "would mean the systematic cultivation of the human failure." Joseph Goebbels, the Reich Minister of Propaganda, used his position to widely publicise trials of clergy and nuns in his propaganda campaigns, showing the cases in the worst possible light. In 1928, soon after his election to the Reichstag, Goebbels wrote in his diary that National Socialism was a "religion" that needed a genius to uproot "outmoded religious practices" and put new ones in their place: "One day soon National Socialism will be the religion of all Germans. My Party is my church, and I believe I serve the Lord best if I do his will, and liberate my oppressed people from the fetters of slavery. That is my gospel." As the war progressed, on the "Church Question", he wrote "after the war it has to be generally solved There is, namely, an insoluble opposition between the Christian and a heroic German world view". as did the official Nazi philosopher, Alfred Rosenberg. In his "Myth of the Twentieth Century" (1930), Rosenberg wrote that the main enemies of the Germans were the "Russian Tartars" and "Semites"—with "Semites" including Christians, especially the Catholic Church. According to Bullock, Hitler considered the Protestant clergy to be "insignificant" and "submissive" and lacking in a religion to be taken seriously. Hitler attempted to create a unified Protestant Reich Church from 28 separate regional churches through Gleichschaltung. His bid to create a unified Reich Church ultimately failed, and Hitler became disinterested in supporting the so called "German Christians" Nazi aligned movement. Hitler initially lent support to Ludwig Muller, a Nazi and former naval chaplain, to serve as Reich Bishop, but his heretical views against Paul the Apostle and the Semitic origins of Christ and the Bible (see Positive Christianity) quickly alienated sections of the Protestant church. Lutheran Pastor Martin Niemöller created the Confessing Church movement to oppose the Nazification of Protestant churches. Neimoller was arrested by the Gestapo in 1937, and sent to the concentration camps. The Confessing Church seminary was prohibited that same year.

Мәсіхшілерді қудалау кешені

Христиандық қуғын-сүргін кешені – христиандық құндылықтар мен христиандардың әлеуметтік топтар мен үкіметтер тарапынан қысымға ұшырауы туралы түсінік. Элизабет Кастеллидің сөзіне сәйкес, кейбіреулер оның бастауын 20 ғасырдың ортасына, ал басқалары 1990 жылдарға жатқызады. 11 қыркүйекке жасалған шабуылдан кейін бұл құбылыс қарқындады. Христиан дінінің қысымға ұшырауы туралы ұғым АҚШ-тың қазіргі саясатында консервативті саясаткерлер арасында кең таралған, және олар бұл идеяны ЛГБТ мәселелеріне немесе ACA-ның контрацепция талабына, оны христиандыққа шабуыл деп қарастыратын мәселелерді шешу үшін пайдаланады. Басқалар (профессор Кандида Мосс және лектор Пол Кавилл сияқты) осы қуғынға ұшырағандық сезімінің тамыры ерте заманға дейін барып жететінін көрсетеді. Ол ерте христиандық дәуірде ішкі христиандық саясатқа байланысты пайда болды. Кавиллтың пікірінше, Жаңа Өсиет қуғын-сүргін христиандыққа іріктелген нәрсе екенін үйретеді.

Индуизм

Рам Мохан Рой христиандық доктриналарды сынап, оларды "ақылға сыймайтын" және "өзіне қайшы" деп мәлімдеді. Ол сондай-ақ, адамдар (тіпті Үндістаннан да) экономикалық қиындықтар мен әлсіздікке байланысты христиан дінін қабылдады, дәл осылай еуропалық еврейлер де итермелеу мен күшпен қысым жасау арқылы христиан дінін қабылдауға мәжбүр болды. Вивекананда христиан дінін "үнді ойлардың шағын жиынтығы" деп санады. Біздің дініміз – буддизмнің барлық қадір-қасиетімен қарсы шыққан баласы, ал христиан діні – оның өте нашар еліктеуі. Философ Даянанд Сарасвати христиан дінін "барбарлық дін және "жалған дін" деп қарастырды, оған тек ақымақтар мен барбарлықтағы адамдар ғана сенеді, ол Киелі кітапта зорлық-зомбылықты, алдауды мақтап, күнәға шақыратын көптеген аморальдық оқиғалар мен нақыл сөздер бар екенін айтты. 1956 жылы Мадхья-Прадеш штатының үкіметі "Нийоги комитетінің христиандық миссионерлік қызметі туралы" есебін жариялады. Үндістандағы даулы миссионерлік қызметтерге арналған бұл ықпалды есепте заңсыз жолмен дін ауыстыруды бақылау шараларын енгізу ұсынылды. Сондай-ақ 1950 жылдары К.М. Паниккардың "Азия және Батыс үстемдігі" атты еңбегі жарық көрді, ол тәуелсіздік алғаннан кейінгі Үндістанның христиандық миссияларын сынаған алғашқы еңбектердің бірі болды. Ол Азияны дінге көндіруге жасалған тыраш әрекет сөзсіз сәтсіз аяқталғанын, ал бұл сәтсіздік миссионерлердің азиялық санаға жат ақиқат монополиясын талап етуімен, империализммен байланысымен және христиандық Батыстың моральдық және нәсілдік басымдығына сенуімен байланысты екенін айтты. Ол христиан сияқты монотеистік діндердің "жамағаттарының арасында басқа діндерге деген құрметсіздікке тәрбие беретінін" қатысты айтты. Үнді философ Сарвепалли Радхакришнан былай деп жазды: Өкінішке орай, христиан діні Мәсіхті "Құдайдың жалғыз ұлы" ретінде қарастыратын "қызғанатын Құдай" семит сенімін мұра етті, сондықтан таққа жақын келген кез келген қарсыласты қабылдай алмады. Еуропа христиан дінін қабылдағанда, өзінің кең гуманизміне қарамастан, "әулиелерге біржола берілген ақиқатқа" сенудің табиғи салдары болып табылатын қатал төзімсіздікті қабылдады.

Ram Mohan Roy criticized Christian doctrines, and asserted that they are "unreasonable" and "self contradictory". He further adds that people (even from India) were embracing Christianity due to the economic hardship and weakness, just like European Jews were pressured to embrace Christianity by both encouragement and force. Vivekananda regarded Christianity as "collection of little bits of Indian thought. Ours is the religion of which Buddhism with all its greatness is a rebel child, and of which Christianity is a very patchy imitation." Philosopher Dayanand Saraswati, regarded Christianity as "barbarous religion, and a 'false religion' religion believed only by fools and by the people in a state of barbarism," he included that Bible contains many stories and precepts that are immoral, praising cruelty, deceit and encouraging sin. In 1956 the Niyogi Committee Report On Christian Missionary Activities was published by the Government of Madhya Pradesh. This influential report on controversial missionary activities in India recommended that suitable controls on conversions brought about through illegal means should be implemented. Also in the 1950s, K. M. Panikkar's work "Asia and Western Dominance" was published and was one of the first post Independence Indian critiques of Christian missions. It argued that the attempt to convert Asia has definitely failed, and that this failure was due to the missionaries' claim of a monopoly of truth which was alien to the Asian mind, their association with imperialism and the attitude of moral and racial superiority of the Christian West. He insisted that monotheistic religions like Christianity "nurtured among their adherents a lack of respect for other religions". Indian philosopher Sarvepalli Radhakrishnan wrote: Unfortunately Christian religion inherited the Semitic creed of the 'jealous God' in the view of Christ as 'the only begotten son of God' so could not brook any rival near the throne. When Europe accepted the Christian religion, in spite of its own broad humanism, it accepted the fierce intolerance which is the natural result of belief in 'the truth once for all delivered to the saints.'

Иудаизм

Шломо бен Адерет христиан дінін яһуди дінінің біртұтас құдайы жоқ, монотеизмнің төменгі түрі деп атады. Орта ғасырларда Маймонид христиан дінін бұзық сенімнің, жалған құдайларға табынушылықтың көрнекті мысалы деп есептеді. Стивен Сэмюэл Уайз нацистік үкім кезінде Еуропадағы яһудилерді құтқара алмағаны үшін христиан қауымын сынады. Ол былай деп жазды: миллиондаған яһудилердің қаза болуына рұхсат берген христиан әлемі, оларды құтқару үшін барлық адамдық жолдармен, тілекпен аспан мен жерді қимылдатпай, моральдық және рухани жаратылысын жоғалтты.

Ислам діні

Мұсылман ғалымдары христиан дінін сынға алды, көбінесе оның үштік туралы ұғымы үшін. Олар бұл ілім – ойдан туған нәрсе, Алла туралы түсінікті бұрмалау және үш құдай бар деген идеяны тарату, ширк яки көпқұдайшылық түрі деп санайды. Құранның 9:31 аятында айтылғандай, христиандар бір ғана Аллаға құлшылық етуі керек, бірақ олар көп құдайлар ойлап шығарды. Олар Алладан бөлек раббилерін, монахтарын және Мәриямның ұлы Исаны (Оған Алланың құлы деуі керек еді) өздеріне тәңір етіп алды, ал оларға тек бір ғана Аллаға ғибадат ету бұйырылған еді.

Шығу тегі

Кейбіреулер христиандық тарихи Исаға негізделмеген, керісінше, христиандық мифтік жаратылысқа негізделген деп мәлімдейді. Бұл көзқарас Иса туралы идеяны грек-римдік құпия культтердің еврейлік бітімі ретінде қарастырады, олар өз құдайларының тарихи еместігін мойындап, оны оқыту құралы ретінде пайдаланған. Дегенмен, Исаның тарихи тұлға емес екендігі туралы пікірді библия зерттеушілері мен классикалық тарихшылар қолдамайды. Джеймс Чарльзворт сияқты теологтар мен библия зерттеушілері, Исаны таза аңыз кейіпкер деп қорыту үшін, грек-римдік мәдениетте кең таралған құпия діндердегі өмір, өлім және қайта туу құдайларымен салыстырудан сақтандырады. Чарльзворт: "Евангелиялар Геркулес және Асклепий туралы аңыздар сияқты әдемі әңгімелер ғана деген иллюзияны одан әрі күшейту ақымақтық болар еді. Жаңа өсиеттегі теологиялар нақты тарихи оқиғалардың түсіндіруіне негізделген" деп аргументтейді.